दुःखशोकसमाविष्टः पीड्यमानो दिवानिशम् । कौंडिन्यस्याश्रमपदं प्राप्तः पुण्यागमात्क्वचित्
दुःख आणि शोक यांनी पूर्णपणे वेढलेला, दिवस-रात्र यातना सहन करणारा तो कधी तरी पुण्याच्या जोरावर कौंडिन्य ऋषींच्या आश्रमात पोहोचला.
माधवे मासि जाह्नव्याः कृतस्नानं तपोधनम् । आससाद धृष्टबुद्धिः शोकभारेण पीडितः
माधव महिन्यात, गंगेच्या काठी स्नान केलेल्या त्या तपस्व्याजवळ तो धाडसी मनाचा, शोकाच्या ओझ्याने पिळवटलेला जाऊन पोहोचला.
तद्वस्त्रबिंदुस्पर्शेन गतपापो हताशुभः । कौंडिन्यस्याग्रतः स्थित्वा प्रत्युवाच कृतांजलि
त्या ऋषींच्या वस्त्रावरून पडलेल्या एका थेंबाच्या स्पर्शाने त्याची पापे आणि दुर्दैव नाहीसे झाले. कौंडिन्य ऋषींसमोर हात जोडून तो उभा राहिला आणि बोलू लागला.
धृष्टबुद्धिरुवाच- भो भो ब्रह्मन्द्विजश्रेष्ठ दयां कृत्वा ममोपरि । येन पुण्यप्रभावेन मुक्तिर्भवति तद्वद
धृष्टबुद्धी म्हणाला—'हे ब्राह्मणश्रेष्ठ, माझ्यावर दया करा! कोणत्या पुण्याच्या प्रभावाने मुक्ती मिळते ते मला सांगा.'
कौंडिन्य उवाच- शृणुष्वैकमनाभूत्वा येन पापक्षयस्तव । वैशाखस्य सिते पक्षे मोहिनी नाम विश्रुता
कौंडिन्य म्हणाले—'एकाग्र मनाने ऐक, ज्यामुळे तुझे पाप नष्ट होईल. वैशाख महिन्यातल्या शुद्ध पक्षात 'मोहिनी' नावाची प्रसिद्ध एकादशी येते.'
एकादशीव्रतं तस्याः कुरु मद्वाक्यनोदितः । मेरुतुल्यानि पापानि क्षयं गच्छंति देहिनाम्
'माझ्या सांगण्याप्रमाणे त्या दिवशी एकादशीचे व्रत पाळ. मेरू पर्वताएवढी पापे असली तरी ती नष्ट होतात.'
बहुजन्मार्जितान्येषा मोहिनी समुपोषिता । इति वाक्यं मुनेः श्रुत्वा धृष्टबुद्धिः प्रसन्नधीः
'मोहिनी एकादशी योग्य रीतीने पाळली तर अनेक जन्मांची पापे नष्ट होतात.' असे ऋषींचे वचन ऐकून धृष्टबुद्धीचे मन प्रसन्न झाले.
व्रतं चकार विधिवत्कौंडिन्यस्योपदेशतः । कृते व्रते नृपश्रेष्ठ गतपापो बभूव सः
कौंडिन्य ऋषींच्या सांगण्याप्रमाणे त्याने व्रत केले. व्रत पूर्ण झाल्यावर, राजन, त्याचे सर्व पाप नाहीसे झाले.
दिव्यदेहस्ततो भूत्वा गरुडोपरिसंस्थितः । जगाम वैष्णवं लोकं सर्वोपद्रव वर्जितम्
नंतर त्याला दिव्य देह मिळाला आणि तो गरुडावर बसून सर्व दुःखांपासून मुक्त असा वैष्णव लोकात गेला.
इतीदृशं रामचंद्र उत्तमं मोहिनी व्रतम् । नातः परतरं किंचित्त्रैलोक्ये सचराचरे
रामचंद्रा, असे हे उत्तम मोहिनी व्रत आहे. या व्रतापेक्षा तिन्ही लोकांत, चराचर सृष्टीत दुसरे काहीही श्रेष्ठ नाही.
यज्ञादितीर्थदानानि कलां नार्हंति षोडशीम् । पठनाच्छ्रवणाद्राजन्गोसहस्र फलं लभेत्
यज्ञ, तीर्थयात्रा आणि दान यांना देखील या व्रताच्या सोळाव्या भागाइतकेही फळ मिळत नाही. हे व्रत ऐकले किंवा वाचले तर हजार गायी दान केल्याचे पुण्य मिळते.
इति श्रीपाद्मेमहापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां सहितायामुत्तरखंडे उमापतिनारदसंवादे वैशाखशुक्ले मोहन्येकादशीनाम एकोनपंचाशत्तमोऽध्यायः
श्रीपद्म महापुराणाच्या उत्तरखंडातील उमापति आणि नारद यांच्या संवादात, वैशाख शुद्ध मोहिनी एकादशी नावाच्या एकोणपन्नासाव्या अध्यायाचा येथे समाप्ती आहे. हे महापुराण पंचपन्नास हजार श्लोकांचे आहे.
युधिष्ठिर उवाच- ज्येष्ठस्य कृष्णपक्षे तु किं नामैकादशी भवेत् । श्रोतुमिच्छामि माहात्म्यं तद्वदस्व जनार्दन
युधिष्ठिर म्हणाला—'ज्येष्ठ महिन्याच्या कृष्ण पक्षात कोणती एकादशी असते? तिचे महात्म्य मला ऐकायचे आहे. जनार्दना, कृपया ते सांगा.'
श्रीकृष्ण उवाच- साधु पृष्टं त्वया राजन्लोकानां हितकाम्यया । बहुपुण्यप्रदा ह्येषा महापातकनाशिनी
श्रीकृष्ण म्हणाले—'राजा, तू लोकांच्या हितासाठी अतिशय योग्य प्रश्न विचारला आहेस. ही एकादशी मोठे पुण्य देते आणि मोठमोठी पापे नष्ट करते.'
अपरा नाम राजेंद्र अपरा पुत्रदायिनी । लोके प्रसिद्धितां याति अपरां यस्तु सेवते
राजा, दुसरे एक व्रत आहे, त्याचे नाव 'अपरा' आहे. हे व्रत पुत्रप्राप्ती देणारे म्हणून प्रसिद्ध आहे. जो कोणी हे अपरा व्रत करतो, त्याला जगात मोठी कीर्ती मिळते.
ब्रह्महत्याभिभूतोऽपि गोत्रहा भ्रूणहा तथा । परापवादवादी च परस्त्री रसिकोऽपि च
ज्याने ब्राह्मणहत्या केली असेल, आपला वंश संपवला असेल, गर्भातील बाळ मारले असेल, दुसऱ्यांची निंदा केली असेल किंवा परस्त्रीमध्ये आसक्ती ठेवली असेल—
अपरा सेवनाद्राजन्विपाप्मा भवति ध्रुवम् । कूटसाक्ष्यं कूटमानं तुलाकूटं करोति यः
राजा, असा पापी माणूस जरी असला, तरी अपरा व्रत केल्याने तो नक्कीच शुद्ध होतो. जो खोटी साक्ष देतो, खोटी मापे वापरतो किंवा काट्यावर फसवणूक करतो—
कूटवेदं पठेद्यस्तु कूटशास्त्रं तथैव च । ज्योतिषी गणकः कूटः कूटायुर्वैदिको भिषक्
जो खोटे वेद म्हणतो, खोटे शास्त्र शिकवतो, किंवा भाकित करणारा, गणिती, वैद्य किंवा पुजारी फसवणूक करणारा असतो—
कूटसाक्ष्य समायुक्तो विज्ञेया नरकौकसः । अपरा सेवनाद्राजन्पापैर्मुक्ता भवंति ते
खोटी साक्ष देणारे नरकात राहणारे समजले जातात. पण, राजा, अपरा व्रत केल्याने ते सर्व पापांतून मुक्त होतात.
क्षत्त्रियः क्षात्रधर्मं यस्त्यक्त्वा युद्धात्पलायते । स याति नरकं घोरं स्वीयधर्मबहिष्कृतः
जो क्षत्रिय आपला क्षत्रियधर्म सोडून युद्धातून पळतो, तो स्वतःच्या धर्माबाहेर जाऊन भयंकर नरकात जातो.
अपरा सेवनात्सोऽपि पापं त्यक्त्वा दिवं व्रजेत् । विद्यावान्यः स्वयं शिष्यो गुरुनिंदां करोति च
पण तोही अपरा व्रत केल्याने पाप सोडून स्वर्गात जातो. आणि जो विद्वान असूनही आपल्या गुरूची निंदा करतो—
स महापातकैर्युक्तो निरयं याति दारुणम् । अपरा सेवनात्सोऽपि सद्गतिं प्राप्नुयान्नरः
असा माणूस मोठ्या पापांनी भरलेला असला तरी, तो भयंकर नरकात जातो. पण अपरा व्रत केल्याने तोही उत्तम मार्गाला लागतो.
महिमानमपरायाः शृणु राजन्वदाम्यहम् । मकरस्थे रवौ माघे प्रयागे यत्फलं नृणाम्
राजा, आता मी तुला अपरा व्रताचे मोठेपण सांगतो. माघ महिन्यात सूर्य मकर राशीत असताना प्रयाग येथे जे पुण्य मिळते—
काश्यां यत्प्राप्यते पुण्यमुपरागे निमज्जनात् । गयायां पिंडदानेन पितॄणां तृप्तिदो यथा
काशीमध्ये ग्रहणाच्या वेळी स्नान केल्याने, किंवा गया येथे पितरांना पिंड दिल्याने जे पुण्य मिळते, ज्या पुण्याने पितर तृप्त होतात—
सिंहस्थिते देवगुरौ गौतम्यां स्नातको नरः । कन्यागते गुरौ राजन्कृष्णवेणी निमज्जनात्
सिंह राशीत गुरु असताना गोदावरीत स्नान केल्याने, किंवा कन्या राशीत गुरु असताना कृष्णवेणीमध्ये स्नान केल्याने जे फळ मिळते—
यत्फलं समवाप्नोति कुंभकेदार दर्शनात् । बदर्याश्रमयात्रायां तत्तीर्थसेवनादपि
कुंभकेदाराचे दर्शन घेतल्याने, बदरीच्या आश्रमाची यात्रा केल्याने, किंवा त्या तीर्थांची सेवा केल्याने जे फळ मिळते—
यत्फलं समवाप्नोति कुरुक्षेत्रे रविग्रहे । गजाश्व हेमदानेन यज्ञं कृत्वा सदक्षिणम्
कुरुक्षेत्रात सूर्यग्रहणाच्या वेळी, हत्ती, घोडे आणि सोने दान केल्याने, किंवा यज्ञ करून योग्य दक्षिणा दिल्याने जे फळ मिळते—
तादृशं फलमाप्नोति अपरा व्रतसेवनात् । अर्धप्रसूतां गां दत्वा सुवर्णं वसुधां तथा
हे सर्व फळ अपरा व्रत केल्याने मिळते. गाभण गाय दान दिल्याने, सोने किंवा जमीन दान केल्याने जे फळ मिळते—
नरो यत्फलमाप्नोति अपराया व्रतेन तत् । पापद्रुमकुठारीयं पापेंधन दवानलः
माणसाला या सर्व गोष्टींनी जे फळ मिळते, तेच अपरा व्रत केल्याने मिळते. हे व्रत पापाच्या झाडाचा कुऱ्हाड आहे, पापाच्या लाकडांसाठी जाळणारा दावानळ आहे.
पापांधकारतरणिः पापसारंग केसरी । बुद्बुदा इव तोयेषु पुत्तिका इव जंतुषु
हे व्रत पापाच्या अंधारावर सूर्य आहे, पापरूपी हरिणांमध्ये सिंह आहे. जसे पाण्यातील बुडबुडे किंवा जंतूंमध्ये पुतळी तशी—