प्रत्युवाच रुषाविष्टः कोपप्रस्फुरिताधरः । धनद उवाच- आः पाप दुष्ट दुर्वृत्त कृतवान्देवहेलनम्
रागाने भरलेल्या कुबेराने, ओठ थरथरत म्हणाला, 'अरे पापी, दुष्ट, वाईट वागणारा, देवांचा अपमान केलास.'
अष्टादशकुष्ठवृतो वियुक्तः कांतया तया । अस्मात्स्थानादपध्वस्तो गच्छ स्वप्नमथाधम
'अठरा प्रकारच्या कोढाने त्रस्त हो, त्या पत्नीपासून वेगळा हो, आणि या ठिकाणाहून हाकलला जाऊन दुसरीकडे झोप, अरे नीच!'
इत्युक्ते वचने तस्य तस्मात्स्थानात्पपात सः । महादुःखाभिभूतश्च कुष्ठैः पीडितविग्रहः
हे शब्द ऐकताच तो त्या जागेवरून खाली पडला; मोठ्या दुःखाने भरून गेला आणि कोढाने त्याचं शरीर वेदनेने छळलं.
न सुखं दिवसे तस्य न निद्रां लभते निशि । छायायां पीडिततनुर्निदाघेऽत्यंतपीडितः
त्याला दिवसा कुठेही सुख मिळेना, रात्री झोप लागत नव्हती; सावलीतही शरीर वेदनेने तडफडत होतं आणि उन्हात तर फारच त्रास होत होता.
शिवपूजाप्रभावेन स्मृतिस्तस्य न लुप्यते । पातकेनाभिभूतोऽपि पूर्वं कर्म स्मरत्यसौ
शिवपूजेच्या प्रभावामुळे त्याची स्मरणशक्ती कायम राहिली; पापांनी ग्रासला असला तरी तो आपली पूर्वीची कर्मं आठवत होता.
भ्रममाणस्ततो गच्छन्हिमाद्रिं पर्वतोत्तमम् । तत्रापश्यन्मुनिवरं मार्कंडेयं तपोनिधिम्
अशा अवस्थेत भटकत तो हिमालय या श्रेष्ठ पर्वतावर गेला आणि तिथे त्याने तपश्चर्येचा खजिना असलेला महर्षी मार्कंडेय यांना पाहिलं.
यस्यायुर्विद्यते राजन्ब्रह्मणो वयसा समम् । ववंदे चरणौ तस्य दूरतः पापकर्मकृत्
राजन, ज्याचं आयुष्य ब्रह्मदेवाच्या वयाइतकं आहे, त्या महर्षींच्या पायांना तो पापी दूरून वंदन करू लागला.
मार्कंडेयो मुनिवरो दृष्ट्वा तं कंपितं तथा । परोपकरणार्थाय समाहूयेदमब्रवीत्
महर्षी मार्कंडेय यांनी त्याला थरथरताना पाहिलं आणि दुसऱ्याच्या उपकारासाठी जवळ बोलावून म्हणाले:
कस्मात्कुष्ठाभिभूतस्त्वं कुतो निंद्यतरो ह्यसि । इत्युक्तः स प्रत्युवाच मार्कंडेयं महामुनिम्
'तुला कोढ का झालं? तू इतक्या हलाखीच्या अवस्थेत कसा पोहोचलास?' असं विचारल्यावर त्याने महर्षी मार्कंडेयांना उत्तर दिलं.
हेममाल्युवाच- राजराजस्यानुचरो हेममालीति नामतः । मानसात्पद्मनिचयमानीय प्रत्यहं मुने
हेममाळी म्हणाला, 'मी राजांचा राजा कुबेराचा सेवक आहे, माझं नाव हेममाळी. दररोज मानससरोवरातून कमळांची माळ आणत असे.'
शिवपूजनवेलायां कुबेराय समर्पये । एकस्मिन्दिवसे चैव कालश्चाविदितो मया
'शिवपूजेच्या वेळी मी ती कुबेराला अर्पण करत असे; पण एके दिवशी मला वेळेचं भान राहिलं नाही.'
पत्नीसौख्यप्रसक्तेन शोकव्याकुलचेतसा । ततः क्रुद्धेन शप्तोऽस्मि राजराजेन वै मुने
'पत्नीच्या सुखात गुंतून, मन दुःखाने भरलेलं असताना, त्या वेळी राजांचा राजा कुबेराने मला रागाने शाप दिला, हे मुनी.'
कुष्ठाभिभूतः संजातो वियुक्तः कांतया तया । अधुना तव सान्निध्यं प्राप्तोऽस्मि शुभकर्मणा
माझ्यावर कुष्ठरोग आला, आणि मी माझ्या प्रियतमेपासून दूर झालो होतो. पण आता, चांगल्या कर्मामुळे, मी तुझ्या सान्निध्यात आलो आहे.
सतां स्वभावतश्चित्तं परोपकरणे क्षमम् । इति ज्ञात्वा मुनिश्रेष्ठ मां प्रशाधि कृतागसम्
सज्जनांचे मन नेहमी दुसऱ्यांच्या उपकारासाठी तयार असते, हे जाणून, हे श्रेष्ठ ऋषी, मी केलेल्या चुकीसाठी मला माफ कर.
मार्कंडेय उवाच- त्वया सत्यमिह प्रोक्तं नासत्यं भाषितं यतः । अतो व्रतोपदेशं ते कथयामि शुभप्रदम्
मार्कंडेय म्हणाले — तू इथे जे बोललास ते खरे आहे, खोटे काहीच सांगितले नाहीस. म्हणून मी तुला एक शुभ फल देणारे व्रत सांगतो.
आषाढे कृष्णपक्षे तु योगिनीव्रतमाचर । अस्य व्रतस्य पुण्येन कुष्ठं यास्यति वै ध्रुवम्
आषाढ महिन्याच्या कृष्ण पक्षात योगिनी व्रत कर. या व्रताच्या पुण्यामुळे तुझा कुष्ठरोग नक्कीच नाहीसा होईल.
इति वाक्यमृषेः श्रुत्वा दंडवत्पतितो भुवि । उत्थापितः स मुनिना बभूवातीव हर्षितः
ऋषींचे बोलणे ऐकून तो जमिनीवर दंडवत पडला. मग त्या ऋषीने त्याला उचलले आणि तो अत्यंत आनंदी झाला.
मार्कंडेयोपदेशेन व्रतं तेन कृतं यथा । अष्टादशेव कुष्ठानि गतानि तस्य सर्वशः
मार्कंडेयांच्या सांगण्याप्रमाणे त्याने ते व्रत केले आणि त्याच्या अंगातील सर्व अठरा प्रकारचे कुष्ठरोग पूर्णपणे गेले.
मुनेर्वाचा ततः सम्यग्व्रते चीर्णेऽभवत्सुखी । ईदृग्विधं नृपश्रेष्ठ कथितं योगिनीव्रतम्
म्हणून ऋषींच्या वचनामुळे आणि व्रत नीट पार पाडल्यामुळे तो सुखी झाला. राजन, असे हे योगिनी व्रत सांगितले आहे.
अष्टाशीतिसहस्राणि द्विजान्भोजयते तु यः । तत्समं फलमाप्नोति योगिनीव्रतकृन्नरः
जो कोणी चौर्याऐंशी हजार ब्राह्मणांना जेवू घालतो, त्याला योगिनी व्रत करणाऱ्याप्रमाणेच फळ मिळते.
महापापप्रशमनं महापुण्यफलप्रदम् । पठनाच्छ्रवणान्मर्त्यः सर्वपापैः प्रमुच्यते
हे व्रत मोठ्या पापांचा नाश करणारे आणि मोठे पुण्य देणारे आहे. जो कोणी हे व्रत ऐकतो किंवा वाचतो, तो सर्व पापांतून मुक्त होतो.
इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे उमापतिनारदसंवादे आषाढकृष्णयोगिन्येकादशीमाहात्म्यंनाम द्विपंचाशत्तमोऽध्यायः
अशा प्रकारे श्रीपद्मपुराणाच्या उत्तरखंडातील उमापती आणि नारद यांच्या संवादात, 'आषाढ कृष्ण योगिनी एकादशीचे माहात्म्य' नावाचा बावन्नावा अध्याय पूर्ण झाला.
युधिष्ठिर उवाच- आषाढस्य सिते पक्षे का च एकादशी भवेत् । किं नाम को विधिस्तस्या एतद्विस्तरतो वद
युधिष्ठिर म्हणाले — आषाढ महिन्याच्या शुक्ल पक्षात कोणती एकादशी येते? तिचे नाव काय आणि ती कशी करावी, हे मला सविस्तर सांग.
श्रीकृष्ण उवाच- कथयामि महापुण्यां स्वर्गमोक्षप्रदायिनीम् । शयनीं नामनामेति सर्वपापहरां पराम्
श्रीकृष्ण म्हणाले — मी तुला सर्व पापांचा नाश करणारी, स्वर्ग आणि मोक्ष देणारी, 'शयनी' नावाची श्रेष्ठ एकादशी सांगतो.
यस्याः श्रवणमात्रेण वाजपेयफलं लभेत् । सत्यं सत्यं मया प्रोक्तं नातः परतरं नृणाम्
फक्त या एकादशीचे श्रवण केल्याने वाजपेय यज्ञाचे फळ मिळते. हे मी खरे सांगतो, माणसांसाठी याहून मोठे काही नाही.
पापिनां पापनाशाय सृष्टा धात्रा महोत्तमा । अतः परा न राजेंद्र वर्त्तते मोक्षदायिनी
पापी लोकांचे पाप नष्ट करण्यासाठी सृष्टीकर्त्याने ही उत्तम एकादशी निर्माण केली आहे. राजन, याहून मोठी मोक्ष देणारी एकादशी नाही.
एतस्मात्कारणाद्राजन्श्रूयतां गतिरुत्तमा । भवेन्नराणां श्रोतॄणां कथायाः श्रवणादपि
म्हणून, राजन, या एकादशीच्या कथेला फक्त ऐकूनसुद्धा माणसांना उत्तम मार्ग मिळतो, हे नीट ऐक.
ते सदा वैष्णवा राजन्मम भक्तिपरायणाः । आषाढे वामनश्चैव पूज्यते परमेश्वरः
हे राजन, जे नेहमी माझे भक्त आहेत, ते नेहमी वैष्णव असतात. आषाढ महिन्यात परमेश्वर वामनाची पूजा केली जाते.
वामनः पूजितो येन कमलैः कमलेक्षणः । आषाढस्य सिते पक्षे कामिकाया दिने तथा
जो कोणी कमळाच्या फुलांनी, कमळासारख्या डोळ्यांच्या वामनाची आषाढ शुक्ल पक्षातील कामिका दिनी पूजा करतो—
तेनार्चितं जगत्सर्वं त्रयो देवाः सनातनाः । कृता चैकादशी येन हरिवासरमुत्तमम्
त्याने जणू संपूर्ण जग आणि तिन्ही सनातन देवांची पूजा केली, आणि त्याने उत्तम हरिवासर म्हणजे एकादशीचे व्रत पाळले.