नैकं शक्नोम्यहं कर्तुमुपवासं महामुने । येनैव प्राप्यते स्वर्गस्तत्कर्त्तास्मि यथातथम् । तदेकं वद निश्चित्य येन श्रेयोऽहमाप्नुयाम्
महामुने, मला एकदाही उपवास करता येत नाही. ज्या एका कृतीने स्वर्ग मिळतो, ती कृती तू ठामपणे सांग, मी ती शक्य तितक्या उत्तम रीतीने करीन, म्हणजे मला खरा कल्याण मिळेल.
व्यास उवाच- वृषस्थे मिथुनस्थे वा यदा चैकादशी भवेत् । ज्येष्ठमासे प्रयत्नेन सोपोष्योदकवर्जिता
व्यास म्हणाले — वृष किंवा मिथुन या नक्षत्रात एकादशी आली, आणि विशेषतः ज्येष्ठ महिन्यात, तर ती एकादशी अत्यंत काळजीपूर्वक, पाणी न पिता उपवासाने पाळावी.
गंडूषाचमनं वारि वर्जयित्वोदकं बुधः । उपभुंजीत नैवेह व्रतभंगोऽन्यथा भवेत्
शहाण्या माणसाने त्या दिवशी तोंड धुणे किंवा पाणी पिणेही टाळावे; अन्यथा व्रत भंग होतो.
उदयादुदयं यावद्वर्जयित्वोदकं नरः । श्रूयतां समवाप्नोति द्वादशद्वादशी फलम्
सूर्योदयापासून दुसऱ्या सूर्योदयापर्यंत पाणी न पिता उपवास केल्यास, दोन्ही द्वादशींचे पुण्य मिळते असे सांगितले आहे.
ततः प्रभाते विमले द्वादश्यां स्नानमाचरेत् । जलं सुवर्णं दत्त्वा च द्विजातिभ्यो यथाविधि
मग स्वच्छ द्वादशीच्या सकाळी स्नान करावे आणि नियमाप्रमाणे ब्राह्मणांना पाणी व सोने द्यावे.
भुंजीत कृतकृत्यस्तु ब्राह्मणैः सहितो वशी । एवं कृते च यत्पुण्यं भीमसेन शृणुष्व तत्
आपले कर्तव्य पूर्ण करून, संयमीपणे ब्राह्मणांसोबत जेवावे. भीमसेना, आता या व्रताने मिळणारे पुण्य ऐक.
संवत्सरे तु याश्चैव एकादश्यो भवंति हि । तासां फलमवाप्नोति ह्यत्र मे नास्ति संशयः
वर्षभर ज्या ज्या एकादशी येतात, त्यांचे सर्व पुण्य मिळते; यात मला अजिबात शंका नाही.
इति मां केशवः प्राह शंखचक्रगदाधरः । सर्वान्परित्यज्य पुमान्मामेकं शरणं व्रजेत्
केशव, शंख, चक्र, गदा धारण करणारा, मला म्हणाला — सर्वांना सोडून, मनुष्याने फक्त माझ्याच आश्रयाला यावे.
एकादश्यां निराहारस्ततः पापात्प्रमुच्यते । द्रव्यशुद्धिः कलौ नास्ति संस्कारः स्मार्त्त एव च
एकादशीला उपवास केल्याने पापातून मुक्ती मिळते; कलियुगात पदार्थांची शुद्धता राहत नाही, फक्त स्मृतीने सांगितलेले विधीच राहतात.
वैदिकस्तु कुतश्चापि प्राप्ते दुष्टे कलौ युगे । किं नु ते बहुनोक्तेन वायुपुत्र पुनः पुनः
कलियुगात वेदविधी कुठे राहिले? वायुपुत्रा, पुन्हा पुन्हा विस्ताराने सांगण्यात काय अर्थ आहे?
एकादश्यां न भुंजीत पक्षयोरुभयोरपि । एकादश्यां सिते पक्षे ज्येष्ठेमास्युदकं विना
एकादशीच्या दिवशी, दोन्ही पक्षात, काहीही खाऊ नये; विशेषतः ज्येष्ठ महिन्यात शुक्ल पक्षात पाणीही न घेता उपवास करावा.
पुण्यं फलमवाप्नोति तच्छृणुष्व वृकोदर । संवत्सरे तु या प्रोक्ताः शुक्लः कृष्णा वृकोदर
वृकोदर, वर्षभर ज्या शुक्ल व कृष्ण एकादशी सांगितल्या आहेत, त्यांचे सर्व पुण्य मिळते — हे ऐक.
उपोषिता हि सर्वाः स्युरेकादश्यो न संशयः । धनधान्यप्रदा पुण्या पुत्रारोग्यशुभप्रदा
ज्या सर्व एकादशी उपवासाने पाळल्या जातात, त्या नक्कीच पुण्य देतात; त्या धन, धान्य, पुण्य, पुत्र, आरोग्य आणि शुभता देतात.
उपोषिता नरव्याघ्र इति सत्यं ब्रवीमि ते । यमदूता महाकायाः करालाः कृष्णरूपिणः
मनुष्यसिंहा, मी तुला सत्य सांगतो — एकादशी पाळणाऱ्याजवळ यमाचे भयंकर, काळसर, मोठे दूत येत नाहीत.
दंडपाशधरा रौद्रा नोपसर्पंति तं नरम् । पीतांबरधरा सौम्याश्चक्रहस्ता मनोजवाः
त्याऐवजी पिवळे वस्त्र घातलेले, सौम्य, चक्रधारी, वेगवान वैष्णव दूत येतात आणि त्या माणसाला शेवटी विष्णूच्या नगरीत घेऊन जातात.
अंतकालेन यंत्येते वैष्णवान्वैष्णवीपुरीम् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन उपोष्योदकवर्जिता
म्हणून, सर्व प्रयत्नांनी, पाणी न घेता एकादशीचा उपवास करावा.
जलधेनुं तदा दत्त्वा सर्वपापैः प्रमुच्यते । ततस्त्वमस्यां कौंतेय सोपवासोऽर्चनं हरेः
त्या वेळी जलधेनू दान केल्याने सर्व पापांतून मुक्ती मिळते; म्हणून, कौंतल्या, या दिवशी उपवास करून हरीची पूजा कर.
कुरु सर्वप्रयत्नेन सर्वपापप्रशांतये । स्वप्नेन मेऽपराधोस्ति दंतरागतयापि वा
सर्व पाप शांत होण्यासाठी सर्व प्रयत्नांनी हे कर; झोपेत किंवा नकळत झालेला अपराधही यातून दूर होतो.
भोक्ष्येपरेऽह्नि देवेश ह्यशनं वासराद्धरेः । इत्युच्चार्य ततो मंत्र उपवासपरो भवेत्
देवांच्या अधिपती, दुसऱ्या दिवशी असे म्हणावे — 'मी उद्या अन्न घेईन, कारण आज हरिचा उपवास आहे.' असा मंत्र उच्चारून हा उपवास पाळावा.
सर्वपापविनाशाय श्रद्धा दम समन्वितः । मेरुमंदरमात्राघं स्त्रिया पुंसा च यत्कृतम्
पूर्ण श्रद्धा आणि संयम ठेवून, सर्व पापांचा नाश व्हावा म्हणून, स्त्री किंवा पुरुषाने मेरू किंवा मंदार पर्वताएवढे जड पाप केले असेल,
सर्वं तद्भस्मतां याति एकादश्याः प्रभावतः । न शक्नुवंति ये दातुं जलधेनुं नराधिप
एकादशीच्या सामर्थ्यामुळे ते सर्व पाप जळून राख होते. राजन, जे लोक पाण्यासह गाय दान देऊ शकत नाहीत,
सकांचनः प्रदातव्यो घटको वस्त्रसंयुतः । तोयस्य नियमं योऽस्या कुरुते वै स पुण्यभाक्
त्यांनी नाणे, पाण्याने भरलेला घडा आणि वस्त्र यांसह दान द्यावे. या व्रताचे पाणीमर्यादेचे पालन करणाऱ्याला पुण्य मिळते.
फलं कोटिसुवर्णस्य यामेयामे श्रुतं फलम् । स्नानं दानं जपं होमं यदस्यां कुरुते नरः
या दिवशी स्नान, दान, जप किंवा होम केल्याचे फळ, शुभ काळात दहा लाख सुवर्ण दान केल्याच्या फळासमान आहे असे सांगितले आहे.
तत्सर्वं चाक्षयं प्राप्तमेतत्कृष्णप्रभाषितम् । किं वापरेण धर्मेण निर्जलैकादशीं विना
हे सर्व फळ अक्षय होते, असे कृष्णाने सांगितले आहे. निर्जल एकादशी व्रत वगळता दुसऱ्या कोणत्याही धर्माची गरज नाही.
उपोष्य सम्यग्विधिवद्वैष्णवं पदमाप्नुयात् । सुवर्णमन्नं वासो वा यदस्यां संप्रदीयते
नियमाने उपवास केल्यावर वैष्णव पद मिळते. या दिवशी सुवर्ण, अन्न किंवा वस्त्र दान केल्यास,
तदस्य कुरुशार्दूल सर्वं चाप्यक्षयं भवेत् । एकादश्यां दिने योऽन्नं भुंक्ते पापं भुनक्ति सः
हे कुरुवंशातील श्रेष्ठ, ते सर्व फळ अक्षय होते. एकादशीच्या दिवशी जो अन्न खातो, तो पापाचाच भोग घेतो.
इहलोके स चांडालो मृतः प्राप्नोति दुर्गतिम् । ये च दास्यंति दानानि द्वादश्यां समुपोषिताः
या जगात तो चांडाळ होतो आणि मृत्यूनंतर त्याला दुर्गती मिळते. पण जे द्वादशीला उपवास करून दान देतात,
ज्येष्ठमासे सिते पक्षे प्राप्स्यंति परमं पदम् । ब्रह्महा मद्यपः स्तेनो गुरुद्वेषी सदानृती
ज्येष्ठ महिन्यातल्या शुक्ल पक्षात त्यांना परमपद मिळते. ब्रह्महत्यारा, मद्यपान करणारा, चोर, गुरुद्रोही किंवा नेहमी खोटं बोलणारा,
मुच्यंते पातकैः सर्वैर्निर्जलायैरुपोषिता । विशेषं शृणु कौंतेय निर्जलैकादशी दिने
हे सर्व निर्जल उपवास केल्यावर पापांपासून मुक्त होतात. कौंतेय, आता निर्जल एकादशीच्या दिवशी काय करावे ते ऐक.
यत्कर्त्तव्यं नरैः स्त्रीभिर्दानं श्रद्धासमन्वितैः । जलशायी च संपूज्यो देया धेनुस्तथाम्मयी
पुरुषांनी आणि स्त्रियांनी श्रद्धेने दान द्यावे. जलशायी देवतेची पूजा करावी आणि मातीची गाय दान द्यावी.