केशवप्रीणनार्थाय अन्यदाचमनादृते । द्वादश्यां देवदेवेशः पूजनीयस्त्रिविक्रमः
केशवाला आनंद देण्यासाठी, द्वादशीच्या दिवशी, फक्त आचमन सोडून, देवांचा देव त्रिविक्रम याची पूजा करावी.
गंधैर्धूपैस्तथा पुष्पैर्वासोभिः प्रियदर्शनैः । पूजयित्वा विधानेन मंत्रमेतमुदीरयेत्
सुगंध, धूप, फुले आणि सुंदर वस्त्रे याने योग्य पद्धतीने पूजा करून, हा मंत्र म्हणावा:
देवदेव हृषीकेश संसारार्णवतारक । उदकुंभप्रदानेन नय मां परमां गतिम्
देवांचा देव हृषीकेशा, संसाराच्या समुद्रातून तारणारा, जलकुंभ दान केल्याने मला सर्वोच्च स्थितीला ने.
ज्येष्ठे मासि तु वै भीम या शुक्लैकादशी शुभा । निर्जला समुपोष्यात्र जलकुंभान्सशर्करान्
ज्येष्ठ महिन्यात, भीमा, शुभ शुक्ल एकादशी 'निर्जला' येथे पाळावी, साखर घातलेले जलकुंभ ठेवावेत.
प्रदाय विप्रमुख्येभ्यो मोदते विष्णुसन्निधौ । ततः कुंभाः प्रदातव्या ब्राह्मणानां च भक्तितः
ते श्रेष्ठ ब्राह्मणांना दिल्यावर विष्णूच्या सान्निध्यात आनंद मिळतो; मग भक्तीने ब्राह्मणांना जलकुंभ द्यावेत.
भोजयित्वा ततो विप्रान्स्वयं भुंजीत तत्परः । एवं यः कुरुते पूर्णां द्वादशीं पापनाशिनीम्
ब्राह्मणांना जेवू घालून मग स्वतः जेवावे; जो असे पवित्र, पाप नष्ट करणारे द्वादशी व्रत करतो—
सर्वपापविनिर्मुक्तो पदं गच्छत्यनामयम् । ततः प्रभृति भीमेन कृता ह्येकादशी शुभा । पांडवद्वादशी नाम्ना लोके ख्याता बभूव ह
तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन निर्दोष स्थितीला पोहोचतो. त्यानंतर, भीमा, तुझ्यामुळे ही शुभ एकादशी 'पांडव द्वादशी' म्हणून प्रसिद्ध झाली.
युधिष्ठिरउवाच- आषाढकृष्णपक्षे तु किं वै एकादशी भवेत् । कथयस्व प्रसादेन वासुदेव ममाग्रतः
युधिष्ठिर म्हणाला: आषाढ कृष्ण पक्षात कोणती एकादशी असते? वासुदेव, कृपया मला येथे सांग.
श्रीकृष्ण उवाच- व्रतानामुत्तमं राजन्कथयामि तवाग्रतः । सर्वपापक्षयकरं सर्वमुक्तिप्रदायकम्
श्रीकृष्ण म्हणाले: राजन, मी तुझ्यासमोर सर्व पापांचा नाश करणारे आणि सर्वांना मुक्ती देणारे श्रेष्ठ व्रत सांगतो.
आषाढस्यासिते पक्षे योगिनी नाम नामतः । एकादशी नृपश्रेष्ठ महापातकनाशिनी
आषाढ महिन्याच्या कृष्ण पक्षात 'योगिनी' नावाची एकादशी असते, राजांमध्ये श्रेष्ठ, ती मोठ्या पापांचा नाश करणारी आहे.
संसारार्णवमग्नानां पोतभूता सनातनी । जगत्त्रये सारभूता योगिनी व्रतकारिणाम्
ही एकादशी संसाराच्या समुद्रात अडकलेल्यांसाठी कायमची नौका आहे, तीनही लोकांत श्रेष्ठ आहे आणि व्रत करणाऱ्यांसाठी उत्तम आहे.
कथयामि तवाग्रेऽहं कथां पौराणिकीं शुभाम् । अलकायां राजराजः शिवभक्तिपरायणः
आता मी तुला एक शुभ पुराणकथा सांगतो: अलकानगरीत एक राजा होता, जो शंकरभक्तीत मग्न होता.
तस्यासीत्पुष्पबटुको हेममालीति नामतः । तस्य पत्नी सुरूपा च विशालाक्षीति नामतः
त्याचा एक पुष्पबटू होता, ज्याचे नाव 'हेममाळी' होते; त्याची पत्नी सुंदर आणि मोठ्या डोळ्यांची, 'विशालाक्षी' नावाची होती.
स तस्यां चासक्तमना कामपाशवशं गतः । मानसात्पुष्पनिचयमानीय स्वगृहे स्थितः
तो तिच्यावर फार आसक्त झाला, कामाच्या मोहात गुंतला आणि फुलं मनातच गोळा करून घरीच राहिला.
पत्नीप्रेमरसासक्तो न कुबेरालयं गतः । कुबेरो देवसदने करोति शिवपूजनम्
पत्नीच्या प्रेमाच्या मधुरतेत गुंतून, तो कुबेराच्या निवासस्थानी गेला नाही; त्या वेळी कुबेर देवांच्या सभेत बसून शिवाची पूजा करत होता.
मध्याह्नसमये राजन्पुष्पागमसमीक्षकः । हेममाली स्वभवने रमते कांतया सह
मध्यान्हाच्या वेळी, राजन, फुलं येतात का हे पाहत असताना, हेममाळी आपल्या घरी पत्नीबरोबर आनंदाने रमला होता.
यक्षराट्प्रत्युवाचाथ कालातिक्रमकोपितः । कस्मान्नायाति भो यक्षा हेममाली दुरात्मवान् । निश्चयः क्रियतामस्य इत्युवाच पुनः पुनः
यानंतर यक्षांचा राजा विलंबामुळे रागावून म्हणाला, 'तो दुष्ट यक्ष हेममाळी का येत नाही? त्याच्याबद्दल काय करायचं ते ठरवा,' असं तो पुन्हा पुन्हा म्हणू लागला.
यक्षा ऊचुः - वनिताकामुको गेहे रमते स्वेच्छया नृप । तेषां वाक्यं समाकर्ण्य कुबेरः कोपपूरितः
यक्ष म्हणाले, 'तो आपल्या पत्नीच्या मोहात गुंतून, घरी मनमुराद रमतो आहे, राजन.' त्यांचं बोलणं ऐकून कुबेराचा संताप अनावर झाला.
आह्वयामास तं तूर्णं बटुकं हेममालिनम् । ज्ञात्वा कालात्ययं सोऽपि भयव्याकुललोचनः
कुबेराने ताबडतोब त्या सेवक हेममाळीला बोलावलं; आपला उशीर झाल्याचं कळताच, भीतीने त्याचे डोळे घाबरलेले होते.
अस्नात एव आगत्य कुबेरस्याग्रतः स्थितः । तं दृष्ट्वा धनदः क्रुद्धः क्रोधसंरक्तलोचनः
अंघोळ न करता तो कुबेरासमोर उभा राहिला; त्याला पाहताच धनाचा स्वामी कुबेर रागाने डोळे लाल करून संतापला.
प्रत्युवाच रुषाविष्टः कोपप्रस्फुरिताधरः । धनद उवाच- आः पाप दुष्ट दुर्वृत्त कृतवान्देवहेलनम्
रागाने भरलेल्या कुबेराने, ओठ थरथरत म्हणाला, 'अरे पापी, दुष्ट, वाईट वागणारा, देवांचा अपमान केलास.'
अष्टादशकुष्ठवृतो वियुक्तः कांतया तया । अस्मात्स्थानादपध्वस्तो गच्छ स्वप्नमथाधम
'अठरा प्रकारच्या कोढाने त्रस्त हो, त्या पत्नीपासून वेगळा हो, आणि या ठिकाणाहून हाकलला जाऊन दुसरीकडे झोप, अरे नीच!'
इत्युक्ते वचने तस्य तस्मात्स्थानात्पपात सः । महादुःखाभिभूतश्च कुष्ठैः पीडितविग्रहः
हे शब्द ऐकताच तो त्या जागेवरून खाली पडला; मोठ्या दुःखाने भरून गेला आणि कोढाने त्याचं शरीर वेदनेने छळलं.
न सुखं दिवसे तस्य न निद्रां लभते निशि । छायायां पीडिततनुर्निदाघेऽत्यंतपीडितः
त्याला दिवसा कुठेही सुख मिळेना, रात्री झोप लागत नव्हती; सावलीतही शरीर वेदनेने तडफडत होतं आणि उन्हात तर फारच त्रास होत होता.
शिवपूजाप्रभावेन स्मृतिस्तस्य न लुप्यते । पातकेनाभिभूतोऽपि पूर्वं कर्म स्मरत्यसौ
शिवपूजेच्या प्रभावामुळे त्याची स्मरणशक्ती कायम राहिली; पापांनी ग्रासला असला तरी तो आपली पूर्वीची कर्मं आठवत होता.
भ्रममाणस्ततो गच्छन्हिमाद्रिं पर्वतोत्तमम् । तत्रापश्यन्मुनिवरं मार्कंडेयं तपोनिधिम्
अशा अवस्थेत भटकत तो हिमालय या श्रेष्ठ पर्वतावर गेला आणि तिथे त्याने तपश्चर्येचा खजिना असलेला महर्षी मार्कंडेय यांना पाहिलं.
यस्यायुर्विद्यते राजन्ब्रह्मणो वयसा समम् । ववंदे चरणौ तस्य दूरतः पापकर्मकृत्
राजन, ज्याचं आयुष्य ब्रह्मदेवाच्या वयाइतकं आहे, त्या महर्षींच्या पायांना तो पापी दूरून वंदन करू लागला.
मार्कंडेयो मुनिवरो दृष्ट्वा तं कंपितं तथा । परोपकरणार्थाय समाहूयेदमब्रवीत्
महर्षी मार्कंडेय यांनी त्याला थरथरताना पाहिलं आणि दुसऱ्याच्या उपकारासाठी जवळ बोलावून म्हणाले:
कस्मात्कुष्ठाभिभूतस्त्वं कुतो निंद्यतरो ह्यसि । इत्युक्तः स प्रत्युवाच मार्कंडेयं महामुनिम्
'तुला कोढ का झालं? तू इतक्या हलाखीच्या अवस्थेत कसा पोहोचलास?' असं विचारल्यावर त्याने महर्षी मार्कंडेयांना उत्तर दिलं.
हेममाल्युवाच- राजराजस्यानुचरो हेममालीति नामतः । मानसात्पद्मनिचयमानीय प्रत्यहं मुने
हेममाळी म्हणाला, 'मी राजांचा राजा कुबेराचा सेवक आहे, माझं नाव हेममाळी. दररोज मानससरोवरातून कमळांची माळ आणत असे.'