नाराचेनातितीक्ष्णेन प्राप्तकालं जघान ह । स्रवच्छोणितधाराभिः प्लाविताङ्गः स मूषकः
—आणि योग्य वेळी त्याला मारलं. तो उंदीर, रक्ताच्या धारा अंगावर वाहत—
पपात भूमौ विप्रर्षे व्यथया हतचेतनः । आखौ निपतिते तस्मिन्दयालुर्द्विजसत्तमः
—जमिनीवर पडला, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, वेदनेने शुद्धी हरपून. तो उंदीर पडल्यावर, तो दयाळू श्रेष्ठ ब्राह्मण—
हाहाकारं ततः कृत्वा समुत्तस्थौ जवेन सः । निजकर्णात्समानीय तुलसीपत्रमुत्तमम्
—हाहा म्हणत जोरात उठला; आपल्या कानातून उत्तम तुळशीपत्र काढले—
तस्याखोर्वदने शीर्षे कर्णयोश्च प्रदत्तवान् । मातस्तु तुलसीदेवि गोविन्दह्लादकारिणि
—ते त्याने त्या उंदराच्या तोंडात, डोक्यावर आणि कानांवर ठेवले. 'आई तुळशी देवी, गोविंदाला आनंद देणारी—'
अस्याखोः कृतपापस्य कुरु त्वं गतिमुत्तमाम् । इत्युक्त्वा सद्विजश्रेष्ठ सर्वलोकोपकारकः
—'या पापी उंदराला तू उत्तम गति दे.' असं म्हणून, तो सर्व लोकांचा उपकार करणारा श्रेष्ठ द्विज—
हरेनारायणानन्त इत्युच्चैरकरोद्ध्वनिम् । तुलसीपत्रसंस्पर्शान्मूषको वीतकल्मषः
—मोठ्या आवाजात 'हरी, नारायण, अनंत' अशी नावे उच्चारली. तुळशीपत्राच्या स्पर्शाने तो उंदीर पापमुक्त झाला.
श्रवणाद्धरिनाम्नश्च मुक्तोऽभूद्भवबंधनात् । ततो दूता महाविष्णोः सर्वलक्षणसंयुताः
हरीचं नाव कानावर पडताच तो जन्ममरणाच्या बंधनातून मुक्त झाला. त्यानंतर सर्व शुभ लक्षणांनी युक्त असलेले महाविष्णूचे दूत तेथे आले.
आजग्मुः सुरथैः शीघ्रं नेतुं तं गतकल्मषम् । समारुह्य रथं दिव्यं विष्णुदूतगणैर्वृताः
त्यांनी दिव्य रथ घेऊन, त्या सर्व पापरहित झालेल्या जीवाला घेण्यासाठी, झपाट्याने तेथे हजेरी लावली. विष्णूच्या दूतांच्या समूहाने वेढलेल्या त्या दिव्य रथावर बसून ते निघाले.
जगाम परमं स्थानं मूषको द्विजसत्तम । युगकोटिसहस्राणि स्थित्वा नारायणाश्रमे
हे श्रेष्ठ द्विजा, तो उंदीर नारायणाच्या आश्रमात कोट्यवधी युगं राहून, अखेरीस परम स्थानाला पोहोचला.
ज्ञानमासाद्य तत्रैव मोक्षमाखुर्जगाम सः । व्यास उवाच- माहात्म्यं तुलसीदेव्याः कथितं ते द्विजोत्तम
तेथेच ज्ञान मिळवून त्या उंदराने मुक्ती प्राप्त केली. व्यास म्हणाले — तुलसीदेवीचे माहात्म्य तुला सांगितले आहे, हे श्रेष्ठ ब्राह्मणा.
इदानीं ब्रूहि किं श्रोतुं महाभाग त्वमिच्छसि
आता, हे भाग्यवान, तुला काय ऐकायचे आहे ते मला सांग.
श्रीविष्णवे नमः स्वच्छं चंद्रावदातं करिकरमकरक्षोभसंजातफेनं। ब्रह्मोद्भूतिप्रसक्तैर्व्रतनियमपरैः सेवितं विप्रमुख्यैः। कारालंकृतेन त्रिभुवनगुरुणा ब्रह्मणा दृष्टिपूतं। संभोगाभोगरम्यं जलमशुभहरं पौष्करं वः पुनातु
सूतमेकांतमासीनं व्यासशिष्यं महामतिः। लोमहर्षणनामा वा उग्रश्रवसमाह तत्
महामती व्यासांचे शिष्य, लोमहर्षण किंवा उग्रश्रव, सूत म्हणून एकांत बसले होते.
ऋषीणामाश्रमांस्तात गत्वा धर्मान्समासतः। पृच्छतां विस्तराद्ब्रूहि यन्मत्तः श्रुतवानसि
हे तात, ऋषींच्या आश्रमात जाऊन, त्यांनी धर्माविषयी विचारलेल्या सर्व प्रश्नांची तू माझ्याकडून जे ऐकले आहेस ते सविस्तर सांग.
वेदव्यासान्मया पुत्र पुराणान्यखिलानि च। तवाख्यातानि प्राप्तानि मुनिभ्यो वद विस्तरात्
माझ्या मुला, वेदव्यासांनी सांगितलेली सर्व पुराणे आणि उपदेश मी तुला दिले आहेत; ते ऋषींना सविस्तर सांग.
प्रयागे मुनिवर्यैश्च यथापृष्टः स्वयं प्रभुः। पृष्टेन चानुशिष्टास्ते मुनयो धर्मकांक्षिणः
प्रयाग येथे, श्रेष्ठ ऋषींनी प्रभूला जसे विचारले, आणि त्यांनी विचारल्यावर प्रभूने जसा उपदेश केला, तसे धर्माची इच्छा असलेल्या त्या ऋषींना समजावले.
देशं पुण्यमभीप्संतो विभुना च हितैषिणा। सुनाभं दिव्यरूपं च सत्यगं शुभविक्रमं
पवित्र भूमीची इच्छा असलेल्या त्या ऋषींना, हित करणाऱ्या प्रभूने, दिव्य रूप, सत्यप्रियता आणि शुभ पराक्रम असलेल्या सुनाभ या स्थळी नेले.
अनौपम्यमिदं चक्रं वर्तमानमतंद्रिताः। पृष्टतो यातनियमात्पदं प्राप्स्यथ यद्धितम्
प्रभू म्हणाले — हे अनुपम चक्र, जे अखंड फिरते आहे, त्यामागे एकाग्रतेने जा; असे केल्यास तुम्हाला हवे ते कल्याण मिळेल.
गच्छतो धर्मचक्रस्य यत्र नेमिर्विशीर्यते। पुण्यः स देशो मंतव्य इत्युवाच स्वयं प्रभुः
धर्मचक्र फिरताना ज्या ठिकाणी त्याचा कडा तुटत नाही, तो प्रदेश पवित्र मानावा — असे प्रभू स्वतः म्हणाले.
उक्त्वा चैवमृषीन्सर्वानदृश्यत्वमगात्पुनः। गंगावर्तसमाहारो नेमिर्यत्र व्यशीर्यत
असे सांगून प्रभू सर्व ऋषींना अदृश्य झाले; ज्या ठिकाणी गंगेच्या प्रवाहांचा संगम झाला, तिथे चक्राचा कडा तुटला.
ईजिरे दीर्घसत्रेण ऋषयो नैमिषे तदा। तत्र गत्वा तु तान्ब्रूहि पृच्छतो धर्मसंशयान्
त्यावेळी नैमिषारण्यात ऋषींनी दीर्घ यज्ञ केला; तिथे जाऊन त्यांना धर्माविषयी विचारलेल्या प्रश्नांची उत्तरे दे.
उग्रश्रवास्ततो गत्वा ज्ञानविन्मुनिपुंगवान्। अभिगम्योपसंगृह्य नमस्कृत्वा कृतांजलिः
मग उग्रश्रव त्या ज्ञानी आणि श्रेष्ठ ऋषींकडे गेला; त्यांच्या जवळ जाऊन, हात जोडून नमस्कार केला.
तोषयामास मेधावी प्रणिपातेन तानृषीन्। ते चापि सत्रिणः प्रीताः ससदस्या महात्मने
त्या बुद्धिमानाने नम्रतेने ऋषींचे समाधान केले; आणि त्या यज्ञकर्ते, त्यांच्या सभासदांसह, त्या महात्म्याने प्रसन्न झाले.
तस्मै समेत्य पूजां च यथावत्प्रतिपेदिरे। ऋषय ऊचुः। कुतस्त्वमागतः सूत कस्माद्देशादिहागतः
ते सर्वजण एकत्र येऊन त्याचा यथोचित सन्मान केला. ऋषी म्हणाले — सूत, तू कुठून आला आहेस? कोणत्या प्रदेशातून येथे आला आहेस?
कारणं चागमे ब्रूहि वृंदारकसमद्युते। सूत उवाच। पित्राहं तु समादिष्टो व्यासशिष्येण धीमता
वृंदारकांमध्ये तेजस्वी असलेल्या तूं, परंपरेनुसार कारण काय ते सांग. सूत म्हणाला : माझ्या वडिलांनी, जे व्यासांचे बुद्धिमान शिष्य होते, त्यांनी मला हे सांगितले.
शुश्रूषस्व मुनीन्गत्वा यत्ते पृच्छंति तद्वद। वदंतु भगवंतो मां कथयामि कथां तु यां
तूं ऋषींकडे जाऊन त्यांची सेवा कर, आणि जे काही ते विचारतील ते त्यांना सांग. पूज्य मंडळी मला विचारू देत, मी त्यांना हवी असलेली कथा सांगीन.
पुराणं चेतिहासं वा धर्मानथ पृथग्विधान्। तां गिरं मधुरां तस्य शुश्रुवुर्ऋषिसत्तमाः
पुराण असो किंवा इतिहास, किंवा विविध धर्मविचार, त्या ऋषीश्रेष्ठांनी त्याची मधुर वाणी ऐकली.
अथ तेषां पुराणस्य शुश्रूषा समपद्यत। दृष्ट्वा तमतिविश्वस्तं विद्वांसं लौमहर्षणिं
मग त्यांच्यात पुराण ऐकण्याची इच्छा निर्माण झाली, कारण लौमहर्षण हा विद्वान आणि पूर्ण विश्वासू असल्याचे त्यांनी पाहिले.
तस्मिन्सत्रे कुलपतिस्सर्वशास्त्राविशारदः। शौनको नाम मेधावी विज्ञानारण्यके गुरुः
त्या सभेत सर्व शास्त्रांमध्ये पारंगत, शौनक नावाचा बुद्धिमान आणि ज्ञानाच्या अरण्यात गुरु असलेला कुलपती उपस्थित होता.
इत्थं तद्भावमालंब्य धर्माञ्छुश्रूषुराह तम्। त्वया सूत महाबुद्धे भगवान्ब्रह्मवित्तमः
त्याच्या त्या स्वभावावर विश्वास ठेवून धर्माची इच्छा असणाऱ्याने त्याला विचारले : 'हे सूत, मोठ्या बुद्धीचे, तूं ब्रह्मज्ञानात श्रेष्ठ आहेस.'
श्रीविष्णूला नमस्कार. चंद्रासारखे स्वच्छ, हत्ती आणि मकर यांच्या हालचालींमुळे निर्माण झालेल्या फेसाने भरलेले, व्रत आणि नियम पाळणाऱ्या श्रेष्ठ ब्राह्मणांनी सेविलेले, त्रिभुवनगुरु ब्रह्मदेवाच्या दृष्टिपाताने पावन झालेले, सौंदर्य आणि आनंदाने भरलेले, सर्व अशुभ दूर करणारे, ते पुष्करातील पवित्र पाणी तुम्हाला शुद्ध करो.