प्रत्यक्षा वा नृपश्रेष्ठ घृतधेनुरथापि वा । दक्षिणाभिः सुपुष्टाभिर्मिष्टान्नैश्च पृथग्विधैः
राजन, प्रत्यक्ष गाय किंवा तुपाची गायही दान द्यावी, त्यासोबत भरपूर दक्षिणा आणि विविध प्रकारचे गोड पदार्थ द्यावेत.
तोषणीयाः प्रयत्नेन द्विजा धर्मभृतां वर । तुष्टा भवंति वै विप्रास्तैस्तुष्टैर्मोक्षदो हरिः
धर्मनिष्ठ श्रेष्ठ पुरुषा, ब्राह्मणांना मनापासून संतुष्ट करावे. ब्राह्मण संतुष्ट झाले की, मुक्तिदाता हरिही प्रसन्न होतो.
आत्मद्रोहः कृतस्तैर्हि यैरेषा न ह्युपोषिता । पापात्मानो दुराचारा मुष्टास्ते नात्र संशयः 6.51.
जे हे व्रत पाळत नाहीत, त्यांनी स्वतःवर अन्याय केला आहे. ते पापी, वाईट वागणारे आणि कंजूष आहेत — यात शंका नाही.
कुलानां शतमागामि अतीतानां तथा शतम् । आत्मना सह तैर्नीतं वासुदेवस्य मंदिरम्
आपल्या कुटुंबातील शंभर पिढ्या, भूतकाळातील आणि भविष्यातील, स्वतःसह त्या सर्वांना वासुदेवाच्या निवासात नेले जाते.
शांतैर्दांतैर्दानपरैरर्चयद्भिस्तथा हरिम् । कुर्वद्भिर्जागरं रात्रौ यैरेषा समुपोषिता
जे शांत, संयमी, दानशील आणि हरिची भक्ती करतात, तसेच रात्री जागरण करतात, त्यांच्यामुळे हे व्रत पाळले जाते.
अन्नं वस्त्रं तथा गावो जलं शय्यासनं शुभम् । कमंडलुं तथा छत्रं दातव्यं निर्जला दिने
निर्जल एकादशीच्या दिवशी अन्न, वस्त्र, गायी, पाणी, उत्तम शय्यासन, कमंडलू आणि छत्र द्यावे.
उपानहौ यो ददाति पात्रभूते द्विजोत्तमे । स सौवर्णेन यानेन स्वर्गलोके महीयते
जो कोणी पात्र आणि श्रेष्ठ ब्राह्मणाला चपला देतो, त्याला स्वर्गात सोन्याच्या रथात बसून मान मिळतो.
यश्चेमां शृणुयाद्भक्त्या यश्चापि परिकीर्तयेत् । उभौ तौ स्वर्गमाप्नोति नात्र कार्या विचारणा
जो कोणी हे भक्तीने ऐकतो आणि जो कोणी हे म्हणतो, दोघांनाही नक्कीच स्वर्गप्राप्ती होते; यात काहीच शंका नाही.
यत्फलं संनिहत्यायां राहुग्रस्ते दिवाकरे । कृत्वा श्राद्धं लभेन्मर्त्यस्तदस्याः श्रवणादपि
सूर्यग्रहणाच्या वेळी श्राद्ध केल्याने जे फळ मिळते, तेच या कथेला ऐकूनही मिळते.
नियमं च प्रकर्त्तव्यं दंतधावनपूर्वकम् । एकादश्यां निराहारो वर्जयिष्यामि वै जलम्
दात घासून नियम घ्यावा; एकादशीला उपवास करावा आणि पाणीही टाळावे.
केशवप्रीणनार्थाय अन्यदाचमनादृते । द्वादश्यां देवदेवेशः पूजनीयस्त्रिविक्रमः
केशवाला आनंद देण्यासाठी, द्वादशीच्या दिवशी, फक्त आचमन सोडून, देवांचा देव त्रिविक्रम याची पूजा करावी.
गंधैर्धूपैस्तथा पुष्पैर्वासोभिः प्रियदर्शनैः । पूजयित्वा विधानेन मंत्रमेतमुदीरयेत्
सुगंध, धूप, फुले आणि सुंदर वस्त्रे याने योग्य पद्धतीने पूजा करून, हा मंत्र म्हणावा:
देवदेव हृषीकेश संसारार्णवतारक । उदकुंभप्रदानेन नय मां परमां गतिम्
देवांचा देव हृषीकेशा, संसाराच्या समुद्रातून तारणारा, जलकुंभ दान केल्याने मला सर्वोच्च स्थितीला ने.
ज्येष्ठे मासि तु वै भीम या शुक्लैकादशी शुभा । निर्जला समुपोष्यात्र जलकुंभान्सशर्करान्
ज्येष्ठ महिन्यात, भीमा, शुभ शुक्ल एकादशी 'निर्जला' येथे पाळावी, साखर घातलेले जलकुंभ ठेवावेत.
प्रदाय विप्रमुख्येभ्यो मोदते विष्णुसन्निधौ । ततः कुंभाः प्रदातव्या ब्राह्मणानां च भक्तितः
ते श्रेष्ठ ब्राह्मणांना दिल्यावर विष्णूच्या सान्निध्यात आनंद मिळतो; मग भक्तीने ब्राह्मणांना जलकुंभ द्यावेत.
भोजयित्वा ततो विप्रान्स्वयं भुंजीत तत्परः । एवं यः कुरुते पूर्णां द्वादशीं पापनाशिनीम्
ब्राह्मणांना जेवू घालून मग स्वतः जेवावे; जो असे पवित्र, पाप नष्ट करणारे द्वादशी व्रत करतो—
सर्वपापविनिर्मुक्तो पदं गच्छत्यनामयम् । ततः प्रभृति भीमेन कृता ह्येकादशी शुभा । पांडवद्वादशी नाम्ना लोके ख्याता बभूव ह
तो सर्व पापांपासून मुक्त होऊन निर्दोष स्थितीला पोहोचतो. त्यानंतर, भीमा, तुझ्यामुळे ही शुभ एकादशी 'पांडव द्वादशी' म्हणून प्रसिद्ध झाली.
युधिष्ठिरउवाच- आषाढकृष्णपक्षे तु किं वै एकादशी भवेत् । कथयस्व प्रसादेन वासुदेव ममाग्रतः
युधिष्ठिर म्हणाला: आषाढ कृष्ण पक्षात कोणती एकादशी असते? वासुदेव, कृपया मला येथे सांग.
श्रीकृष्ण उवाच- व्रतानामुत्तमं राजन्कथयामि तवाग्रतः । सर्वपापक्षयकरं सर्वमुक्तिप्रदायकम्
श्रीकृष्ण म्हणाले: राजन, मी तुझ्यासमोर सर्व पापांचा नाश करणारे आणि सर्वांना मुक्ती देणारे श्रेष्ठ व्रत सांगतो.
आषाढस्यासिते पक्षे योगिनी नाम नामतः । एकादशी नृपश्रेष्ठ महापातकनाशिनी
आषाढ महिन्याच्या कृष्ण पक्षात 'योगिनी' नावाची एकादशी असते, राजांमध्ये श्रेष्ठ, ती मोठ्या पापांचा नाश करणारी आहे.
संसारार्णवमग्नानां पोतभूता सनातनी । जगत्त्रये सारभूता योगिनी व्रतकारिणाम्
ही एकादशी संसाराच्या समुद्रात अडकलेल्यांसाठी कायमची नौका आहे, तीनही लोकांत श्रेष्ठ आहे आणि व्रत करणाऱ्यांसाठी उत्तम आहे.
कथयामि तवाग्रेऽहं कथां पौराणिकीं शुभाम् । अलकायां राजराजः शिवभक्तिपरायणः
आता मी तुला एक शुभ पुराणकथा सांगतो: अलकानगरीत एक राजा होता, जो शंकरभक्तीत मग्न होता.
तस्यासीत्पुष्पबटुको हेममालीति नामतः । तस्य पत्नी सुरूपा च विशालाक्षीति नामतः
त्याचा एक पुष्पबटू होता, ज्याचे नाव 'हेममाळी' होते; त्याची पत्नी सुंदर आणि मोठ्या डोळ्यांची, 'विशालाक्षी' नावाची होती.
स तस्यां चासक्तमना कामपाशवशं गतः । मानसात्पुष्पनिचयमानीय स्वगृहे स्थितः
तो तिच्यावर फार आसक्त झाला, कामाच्या मोहात गुंतला आणि फुलं मनातच गोळा करून घरीच राहिला.
पत्नीप्रेमरसासक्तो न कुबेरालयं गतः । कुबेरो देवसदने करोति शिवपूजनम्
पत्नीच्या प्रेमाच्या मधुरतेत गुंतून, तो कुबेराच्या निवासस्थानी गेला नाही; त्या वेळी कुबेर देवांच्या सभेत बसून शिवाची पूजा करत होता.
मध्याह्नसमये राजन्पुष्पागमसमीक्षकः । हेममाली स्वभवने रमते कांतया सह
मध्यान्हाच्या वेळी, राजन, फुलं येतात का हे पाहत असताना, हेममाळी आपल्या घरी पत्नीबरोबर आनंदाने रमला होता.
यक्षराट्प्रत्युवाचाथ कालातिक्रमकोपितः । कस्मान्नायाति भो यक्षा हेममाली दुरात्मवान् । निश्चयः क्रियतामस्य इत्युवाच पुनः पुनः
यानंतर यक्षांचा राजा विलंबामुळे रागावून म्हणाला, 'तो दुष्ट यक्ष हेममाळी का येत नाही? त्याच्याबद्दल काय करायचं ते ठरवा,' असं तो पुन्हा पुन्हा म्हणू लागला.
यक्षा ऊचुः - वनिताकामुको गेहे रमते स्वेच्छया नृप । तेषां वाक्यं समाकर्ण्य कुबेरः कोपपूरितः
यक्ष म्हणाले, 'तो आपल्या पत्नीच्या मोहात गुंतून, घरी मनमुराद रमतो आहे, राजन.' त्यांचं बोलणं ऐकून कुबेराचा संताप अनावर झाला.
आह्वयामास तं तूर्णं बटुकं हेममालिनम् । ज्ञात्वा कालात्ययं सोऽपि भयव्याकुललोचनः
कुबेराने ताबडतोब त्या सेवक हेममाळीला बोलावलं; आपला उशीर झाल्याचं कळताच, भीतीने त्याचे डोळे घाबरलेले होते.
अस्नात एव आगत्य कुबेरस्याग्रतः स्थितः । तं दृष्ट्वा धनदः क्रुद्धः क्रोधसंरक्तलोचनः
अंघोळ न करता तो कुबेरासमोर उभा राहिला; त्याला पाहताच धनाचा स्वामी कुबेर रागाने डोळे लाल करून संतापला.