सर्वपापहरा नॄणां गर्भवासनिकृंतनी । वरूथिन्या व्रतेनैव मांधाता स्वर्गतिं गतः
हे व्रत सर्व पुरुषांचे पाप नाहीसे करते आणि गर्भवासाची बेडी तोडते; वरूथिनीचे व्रत करून मांधाता स्वर्गात गेला.
धुंधुमारादयश्चान्ये राजानो बहवस्तथा । ब्रह्मकपालनिर्मुक्तो बभूव भगवान्भवः
धुंधुमार आणि इतर अनेक राजे तसेच, भगवंत शंकरही ब्रह्महत्येच्या पापातून मुक्त झाले.
दशवर्षसहस्राणि तपस्तप्यति यो नरः । कुरुक्षेत्रे रविग्रहे स्वर्णभारं ददाति यः । तत्तुल्यंफलमाप्नोतिवरूथिन्याव्रतंचरन्
जो मनुष्य दहा हजार वर्षे तप करतो किंवा कुरुक्षेत्रात सूर्यग्रहणाच्या वेळी सोन्याचा भार दान करतो, त्याच्याइतकेच फळ वरूथिनीचे व्रत केल्याने मिळते.
श्रद्धावान्यस्तु कुरुते वरूथिन्या व्रतं नरः । वांछितं लभते सोऽपि इहलोके परत्र च
जो श्रद्धेने वरूथिनीचे व्रत करतो, त्याला या जन्मात आणि पुढच्या जन्मात हवे ते सर्व मिळते.
पवित्रा पावनी ह्येषा महापातकनाशिनी । भुक्तिमुक्तिप्रदा चैव कर्तॄणां नृपसत्तम
हे व्रत पवित्र आणि पावन करणारे आहे, मोठ्या पापांचा नाश करणारे आहे; हे व्रत करणाऱ्यांना भोग आणि मोक्ष दोन्ही मिळतात, राजसत्तम.
अश्वदानान्नृपश्रेष्ठ गजदानं विशिष्यते । गजदानाद्भूमिदानं तिलदानं ततोऽधिकम्
राजाधिराज, घोड्याचे दान हत्तीच्या दानापेक्षा श्रेष्ठ आहे; हत्तीपेक्षा भूमीचे दान मोठे, आणि त्याहूनही तीळ दान श्रेष्ठ आहे.
तस्माच्च स्वर्णदानं वै अन्नदानं ततोऽधिकम् । अन्नदानात्परं दानं न भूतं न भविष्यति
त्याहून सोन्याचे दान मोठे, आणि अन्नदान त्याहूनही श्रेष्ठ आहे; अन्नदानापेक्षा मोठे दान ना कधी झाले, ना कधी होईल.
पितृदेवमनुष्याणां तृप्तिरन्नेन जायते । तत्समं कविभिः प्रोक्तं कन्यादानं नृपोत्तम
पितर, देव आणि माणसांचे समाधान अन्नामुळे होते; त्याच्याइतकेच कन्यादान आहे, असे कवींनी सांगितले आहे, राजसत्तम.
धेनुदानं च तत्तुल्यमित्याह भगवान्स्वयम् । प्रोक्तेभ्यः सर्वदानेभ्यो विद्यादानं विशिष्यते
गायीचे दानही त्याच्याइतकेच आहे, असे भगवंतांनी स्वतः सांगितले आहे; या सर्व दानांमध्ये विद्या दान सर्वश्रेष्ठ आहे.
तत्फलं समवाप्नोति नरः कृत्वा वरूथिनीम् । कन्यावित्तेन जीवंति ये नराः पापमोहिताः
वरूथिनीचे व्रत केल्याने मनुष्याला हे सर्व फळ मिळते; जे पुरुष पापाने अंध झाले आहेत, ते कन्येच्या संपत्तीवर जगतात.
पुण्यक्षयं ते गच्छंति निरयं यातनामयम् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन न ग्राह्यं कन्यकाधनम्
ज्यांच्या पुण्याचा साठा संपतो, ते नरकात दुःख भोगतात. म्हणून सर्व प्रकारे प्रयत्न करूनही कन्यादानाचे धन घेऊ नये.
यश्च गृह्णाति लोभेन कन्यां क्रीत्वा च तद्धनम् । सोऽन्यजन्मनि राजेंद्र ओतुर्भवति निश्चितम्
जो लोभामुळे कन्येला विकत घेतो आणि तिच्या बदल्यात धन घेतो, तो राजन, पुढील जन्मी नक्कीच जलचर म्हणून जन्म घेतो.
कन्यां पुण्येन यो दद्याद्यथाशक्ति स्वलंकृताम् । तत्पुण्यसंख्यां नृपते चित्रगुप्तो न शक्नुयात्
जो आपल्याला शक्य तितक्या सजवलेल्या कन्येला शुद्ध भावनेने दान करतो, राजन, त्याच्या त्या पुण्याची गणना चित्रगुप्तालाही करता येत नाही.
तत्तुल्यं फलमाप्नोति नरः कृत्वा वरूथिनीम् । कांस्यं मांसं मसूरांश्च चणकान्कोद्रवांस्तथा
जो वरूथिनी व्रत करतो आणि कांस्य, मांस, मसूर, हरभरा आणि कोद्रव यांचा त्याग करतो, त्याला कन्यादानासारखेच फळ मिळते.
शाकं मधु परान्नं च पुनर्भोजन मैथुने । वैष्णवो व्रतकर्ता च दशम्यां दश वर्जयेत्
शाक, मध, दुसऱ्याचे अन्न, पुन्हा जेवण आणि मैथुन — हेही टाळावे. विष्णूभक्त व्रत करणाऱ्याने दहाव्या दिवशी ही दहा गोष्टी वर्ज्य कराव्यात.
द्यूतं क्रीडां च निद्रां च तांबूलं दंतधावनम् । परापवादं पैशुन्यं स्तेयं हिंसां तथा रतिम्
जुगार, खेळ, झोप, तांबूल, दात घासणे, दुसऱ्याची निंदा, चुगली, चोरी, हिंसा आणि कामसुख —
क्रोधं चैवानृतं वाक्यमेकादश्यां विवर्जयेत् । कांस्यं मांसं सुरां क्षौद्रं तैलं पतितभाषणम्
राग आणि खोटे बोलणे एकादशीला टाळावे, तसेच कांस्य, मांस, मद्य, मध, तेल आणि पतितांशी बोलणेही वर्ज्य करावे.
व्यायामं च प्रवासं च पुनर्भोजनमैथुनम् । वृषपृष्ठं मसूरान्नं द्वादश्यां परिवर्जयेत्
व्यायाम, प्रवास, पुन्हा जेवण, मैथुन, वृषभाच्या पाठीवर बसणे आणि मसूराचे अन्न — हे द्वादशीला टाळावे.
अनेन विधिना राजन्विहिता यैर्वरूथिनी । सर्वपापक्षयं कृत्वा दद्यात्प्रांतेऽक्षयां गतिम् । रात्रौ जागरणं कृत्वा पूजितो मधुसूदनः
राजन, जो या पद्धतीने वरूथिनी व्रत करतो, तो सर्व पापांचा नाश करून शेवटी अक्षय गति प्राप्त करतो; रात्री जागरण करून मधुसूदनाची पूजा केल्यावर —
सर्वपापविनिर्मुक्तास्ते यांति परमां गतिम् । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कर्तव्या पापभीरुभिः
सर्व पापांपासून मुक्त होऊन ते परम गति प्राप्त करतात. म्हणून पापाला घाबरणाऱ्यांनी हे व्रत सर्व प्रकारे करावे.
क्षपारितनयाद्भीतो नरः कुर्याद्वरूथिनीम् । पठनाच्छ्रवणाद्राजन्गोसहस्रफलं लभेत् । सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोके महीयते
दुष्कृत्यांच्या फळाला घाबरून मनुष्याने वरूथिनी व्रत करावे. हे व्रत वाचल्याने किंवा ऐकल्याने, राजन, हजार गायींचे फळ मिळते. सर्व पापांपासून मुक्त होऊन तो विष्णुलोकात सन्मानित होतो.
इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुमापतिनारदसंवादे वैशाखकृष्णवरूथिनी एकादशी नाम अष्टचत्वारिंशोऽध्यायः
या प्रकारे श्रीपद्ममहापुराणाच्या पंचपंचाशत्सहस्त्र संहितेतील उमापति आणि नारद यांच्या संवादात वैशाख कृष्ण वरूथिनी एकादशी नावाचा अठ्ठेचाळीसावा अध्याय संपला.
युधिष्ठिर उवाच- वैशाख शुक्लपक्षे तु किन्नामैकादशी भवेत् । किं फलं को विधिस्तत्र कथयस्व जनार्दन
युधिष्ठिर म्हणाला — वैशाख शुद्ध पक्षात एकादशीचे नाव काय आहे? तिचे फळ काय आणि तिची विधी काय आहे? हे जनार्दन, कृपया सांग.
श्रीकृष्ण उवाच- इदमेव पुरा पृष्टं रामचंद्रेण धीमता । वसिष्ठं प्रति राजेंद्र यत्त्वं मामनुपृच्छसि
श्रीकृष्ण म्हणाले — हेच प्रश्न पूर्वी बुद्धिमान रामाने वसिष्ठांना विचारले होते, राजन, जसे तू आता मला विचारतो आहेस.
राम उवाच- भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि व्रतानामुत्तमं व्रतम् । सर्वपापक्षयकरं सर्वदुःखनिकृंतनम्
राम म्हणाले — भगवन्, मला व्रतांमध्ये श्रेष्ठ असे व्रत ऐकायचे आहे, जे सर्व पापांचा नाश करते आणि सर्व दुःख दूर करते.
मया दुःखानि भुक्तानि सीताविरहजानि तु । ततोऽहं भयभीतोऽस्मि पृच्छामि त्वां महामुने
माझ्या सीतेच्या विरहाने मला अनेक दुःखे सहन करावी लागली. म्हणून मी घाबरलो आहे आणि तुला विचारतो, हे महर्षे.
वसिष्ठ उवाच- साधु पृष्टं त्वया राम तवैषा नैष्ठिकी मतिः । त्वन्नामग्रहणेनैव पूतो भवति मानवः
वसिष्ठ म्हणाले — राम, तू फार योग्य प्रश्न विचारलास. ही तुझी दृढ बुद्धी आहे. तुझे नाव घेतल्यानेच माणूस पावन होतो.
तथापि कथयिष्यामि लोकानां हितकाम्यया । पवित्रं पावनानां च व्रतानामुत्तमं व्रतम्
तरीही, लोकांच्या कल्याणासाठी मी तुला सर्वांत पवित्र आणि पावन करणारे, व्रतांमध्ये श्रेष्ठ असे व्रत सांगतो.
वैशाखस्य सिते पक्षे राम चैकादशी भवेत् । मोहिनी नाम सा प्रोक्ता सर्वपापहरापराः
वैशाख महिन्यातल्या शुद्ध पक्षात, राम, एकादशी येते तिला मोहिनी असं नाव आहे. ही एकादशी सर्व पापं दूर करणारी म्हणून प्रसिद्ध आहे.
मोहजालात्प्रमुच्यंते पातकानां समूहतः । अस्या व्रत प्रभावेन सत्यं सत्यं वदाम्यहम्
या व्रताच्या प्रभावामुळे माणसं मोहाच्या जाळ्यातून आणि पापांच्या गर्दीतून मुक्त होतात; हे मी खरं खरं सांगतो.