संसारार्णवमग्नानां पोतभूता सनातनी । जगत्त्रये सारभूता योगिनी व्रतकारिणाम्
ही एकादशी संसाराच्या समुद्रात अडकलेल्यांसाठी कायमची नौका आहे, तीनही लोकांत श्रेष्ठ आहे आणि व्रत करणाऱ्यांसाठी उत्तम आहे.
कथयामि तवाग्रेऽहं कथां पौराणिकीं शुभाम् । अलकायां राजराजः शिवभक्तिपरायणः
आता मी तुला एक शुभ पुराणकथा सांगतो: अलकानगरीत एक राजा होता, जो शंकरभक्तीत मग्न होता.
तस्यासीत्पुष्पबटुको हेममालीति नामतः । तस्य पत्नी सुरूपा च विशालाक्षीति नामतः
त्याचा एक पुष्पबटू होता, ज्याचे नाव 'हेममाळी' होते; त्याची पत्नी सुंदर आणि मोठ्या डोळ्यांची, 'विशालाक्षी' नावाची होती.
स तस्यां चासक्तमना कामपाशवशं गतः । मानसात्पुष्पनिचयमानीय स्वगृहे स्थितः
तो तिच्यावर फार आसक्त झाला, कामाच्या मोहात गुंतला आणि फुलं मनातच गोळा करून घरीच राहिला.
पत्नीप्रेमरसासक्तो न कुबेरालयं गतः । कुबेरो देवसदने करोति शिवपूजनम्
पत्नीच्या प्रेमाच्या मधुरतेत गुंतून, तो कुबेराच्या निवासस्थानी गेला नाही; त्या वेळी कुबेर देवांच्या सभेत बसून शिवाची पूजा करत होता.
मध्याह्नसमये राजन्पुष्पागमसमीक्षकः । हेममाली स्वभवने रमते कांतया सह
मध्यान्हाच्या वेळी, राजन, फुलं येतात का हे पाहत असताना, हेममाळी आपल्या घरी पत्नीबरोबर आनंदाने रमला होता.
यक्षराट्प्रत्युवाचाथ कालातिक्रमकोपितः । कस्मान्नायाति भो यक्षा हेममाली दुरात्मवान् । निश्चयः क्रियतामस्य इत्युवाच पुनः पुनः
यानंतर यक्षांचा राजा विलंबामुळे रागावून म्हणाला, 'तो दुष्ट यक्ष हेममाळी का येत नाही? त्याच्याबद्दल काय करायचं ते ठरवा,' असं तो पुन्हा पुन्हा म्हणू लागला.
यक्षा ऊचुः - वनिताकामुको गेहे रमते स्वेच्छया नृप । तेषां वाक्यं समाकर्ण्य कुबेरः कोपपूरितः
यक्ष म्हणाले, 'तो आपल्या पत्नीच्या मोहात गुंतून, घरी मनमुराद रमतो आहे, राजन.' त्यांचं बोलणं ऐकून कुबेराचा संताप अनावर झाला.
आह्वयामास तं तूर्णं बटुकं हेममालिनम् । ज्ञात्वा कालात्ययं सोऽपि भयव्याकुललोचनः
कुबेराने ताबडतोब त्या सेवक हेममाळीला बोलावलं; आपला उशीर झाल्याचं कळताच, भीतीने त्याचे डोळे घाबरलेले होते.
अस्नात एव आगत्य कुबेरस्याग्रतः स्थितः । तं दृष्ट्वा धनदः क्रुद्धः क्रोधसंरक्तलोचनः
अंघोळ न करता तो कुबेरासमोर उभा राहिला; त्याला पाहताच धनाचा स्वामी कुबेर रागाने डोळे लाल करून संतापला.
प्रत्युवाच रुषाविष्टः कोपप्रस्फुरिताधरः । धनद उवाच- आः पाप दुष्ट दुर्वृत्त कृतवान्देवहेलनम्
रागाने भरलेल्या कुबेराने, ओठ थरथरत म्हणाला, 'अरे पापी, दुष्ट, वाईट वागणारा, देवांचा अपमान केलास.'
अष्टादशकुष्ठवृतो वियुक्तः कांतया तया । अस्मात्स्थानादपध्वस्तो गच्छ स्वप्नमथाधम
'अठरा प्रकारच्या कोढाने त्रस्त हो, त्या पत्नीपासून वेगळा हो, आणि या ठिकाणाहून हाकलला जाऊन दुसरीकडे झोप, अरे नीच!'
इत्युक्ते वचने तस्य तस्मात्स्थानात्पपात सः । महादुःखाभिभूतश्च कुष्ठैः पीडितविग्रहः
हे शब्द ऐकताच तो त्या जागेवरून खाली पडला; मोठ्या दुःखाने भरून गेला आणि कोढाने त्याचं शरीर वेदनेने छळलं.
न सुखं दिवसे तस्य न निद्रां लभते निशि । छायायां पीडिततनुर्निदाघेऽत्यंतपीडितः
त्याला दिवसा कुठेही सुख मिळेना, रात्री झोप लागत नव्हती; सावलीतही शरीर वेदनेने तडफडत होतं आणि उन्हात तर फारच त्रास होत होता.
शिवपूजाप्रभावेन स्मृतिस्तस्य न लुप्यते । पातकेनाभिभूतोऽपि पूर्वं कर्म स्मरत्यसौ
शिवपूजेच्या प्रभावामुळे त्याची स्मरणशक्ती कायम राहिली; पापांनी ग्रासला असला तरी तो आपली पूर्वीची कर्मं आठवत होता.
भ्रममाणस्ततो गच्छन्हिमाद्रिं पर्वतोत्तमम् । तत्रापश्यन्मुनिवरं मार्कंडेयं तपोनिधिम्
अशा अवस्थेत भटकत तो हिमालय या श्रेष्ठ पर्वतावर गेला आणि तिथे त्याने तपश्चर्येचा खजिना असलेला महर्षी मार्कंडेय यांना पाहिलं.
यस्यायुर्विद्यते राजन्ब्रह्मणो वयसा समम् । ववंदे चरणौ तस्य दूरतः पापकर्मकृत्
राजन, ज्याचं आयुष्य ब्रह्मदेवाच्या वयाइतकं आहे, त्या महर्षींच्या पायांना तो पापी दूरून वंदन करू लागला.
मार्कंडेयो मुनिवरो दृष्ट्वा तं कंपितं तथा । परोपकरणार्थाय समाहूयेदमब्रवीत्
महर्षी मार्कंडेय यांनी त्याला थरथरताना पाहिलं आणि दुसऱ्याच्या उपकारासाठी जवळ बोलावून म्हणाले:
कस्मात्कुष्ठाभिभूतस्त्वं कुतो निंद्यतरो ह्यसि । इत्युक्तः स प्रत्युवाच मार्कंडेयं महामुनिम्
'तुला कोढ का झालं? तू इतक्या हलाखीच्या अवस्थेत कसा पोहोचलास?' असं विचारल्यावर त्याने महर्षी मार्कंडेयांना उत्तर दिलं.
हेममाल्युवाच- राजराजस्यानुचरो हेममालीति नामतः । मानसात्पद्मनिचयमानीय प्रत्यहं मुने
हेममाळी म्हणाला, 'मी राजांचा राजा कुबेराचा सेवक आहे, माझं नाव हेममाळी. दररोज मानससरोवरातून कमळांची माळ आणत असे.'
शिवपूजनवेलायां कुबेराय समर्पये । एकस्मिन्दिवसे चैव कालश्चाविदितो मया
'शिवपूजेच्या वेळी मी ती कुबेराला अर्पण करत असे; पण एके दिवशी मला वेळेचं भान राहिलं नाही.'
पत्नीसौख्यप्रसक्तेन शोकव्याकुलचेतसा । ततः क्रुद्धेन शप्तोऽस्मि राजराजेन वै मुने
'पत्नीच्या सुखात गुंतून, मन दुःखाने भरलेलं असताना, त्या वेळी राजांचा राजा कुबेराने मला रागाने शाप दिला, हे मुनी.'
कुष्ठाभिभूतः संजातो वियुक्तः कांतया तया । अधुना तव सान्निध्यं प्राप्तोऽस्मि शुभकर्मणा
माझ्यावर कुष्ठरोग आला, आणि मी माझ्या प्रियतमेपासून दूर झालो होतो. पण आता, चांगल्या कर्मामुळे, मी तुझ्या सान्निध्यात आलो आहे.
सतां स्वभावतश्चित्तं परोपकरणे क्षमम् । इति ज्ञात्वा मुनिश्रेष्ठ मां प्रशाधि कृतागसम्
सज्जनांचे मन नेहमी दुसऱ्यांच्या उपकारासाठी तयार असते, हे जाणून, हे श्रेष्ठ ऋषी, मी केलेल्या चुकीसाठी मला माफ कर.
मार्कंडेय उवाच- त्वया सत्यमिह प्रोक्तं नासत्यं भाषितं यतः । अतो व्रतोपदेशं ते कथयामि शुभप्रदम्
मार्कंडेय म्हणाले — तू इथे जे बोललास ते खरे आहे, खोटे काहीच सांगितले नाहीस. म्हणून मी तुला एक शुभ फल देणारे व्रत सांगतो.
आषाढे कृष्णपक्षे तु योगिनीव्रतमाचर । अस्य व्रतस्य पुण्येन कुष्ठं यास्यति वै ध्रुवम्
आषाढ महिन्याच्या कृष्ण पक्षात योगिनी व्रत कर. या व्रताच्या पुण्यामुळे तुझा कुष्ठरोग नक्कीच नाहीसा होईल.
इति वाक्यमृषेः श्रुत्वा दंडवत्पतितो भुवि । उत्थापितः स मुनिना बभूवातीव हर्षितः
ऋषींचे बोलणे ऐकून तो जमिनीवर दंडवत पडला. मग त्या ऋषीने त्याला उचलले आणि तो अत्यंत आनंदी झाला.
मार्कंडेयोपदेशेन व्रतं तेन कृतं यथा । अष्टादशेव कुष्ठानि गतानि तस्य सर्वशः
मार्कंडेयांच्या सांगण्याप्रमाणे त्याने ते व्रत केले आणि त्याच्या अंगातील सर्व अठरा प्रकारचे कुष्ठरोग पूर्णपणे गेले.
मुनेर्वाचा ततः सम्यग्व्रते चीर्णेऽभवत्सुखी । ईदृग्विधं नृपश्रेष्ठ कथितं योगिनीव्रतम्
म्हणून ऋषींच्या वचनामुळे आणि व्रत नीट पार पाडल्यामुळे तो सुखी झाला. राजन, असे हे योगिनी व्रत सांगितले आहे.
अष्टाशीतिसहस्राणि द्विजान्भोजयते तु यः । तत्समं फलमाप्नोति योगिनीव्रतकृन्नरः
जो कोणी चौर्याऐंशी हजार ब्राह्मणांना जेवू घालतो, त्याला योगिनी व्रत करणाऱ्याप्रमाणेच फळ मिळते.