इति वाक्यं द्विजाः श्रुत्वा सप्रजाः सपुरोहिताः । मंत्रयित्वा नृपहितं जग्मुस्ते गहनं वनम्
राजाचे हे बोल ऐकून, ब्राह्मण आणि त्यांचे कुटुंबीय, तसेच पुरोहित, राजाच्या हितासाठी एकत्र चर्चा करून घनदाट जंगलात गेले.
इतस्ततश्च पश्यंत आश्रमानृषिसेवितान् । नृपतेर्हितमिच्छंतो ददृशुर्मुनिसत्तमम्
इथे-तिथे फिरताना, त्यांनी ऋषींच्या आश्रमांना भेट दिली. राजाच्या कल्याणासाठी ते श्रेष्ठ ऋषीला भेटले.
तप्यमानं तपो घोरं निरालंबं निरामयम् । निराहारं जितात्मानं जितक्रोधं सनातनम्
तो अत्यंत कठोर तप करत होता, कोणत्याही आधाराशिवाय, कोणत्याही आजाराविना, उपाशी राहून, स्वतःवर संयम ठेवून, रागावर विजय मिळवून, आणि सनातन स्वरूपाचा होता.
लोमशं धर्मतत्वज्ञं सर्वशास्त्रविशारदम् । दीर्घायुषं महात्मानं सकेशं ब्रह्मसंमितम्
लोमश हा धर्माचं तत्त्व जाणणारा, सर्व शास्त्रांत पारंगत, दीर्घायुषी, महान आत्मा, केस असलेला आणि ब्रह्मासमान मानला गेलेला आहे.
कल्पेकल्पे गते तस्य एकं लोम विशीर्यते । अतो लोमशनामायं त्रिकालज्ञो महामुनिः
प्रत्येक कल्प सरल्यावर त्याच्या एका केसाचं गळणं होतं; म्हणूनच हा त्रिकाळज्ञ महान ऋषी 'लोमश' नावाने ओळखला जातो.
तं दृष्ट्वा हर्षिताः सर्वे आजग्मुस्तस्य सन्निधिम् । यथान्यायं यथार्हं ते नमश्चक्रुर्यथोदितम्
त्याला पाहून सर्वजण आनंदित झाले आणि त्याच्या जवळ आले; योग्य रीतीने आणि योग्य मानाने त्यांनी नमस्कार केला.
विनयावनताः सर्वे ऊचुस्ते च परस्परम् । अस्मद्भाग्यवशादेव प्राप्तोऽयं मुनिसत्तमः । तास्तथा स प्रजा वीक्ष्य उवाच ऋषिसत्तमः
सर्वजण नम्रपणे आणि आदराने एकमेकांशी म्हणाले, 'आपल्या भाग्यामुळेच हा श्रेष्ठ ऋषी आपल्याकडे आला आहे.' त्यांना असे पाहून तो श्रेष्ठ ऋषी बोलला.
लोमश उवाच- किमर्थमिह संप्राप्तः कथयध्वं सकारणम् । दर्शनाद्धृष्टमनसः स्तुवंतश्चैव मां किमु
लोमश म्हणाला — 'कशासाठी तुम्ही इथे आला आहात, कारणासहित सांगा. मला पाहून तुम्ही आनंदी आणि माझं स्तुती का करत आहात?'
असंशयं करिष्यामि भवतां यद्धितं भवेत् । परोपकृतये जन्म मादृशानां न संशयः
नक्कीच, तुमच्यासाठी जे हिताचं असेल ते मी करीन; माझ्यासारख्या लोकांचा जन्म दुसऱ्यांच्या उपकारासाठीच असतो, यात शंका नाही.
जना ऊचुः - श्रूयतामभिधास्यामो वयं स्वागमकारणम् । संशयच्छेदनार्थाय तव सान्निध्यमागताः
लोक म्हणाले — 'आम्ही का आलो आहोत ते ऐका; आमच्या शंकेचं निरसन व्हावं म्हणूनच तुमच्या सान्निध्यात आलो आहोत.'
पद्मयोनेः परतरस्त्वत्तः श्रेष्ठो न विद्यते । अतः कार्यवशात्प्राप्ताः समीपं भवतो वयम्
हे कमलजन्मा, तुझ्यापेक्षा श्रेष्ठ किंवा मोठा कोणीच नाही; म्हणूनच गरजेपोटी आम्ही तुझ्या जवळ आलो आहोत.
महीजिन्नाम राजासौ पुत्रहीनोऽस्ति सांप्रतम् । वयं तस्य प्रजा ब्रह्मन्पुत्रवत्तेन पालिताः
महिजित नावाचा राजा आहे, सध्या त्याला मुलगा नाही; आम्ही त्याचे प्रजाजन असून, तो आम्हाला स्वतःच्या मुलांसारखं जपत आहे, हे ब्राह्मण.
तं पुत्ररहितं दृष्ट्वा तस्य दुःखेन दुःखिताः । तपः कर्तुमिहायाता मतिं कृत्वा तु नैष्ठिकीम्
त्याला पुत्र नाही हे पाहून, त्याच्या दुःखामुळे आम्हीही दुःखी झालो; आणि दृढ निश्चय करून इथे तप करण्यासाठी आलो.
तस्य भाग्येन दृष्टोऽसि ह्यस्माभिस्त्वं द्विजोत्तम । महतां दर्शनेनैव कार्यसिद्धिर्भवेन्नृणाम्
त्याच्या भाग्यामुळे, हे श्रेष्ठ द्विजा, आम्ही तुला पाहिलं; मोठ्यांचं केवळ दर्शन झालं तरी माणसांचं कार्य सिद्ध होतं.
उपदेशं वद मुने राज्ञः पुत्रो यथा भवेत् । इति तेषां वचः श्रुत्वा मुहूर्त्तं ध्यानमास्थितः । प्रत्युवाच मुनिर्ज्ञात्वा तस्य जन्म पुरातनम्
मुनिवरा, असा उपाय सांग की राजाला पुत्र व्हावा. त्यांची वचने ऐकून, ऋषी थोडा वेळ ध्यानस्थ झाला आणि त्याच्या पूर्वजन्माची आठवण करून उत्तर दिलं.
लोमश उवाच- पुरा जन्मनि वैश्योऽयं धनहीनो नृशंसकृत् । वाणिज्यकर्मनिरतो ग्रामाद्ग्रामांतरं भ्रमन्
लोमश म्हणाला — 'पूर्वजन्मी हा मनुष्य वैश्य होता, गरीब आणि निर्दयी कृत्य करणारा, व्यापारात मग्न, आणि गावोगाव भटकणारा.'
ज्येष्ठे मासि सिते पक्षे दशमी दिवसे तथा । मध्यगे द्युमणौ प्राप्ते ग्रामसीम्नि जलाशयम्
ज्येष्ठ महिन्यात, शुक्ल पक्षात, दहाव्या दिवशी, सूर्य मध्यान्ही असताना, तो गावाच्या सीमेवर पोहोचला आणि तिथे पाण्याचं तळं पाहिलं.
कूपिकां सजलां दृष्ट्वा जलपाने मनोदधे । सद्यस्ततः सवत्सा च धेनुस्तत्र समागता
पाण्यानं भरलेली विहीर पाहून त्याला पाणी प्यायचं वाटलं; तेवढ्यात वासरासह एक गाय तिथे आली.
तृष्णातुरा निदाघार्ता तस्यामंबुपपौ तु सा । पिबंतीं वारयित्वा तामसौ तोयं पपौ स्वयम्
ती गाय तहानलेली आणि उन्हाने त्रस्त होती, तिने त्या विहिरीचं पाणी प्यायला सुरुवात केली; पण तो तिला पाणी प्यायची मज्जाव करून स्वतः पाणी प्यायला लागला.
कर्मणा तेन पापेन पुत्रहीनो नृपो भवेत् । कस्यापि जन्मनः पुण्यात्प्राप्तं राज्यमकंटकम्
त्या पापी कर्मामुळे तो राजा पुत्रहीन झाला आहे; कुठल्यातरी जन्माच्या पुण्यामुळे त्याला त्रासरहित राज्य मिळालं आहे.
लोका ऊचुः - पुण्यात्पापं क्षयं याति पुराणे श्रूयते मुने । पुण्योपदेशं कथय येन पापक्षयो भवेत् । यथा भवत्प्रसादेन पुत्रो भवति भूपतेः
लोकांनी विचारले : मुनीवर, पुराणांत असं ऐकलं आहे की पुण्यामुळे पाप नष्ट होतं. आम्हाला असं काही पुण्याचं सांगावं, ज्यामुळे पापाचा नाश होईल. जसं तुमच्या कृपेने राजाला पुत्रप्राप्ती होते, तसं.
लोमश उवाच- श्रावणे शुक्लपक्षे तु पुत्रदा नाम विश्रुता । एकादशी वांच्छितदा कुरुध्वं तद्व्रतं जनाः
लोमश म्हणाले : श्रावण महिन्यातील शुक्ल पक्षात 'पुत्रदा' नावाची प्रसिद्ध एकादशी आहे, जी सर्व इच्छा पूर्ण करणारी आहे. हे लोकांनो, ती व्रत जरूर पाळा.
इति श्रुत्वा नमस्कृत्य मुनिमेत्य पुरं व्रतम् । यथाविधियथान्यायं कृतं तैर्जागरान्वितम्
हे ऐकून सर्वांनी मुनींना नमस्कार केला आणि नगरात जाऊन योग्य पद्धतीने, जागरणासह, ते व्रत केले.
तस्य पुण्यं सुविमलं दत्तं नृपतये जनैः । दत्ते पुण्येऽथ सा राज्ञी गर्भमाधत्त शोभनम्
त्यांनी मिळवलेलं शुद्ध आणि श्रेष्ठ पुण्य राजाला अर्पण केलं. ते पुण्य दिल्यावर राणीला सुंदर गर्भ राहिला.
प्राप्तो प्रसवकाले सा सुषुवे पुत्रमूर्जितम् । श्रावणस्य सिते पक्षे कर्कटस्थे दिवाकरे
प्रसवकाळ आल्यावर राणीने बळकट पुत्राला जन्म दिला. तो श्रावण महिन्यातील शुक्ल पक्षात, सूर्य कर्क राशीत असताना झाला.
द्वादश्यां वासुदेवाय पवित्रारोपणं स्मृतम् । हेम रौप्य ताम्र क्षौमैः सूत्रैः कौशेयपद्मजैः
द्वादशीला वासुदेवासाठी पवित्रारोपण करण्याची प्रथा आहे. त्यासाठी सोनं, चांदी, तांबे, कापूस, रेशीम आणि कमळाच्या तंतूंचे दोरे वापरतात.
कुशैः काशैश्च कार्पासैर्ब्राह्मण्या कर्तितैः शुभैः । स्नात्वा त्रिगुणितं सूत्रं त्रिगुणीकृत्य शोधयेत्
कुशा, काशा आणि कापसाचे, ब्राह्मणीने तयार केलेले शुभ दोरे घेऊन, स्नान करून, तीनदा वळवून ते शुद्ध करावेत.
गोदोहांतरिते काले पूर्वेद्युरधिवासनम् । ब्राह्मणेभ्यो नमस्कृत्य गुरुपादौ प्रणम्य च
गायीचं दूध काढण्याच्या दोन वेळांमध्ये, मागच्या दिवशी अधिवास विधी करावा. ब्राह्मणांना आणि गुरूंच्या पायांना नमस्कार करावा.
गीतमंगलनिर्घोषः कुर्याज्जागरणं ततः । ब्राह्मणाः क्षत्रिया वैश्या भिल्लाः शूद्रास्तथैव च
मंगलगीत आणि वाद्यांच्या गजरात जागरण करावं. ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य, भिल्ल आणि शूद्र — सर्वांनीच यात भाग घ्यावा.
स्वधर्मावस्थिताः सर्वे भक्त्या कुर्युः पवित्रकम् । ततः पवित्रं गुरवे दद्याद्वै विधिपूर्वकम्
सर्वांनी आपापल्या धर्मात राहून भक्तीने पवित्रारोपण करावं. त्यानंतर ते पवित्र गुरूंना विधिपूर्वक द्यावं.