तां दृष्ट्वा स मुनिः प्राह दुःखितां हि दयापरः । का त्वं कस्मादिहायाता सत्यं वद ममाग्रतः
ती दुःखी स्त्री पाहून दयाळू ऋषी म्हणाले, "तू कोण आहेस? इथे का आलीस? माझ्यासमोर सत्य सांग."
ललितोवाच- वीरधन्वेति गंधर्वः सुता तस्य महात्मनः । ललितां नाम मां विद्धि पत्यर्थमिह चागताम्
ललिता म्हणाली, "मी वीरधन्वा या महात्मा गंधर्वाची मुलगी ललिता आहे. मी पतीच्या कल्याणासाठी इथे आले आहे."
भर्ता मे पापदोषेण राक्षसोऽभून्महामुने । रौद्ररूपो दुराचारस्तं दृष्ट्वा नास्ति मे सुखम्
"माझा पती पापामुळे राक्षस झाला आहे, हे महर्षे! त्याचे रूप भयंकर आहे आणि वर्तनही वाईट आहे. त्याला पाहून मला काहीच सुख उरले नाही."
सांप्रतं शाधि मां ब्रह्मन्यत्कृत्यं तद्वद प्रभो । कुरुष्व तद् व्रतं भद्रे विधिपूर्वं मयोदितम्
"म्हणून, हे प्रभो, मला काय करावे ते सांगा. कोणते व्रत घ्यावे ते नियमाप्रमाणे कृपया मला समजावून सांगा."
ऋषिरुवाच- चैत्रमासस्य रंभोरु शुक्लपक्षोऽस्ति सांप्रतम् । कामदैकादशीनाम पापघ्नी ललिते परा
ऋषी म्हणाले, "हे रम्य नितंब असलेल्या ललिता, सध्या चैत्र महिन्याचा शुक्ल पक्ष चालू आहे. सर्व व्रत्यांमध्ये कामदा एकादशी हे पाप नष्ट करणारे श्रेष्ठ व्रत आहे."
कुरुष्व तद्व्रतं भद्रे विधिपूर्वं मयोदितम् । अस्य व्रतस्य यत्पुण्यं तत्स्वभर्त्रे प्रदीयताम्
"हे सुभगे, मी सांगितल्याप्रमाणे ते व्रत कर. त्या व्रताचे पुण्य तुझ्या पतीला अर्पण कर."
दत्ते पुण्येक्षणात्तस्य शापदोषः प्रयास्यति । इति श्रुत्वा मुनेर्वाक्यं ललिता हर्षिताभवत्
"पुण्य त्याला दिल्यावर त्याचा शापाचा दोष दूर जाईल." ऋषींचे हे बोल ऐकून ललिता आनंदित झाली.
उपोष्यैकादशीं राजन्द्वादशीदिवसे तथा । विप्रस्यैव समीपे तद्वासुदेवस्य चाग्रतः
राजा, ललिताने एकादशीचे उपवास केले आणि द्वादशीच्या दिवशी ती ऋषींच्या आणि वासुदेवाच्या समोर राहिली.
वाक्यमुवाच ललिता स्वपत्युस्तारणाय वै । मया तु तद्व्रतं चीर्णं कामदाया उपोषणम्
ललिताने आपल्या पतीच्या मुक्तीसाठी म्हणाले, "मी कामदा एकादशीचे व्रत केले आणि उपवास पाळला आहे."
तस्य पुण्यप्रभावेन गच्छत्वस्य पिशाचता । ललितावचनादेव वर्त्तमानोऽपि तत्क्षणे
"या पुण्याच्या प्रभावाने त्याची पिशाच्चावस्था दूर जावो." ललिता असे म्हणताच त्या क्षणीच, तो तसाच असतानाही, बदल घडून आला.
गतपापः स ललितो दिव्यदेहो बभूव ह । राक्षसत्वं गतं तस्य प्राप्ता गंधर्वता पुनः
पापमुक्त झाल्यावर ललिताचा पती दिव्य देहधारी झाला; त्याची राक्षसावस्था नाहीशी झाली आणि तो पुन्हा गंधर्व झाला.
हेमरत्नसमाकीर्णो रेमे ललितया सह । विमानवरमारूढौ पूर्वरूपाधिकौ च तौ
सोन्या-रत्नांनी वेढलेला तो आपल्या ललितेसोबत आनंदाने राहू लागला; दोघेही पूर्वीपेक्षा अधिक सुंदर रूपात उत्तम विमानावर आरूढ झाले.
दंपती अत्यशोभेतां कामदायाः प्रभावतः । इति ज्ञात्वा नृपश्रेष्ठ कर्तव्यैषा प्रयत्नतः
कामदाच्या प्रभावामुळे त्या नवरा-बायकोचे तेज फारच वाढले होते. हे जाणून, राजाधिराज, हे व्रत मन लावून करावे.
लोकानां तु हितार्थाय तवाग्रे कथिता मया । ब्रह्महत्यादि पापघ्नी पिशाचत्वविनाशनी
सर्व लोकांच्या हितासाठी मी तुझ्यासमोर हे सांगितले आहे; हे ब्रह्महत्येसारखी पापे नाहीशी करते आणि भूतपणाचा नाश करते.
नातः परतरा काचित्त्रैलोक्ये सचराचरे । पठनाच्छ्रवणाद्राजन्वाजपेयफलं लभेत्
तीनही लोकांत, जड-चेतन सर्वांत, याहून श्रेष्ठ काहीच नाही; हे व्रत वाचल्याने किंवा ऐकल्याने, राजन, वाजपेय यज्ञाचे फळ मिळते.
इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे उमापतिनारदसंवादे चैत्रशुक्ला कामदानाम सप्तचत्वारिंशोऽध्यायः
श्रीपद्मपुराणाच्या उत्तरखंडातील उमापती आणि नारद यांच्या संवादात 'चैत्र शुक्ल कामदा' नावाचा सत्तेचाळीसावा अध्याय येथे संपला.
युधिष्ठिर उवाच- वैशाखस्यासिते पक्षे किंनामैकादशी भवेत् । महिमानं कथय मे वासुदेव नमोऽस्तु ते
युधिष्ठिर म्हणाला – वैशाख महिन्याच्या कृष्ण पक्षातील एकादशीचे नाव काय आहे? तिचे महत्त्व मला सांग, वासुदेव, तुला नमस्कार.
श्रीकृष्ण उवाच- सौभाग्यदायिनी राजन्निहलोके परत्र च । वैशाखकृष्णपक्षे तु नाम्ना चैव वरूथिनी
श्रीकृष्ण म्हणाले – राजन, ही व्रत या लोकात आणि पुढच्या जन्मातही सौभाग्य देणारी आहे; वैशाख कृष्ण पक्षातील हिचे नाव 'वरूथिनी' आहे.
वरूथिन्या व्रतेनैव सौख्यं भवति सर्वदा । पापहानिश्च भवति सौभाग्यप्राप्तिरेव च
वरूथिनीचे व्रत केल्याने नेहमीच सुख मिळते; पापांचा नाश होतो आणि सौभाग्य प्राप्त होते.
दुर्भगा या करोत्येनां सा स्त्री सौभाग्यमाप्नुयात् । लोकानां चैव सर्वेषां भुक्तिमुक्तिप्रदायिनी
कोणतीही दुर्दैवी स्त्री हे व्रत केल्यास तिलाही सौभाग्य मिळते; हे सर्व लोकांना भोग आणि मोक्ष दोन्ही देते.
सर्वपापहरा नॄणां गर्भवासनिकृंतनी । वरूथिन्या व्रतेनैव मांधाता स्वर्गतिं गतः
हे व्रत सर्व पुरुषांचे पाप नाहीसे करते आणि गर्भवासाची बेडी तोडते; वरूथिनीचे व्रत करून मांधाता स्वर्गात गेला.
धुंधुमारादयश्चान्ये राजानो बहवस्तथा । ब्रह्मकपालनिर्मुक्तो बभूव भगवान्भवः
धुंधुमार आणि इतर अनेक राजे तसेच, भगवंत शंकरही ब्रह्महत्येच्या पापातून मुक्त झाले.
दशवर्षसहस्राणि तपस्तप्यति यो नरः । कुरुक्षेत्रे रविग्रहे स्वर्णभारं ददाति यः । तत्तुल्यंफलमाप्नोतिवरूथिन्याव्रतंचरन्
जो मनुष्य दहा हजार वर्षे तप करतो किंवा कुरुक्षेत्रात सूर्यग्रहणाच्या वेळी सोन्याचा भार दान करतो, त्याच्याइतकेच फळ वरूथिनीचे व्रत केल्याने मिळते.
श्रद्धावान्यस्तु कुरुते वरूथिन्या व्रतं नरः । वांछितं लभते सोऽपि इहलोके परत्र च
जो श्रद्धेने वरूथिनीचे व्रत करतो, त्याला या जन्मात आणि पुढच्या जन्मात हवे ते सर्व मिळते.
पवित्रा पावनी ह्येषा महापातकनाशिनी । भुक्तिमुक्तिप्रदा चैव कर्तॄणां नृपसत्तम
हे व्रत पवित्र आणि पावन करणारे आहे, मोठ्या पापांचा नाश करणारे आहे; हे व्रत करणाऱ्यांना भोग आणि मोक्ष दोन्ही मिळतात, राजसत्तम.
अश्वदानान्नृपश्रेष्ठ गजदानं विशिष्यते । गजदानाद्भूमिदानं तिलदानं ततोऽधिकम्
राजाधिराज, घोड्याचे दान हत्तीच्या दानापेक्षा श्रेष्ठ आहे; हत्तीपेक्षा भूमीचे दान मोठे, आणि त्याहूनही तीळ दान श्रेष्ठ आहे.
तस्माच्च स्वर्णदानं वै अन्नदानं ततोऽधिकम् । अन्नदानात्परं दानं न भूतं न भविष्यति
त्याहून सोन्याचे दान मोठे, आणि अन्नदान त्याहूनही श्रेष्ठ आहे; अन्नदानापेक्षा मोठे दान ना कधी झाले, ना कधी होईल.
पितृदेवमनुष्याणां तृप्तिरन्नेन जायते । तत्समं कविभिः प्रोक्तं कन्यादानं नृपोत्तम
पितर, देव आणि माणसांचे समाधान अन्नामुळे होते; त्याच्याइतकेच कन्यादान आहे, असे कवींनी सांगितले आहे, राजसत्तम.
धेनुदानं च तत्तुल्यमित्याह भगवान्स्वयम् । प्रोक्तेभ्यः सर्वदानेभ्यो विद्यादानं विशिष्यते
गायीचे दानही त्याच्याइतकेच आहे, असे भगवंतांनी स्वतः सांगितले आहे; या सर्व दानांमध्ये विद्या दान सर्वश्रेष्ठ आहे.
तत्फलं समवाप्नोति नरः कृत्वा वरूथिनीम् । कन्यावित्तेन जीवंति ये नराः पापमोहिताः
वरूथिनीचे व्रत केल्याने मनुष्याला हे सर्व फळ मिळते; जे पुरुष पापाने अंध झाले आहेत, ते कन्येच्या संपत्तीवर जगतात.