वर्षत्रयं तद्विषये न ववर्ष बलाहकः । तेन भग्नाः प्रजास्तस्य बभूवुः क्षुधयार्दिताः
त्या प्रदेशात सलग तीन वर्षे पाऊसच पडला नाही. त्यामुळे प्रजा उपासमारीने त्रस्त झाली.
स्वाहा स्वधा वषट्कार वेदाध्ययनवर्जिताः । बभूव विषयस्तस्या भाग्येन दैवपीडितः । अथ प्रजाः समागम्य राजानमिदमब्रुवन्
स्वाहा, स्वधा, वषट् या उच्चारांसह देव-पूर्वजांची पूजा आणि वेदपठण थांबले. त्या प्रदेशावर दैवाची आपत्ती आली. मग प्रजा एकत्र येऊन राजाकडे गेली.
प्रजा ऊचुः - श्रोतव्यं नृपशार्दूल प्रजानां वचनं त्वया । आपो नारा इति प्रोक्ताः पुराणेषु मनीषिभिः
प्रजा म्हणाली — राजन, आम्ही जे सांगतो ते तुला ऐकायलाच हवे. पुराणांमध्ये पाण्याला 'नार' असे म्हटले आहे, असे ज्ञानी लोकांनी सांगितले आहे.
अयनं भगवतस्तस्मान्नारायण इति स्मृतः । पर्जन्यरूपो भगवान्विष्णुः सर्वगतः स्थितः
म्हणूनच भगवंताला 'नारायण' असे नाव मिळाले. सर्वत्र असणारा भगवान विष्णू पर्जन्यरूपाने वास करतो.
स एवं कुरुते वृष्टिं वृष्टेरन्नं ततः प्रजाः । तदभावे नृपश्रेष्ठ क्षयं गच्छंति वै प्रजाः । तथा कुरु नृपश्रेष्ठ योगः क्षेमो यथा भवेत्
तोच पाऊस पाडतो, आणि त्या पावसामुळे अन्न तयार होतं, त्या अन्नावरच सगळ्या प्रजा जगतात. अन्न नसेल तर, राजांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या राजा, प्रजा नष्ट होतात. म्हणून, राजांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या राजा, तू असं वाग की सर्वांचं कल्याण आणि सुरक्षितता साधता येईल.
राजोवाच-। सत्यमुक्तं भवद्भिश्च न मिथ्याभिहितं क्वचित् । अन्नं ब्रह्म यतः प्रोक्तमन्ने सर्वं प्रतिष्ठितम्
राजा म्हणाला: तुम्ही जे काही सांगितलंय ते अगदी खरं आहे, त्यात काहीही खोटं नाही. अन्नालाच ब्रह्म म्हटलं जातं, कारण सगळं काही अन्नावरच आधारलेलं आहे.
अन्नाद्भवंति भूतानि जगदन्नेन वर्तते । इत्येवं श्रूयते लोके पुराणे बहुविस्तरे
अन्नापासूनच सर्व जीव निर्माण होतात, आणि हे जग अन्नावरच चालतं. असं जगात आणि मोठ्या पुराणांमध्ये ऐकलं जातं.
नृपाणामपचारेण प्रजानां पीडनं भवेत् । नाहं पश्याम्यात्मकृतमेवं बुद्ध्या विचारयन्
राजाच्या चुकीमुळे प्रजेला त्रास होतो. मी स्वतः विचार केला, तर मी असं काही केलं असं मला वाटत नाही.
तथापि प्रयतिष्यामि प्रजानां हितकाम्यया । इति कृत्वा मतिं राजा परिमेयपरिच्छदः
तरीही, मी प्रजेच्या भल्यासाठी प्रयत्न करणारच. असं ठरवून, राजा आपल्या सेवकांसह निघाला.
नमस्कृत्य विधातारं जगाम गहनं वनम् । चचार मुनिमुख्यांश्च आश्रमान्तापसैः श्रितान्
सृष्टीकर्त्याला वंदन करून, तो घनदाट जंगलात गेला. तिथे त्याने आश्रमात तप करणाऱ्या श्रेष्ठ ऋषींची भेट घेतली.
ददर्शाथ ब्रह्मसुतमृषिमांगिरसं नृपः । तेजसा द्योतितदिशं द्वितीयमिव पद्मजम्
तेथे राजाने ब्रह्मदेवांचे पुत्र, तेजाने सर्व दिशांना उजळवणारे, दुसऱ्या पद्मजासारखे दिसणारे आंगिरस ऋषी पाहिले.
तं दृष्ट्वा हर्षितो राजा अवतीर्य स्ववाहनात् । नमश्चक्रेऽस्य चरणौ कृतांजलिपुटो वशी
त्यांना पाहून राजा आनंदित झाला, आपल्या वाहनावरून खाली उतरला आणि हात जोडून, मन एकाग्र करून त्यांच्या पायांना वंदन केली.
मुनिस्तमभिनंद्याथ स्वस्तिवाचनपूर्वकम् । पप्रच्छ कुशलं राज्ये सप्तस्वंगेषु भूपतेः
मग त्या ऋषीने शुभाशीर्वाद देऊन, राजाला राज्याच्या सात अंगांमध्ये सर्व काही ठीक आहे का, हे विचारलं.
निवेदयित्वा कुशलं पप्रच्छानामयं नृपः । दत्तासनो गृहीतार्घ्य उपविष्टोऽस्य संनिधौ
राजाने आपली कुशलता सांगितली आणि मग ऋषींच्या आरोग्याची चौकशी केली. त्याने आसन दिलं, पाद्य अर्पण केलं आणि त्यांच्या समोर बसला.
प्रत्युवाच मुनिं राजा पृष्टो ह्यागमकारणम्
मग ऋषींनी येण्याचं कारण विचारल्यावर, राजाने त्यांना उत्तर दिलं.
राजोवाच- भगवन्धर्मविधिना मम पालयतो महीम् । अनावृष्टिश्च संवृत्ता नाहं वेद्म्यत्र कारणम्
राजा म्हणाला: भगवंत, मी धर्माने पृथ्वीचं पालन करतोय, तरीही दुष्काळ पडला आहे. याचं कारण मला माहीत नाही.
संशयच्छेदनायात्र आगतोऽहं तवांतिके । योगक्षेमविधानेन प्रजानां कुरु निर्वृतिम्
माझ्या मनातील शंका दूर व्हावी म्हणून मी तुमच्याकडे आलो आहे. प्रजेला सुख मिळावं म्हणून कृपया काही उपाय सांगा.
ऋषिरुवाच- एतत्कृतयुगं राजन्युगानामुत्तमं मतम् । अत्र ब्रह्मपरा लोका धर्मश्चात्र चतुष्पदः
ऋषी म्हणाले: हे कृतयुग आहे, सर्व युगांमध्ये श्रेष्ठ मानलं जातं. या युगात लोक ब्रह्मध्ये मन लावतात आणि धर्म चारही पाया वर उभा आहे.
अस्मिन्युगे तपोयुक्ता ब्राह्मणा नेतरा जनाः । विषये तव राजेंद्र वृषलोऽयं तपस्यति
या युगात फक्त ब्राह्मणच तप करतात, इतर कुणी नाही. पण तुझ्या राज्यात, राजेंद्र, एक शूद्र तप करत आहे.
एतस्मात्कारणाच्चैव न वर्षति बलाहकः । कुरु तस्य वधे यत्नं येन दोषः प्रशाम्यति
याच कारणामुळे मेघ पाऊस पाडत नाहीत. त्याचा नाश करण्याचा प्रयत्न कर, म्हणजे दोष शांत होईल.
राजोवाच- नाहमेनं वधिष्यामि तपस्यंतमनागसम् । धर्मोपदेशं कथय उपसर्गविनाशनम्
राजा म्हणाला: मी त्याला मारणार नाही, कारण तो निरपराध असून तप करत आहे. संकट दूर करणारा धर्मयुक्त उपाय मला सांगा.
ऋषिरुवाच- यद्येवं तर्हि नृपते कुरुष्वैकादशीव्रतम् । नभस्यस्य सिते पक्षे पद्मा नामेति विश्रुता
ऋषी म्हणाले: जर असं असेल, राजन, तर एकादशीचं व्रत कर. नभस्य महिन्याच्या शुद्ध पक्षात जी एकादशी येते, तिला पद्मा असं नाव आहे.
तस्या व्रतप्रभावेन सुवृष्टिर्भविता ध्रुवम् । सर्वसिद्धिप्रदा ह्येषा सर्वोपद्रवनाशिनी
तिच्या व्रताच्या प्रभावामुळे नक्कीच चांगला पाऊस पडेल; हे व्रत सर्व सिद्धी देणारे आणि सगळ्या आपत्ती दूर करणारे आहे.
अस्या व्रतं कुरु नृप सप्रजः सपरिच्छदः । इति वाक्यमृषेः श्रुत्वा राजा स्वगृहमागतः
राजा, हे व्रत तू आपल्या प्रजेसह आणि सेवकांसह कर. ऋषींचे हे शब्द ऐकून राजा आपल्या घरी परतला.
भाद्रमासे सिते पक्षे पद्माव्रतमथाकरोत् । प्रजाभिः सह सर्वाभिश्चातुर्वर्ण्यसमन्वितः
भाद्र महिन्यातल्या शुद्ध पक्षात त्याने सर्व प्रजेसह, सर्व चार वर्णांच्या लोकांसह, पद्मव्रत केले.
एवं व्रते कृते राजन्प्रववर्ष बलाहकः । जलेन प्लाविता भूमिरभवत्सस्यशालिनी
राजा, असे व्रत केल्यावर मेघांनी जोरदार पाऊस पाडला; पाण्याने भूमी भरून गेली आणि शेतं धान्याने बहरली.
ऋषीश्वरप्रभावेन लोकाः सौख्यं प्रपेदिरे । एतस्मात्कारणादेवं कर्त्तव्यं व्रतमुत्तमम्
ऋषींच्या सामर्थ्यामुळे लोकांना सुख मिळाले; म्हणूनच हे उत्तम व्रत अवश्य करावे.
दध्योदनयुतं तस्यां जलपूर्णं घटं द्विजे । वस्त्रसंवेष्टितं दत्त्वा छत्रोपानहमेव च
त्या दिवशी ब्राह्मणाला दहीभात घातलेला पाण्याने भरलेला कलश, कपड्याने गुंडाळून, छत्री आणि पादत्राणे द्यावीत.
नमो नमस्ते गोविंद बुधश्रवणसंज्ञक । अघौघसंक्षयं कृत्वा सर्वसौख्यप्रदो भव
गोविंदा, बुधश्रवण नावाने प्रसिद्ध असलेल्या, तुला नमस्कार. पापांचा डोंगर नाहीसा करून सर्व सुख दे.
भुक्तिमुक्तिप्रदश्चैव लोकानां सुखदायकः । पठनाच्छ्रवणाद्राजन्सर्वपापैः प्रमुच्यते
जो भोग आणि मुक्ती देतो, जगाला सुख देतो; राजा, हे वाचल्याने आणि ऐकल्याने सर्व पापांपासून मुक्ती मिळते.