एकादशी पुण्यतमा पापेंधनदवानलः । शृणु राजन्कथामेतां पापघ्नीं पुण्यदायिनीम्
ही एकादशी फार पुण्यवान आहे, पापांचं धन जाळणारी जणू अग्नी आहे. राजन, ही पाप नष्ट करणारी आणि पुण्य देणारी कथा नीट ऐक.
पुरा नागपुरे रम्ये हेमरत्नविभूषिते । पुंडरीकमुखा नागा निवसंति महोत्कटाः
पूर्वी नागपूर नावाच्या सुंदर, सोनं आणि रत्नांनी सजलेल्या नगरीत, कमळासारख्या चेहऱ्याचे बलाढ्य नाग राहत होते.
तस्मिन्पुरे पुंडरीको राजा राज्यं चकार सः । गन्धर्वैः किन्नरैश्चैव अप्सरोभिश्च सेव्यते
त्या नगरीत पुंडरीक नावाचा राजा राज्य करत होता. त्याच्या सेवेत गंधर्व, किन्नर आणि अप्सरा नेहमी असायच्या.
वराप्सरास्तु ललिता गंधर्वो ललितस्तथा । उभौ रागेण संरक्तौ दंपती कामपीडितौ
त्या अप्सरांमध्ये ललिता ही श्रेष्ठ होती आणि गंधर्वांमध्येही ललित नावाचा एक होता. हे दोघंही एकमेकांच्या प्रेमात आकंठ बुडालेले, कामाने व्याकुळ झालेले जोडपं होतं.
रेमाते स्वगृहे रम्ये धनधान्ययुते तदा । ललितायाश्च हृदये पतिर्वसति सर्वदा
ते दोघं आपल्या सुंदर, धनधान्याने भरलेल्या घरात आनंदाने राहत होते. ललिताच्या हृदयात तिचा पती नेहमी वसत असे.
हृदये तस्य ललिता नित्यं वसति भामिनी । एकदा पुंडरीकोऽथ क्रीडते सदसि स्थितः
ललिता, ती तेजस्विनी, त्याच्या हृदयातही नेहमी वसत असे. एकदा पुंडरीक सभागृहात खेळत असताना—
गीतं गानं प्रकुरुते ललितो दयितां विना । पदबंधस्खलज्जिह्वो बभूव ललितां स्मरन्
ललिताने आपल्या प्रियेविना गाणं गायला सुरुवात केली; पण ललितेची आठवण येत असल्याने त्याची जिव्हा शब्द जुळवताना अडखळू लागली.
मनोभावं विदित्वास्य कर्कटो नागसत्तमः । पदबंधच्युतिं तस्य पुंडरीके न्यवेदयत्
त्याच्या मनाची अवस्था ओळखून, कर्कट नावाच्या श्रेष्ठ नागाने त्याच्या गाण्यातील चुक पुंडरीक राजाला सांगितली.
श्रुत्वा कर्कोटकवचः पुंडरीको भुजंगराट् । क्रोधसंरक्तनयनो बभूवातिभयंकरः
कर्कोटकाचं बोलणं ऐकून, नागराज पुंडरीकाचा राग डोक्यावर गेला; त्याचे डोळे क्रोधाने लाल झाले आणि तो फारच भयंकर दिसू लागला.
शशाप ललितं तत्र गायंतं मदनातुरम् । राक्षसो भव दुर्बुद्धे क्रव्यादः पुरुषादकः
त्याने तिथेच, प्रेमाने वेडावलेल्या ललिताला शाप दिला — 'अरे मूर्खा, तू राक्षस हो, माणसं खाणारा क्रूर भक्षक हो.'
यतः पत्नीवशोपेतो गायमानो ममाग्रतः । वचनात्तस्य राजेंद्र रक्षोरूपो बभूव सः
कारण, तू आपल्या पत्नीच्या मोहात माझ्यासमोर गायलास — म्हणून, राजेंद्र, माझ्या शब्दांमुळे तो राक्षसाच्या रूपात बदलला.
रौद्राननो विरूपाक्षो दृष्टमात्रो भयंकरः । बाहूयोजनविस्तीर्णौ मुखं कंदरसन्निभम्
त्याचा चेहरा रौद्र, डोळे विकृत, पाहताक्षणी भीतीदायक, हात एक योजन लांब, आणि तोंड पर्वताच्या गुहेसारखं मोठं झालं.
चंद्रसूर्यनिभे नेत्रे ग्रीवापर्वतसंनिभा । नासारंध्रे तु विवरे अधरौ योजनायतौ
त्याचे डोळे चंद्रसूर्यासारखे, मान पर्वतासारखी, नाकाचे छिद्र मोठे, आणि ओठ एक योजन लांब होते.
शरीरं तस्य राजेंद्र उत्थितं योजनाष्टकम् । ईदृशो राक्षसो भूत्वा भुंजानः कर्मणः फलम्
राजेंद्र, त्याचं शरीर आठ योजन उंच झालं; अशा प्रकारे राक्षस होऊन, त्याने आपल्या कर्माचं फळ भोगलं.
ललिता तु तथालोक्य स्वपतिं विकृताकृतिम् । चिंतयामास मनसा दुःखेन महतार्दिता
ललिता जेव्हा आपल्या पतीला असा विकृत अवस्थेत पाहते, तेव्हा ती फार दुःखी होते आणि मनात खूप विचार करू लागते.
किं करोमि क्व गच्छामि पतिः शापेन पीडितः । इति संस्मृत्य संस्मृत्य मनसा शर्म नालभत्
"मी काय करू? कुठे जाऊ? माझा पती शापामुळे त्रस्त आहे." असे मनात पुन्हा पुन्हा विचार करूनही तिला काहीच समाधान मिळत नाही.
चचार पतिना सार्द्धं ललिता गहने वने । बभ्राम विपिने दुर्गे कामरूपी स राक्षसः
ललिता आपल्या पतीसोबत दाट जंगलात भटकत राहिली. तो राक्षस इच्छेनुसार कोणतेही रूप घेऊ शकत होता आणि कठीण, जंगली प्रदेशात फिरत होता.
निर्घृणः पापनिरतो विरूपः पुरुषादकः । न सुखं लभते रात्रौ न दिवा पापपीडितः
तो निर्दयी, पापी, कुरूप आणि माणसे खाणारा होता. पापाच्या भाराने त्याला दिवस-रात्र कुठेच सुख मिळत नव्हते.
ललिता दुःखितातीव पतिं दृष्ट्वा तथाविधम् । बभ्राम तेन सार्द्धं सा रुदती गहने वने
ललिता आपल्या पतीला अशा हालाखीच्या अवस्थेत पाहून, त्याच्यासोबत रडत रडत दाट जंगलात भटकत होती.
दृष्ट्वाश्रमपदं रम्यं मुनिं संशांतविग्रहम् । शीघ्रं जगाम ललिता नमस्कृत्याग्रतः स्थिता
एका रम्य आश्रमाचे आणि शांतस्वरूप असलेल्या ऋषीचे दर्शन होताच, ललिता पटकन तिथे गेली, नमस्कार केला आणि त्यांच्या समोर उभी राहिली.
तां दृष्ट्वा स मुनिः प्राह दुःखितां हि दयापरः । का त्वं कस्मादिहायाता सत्यं वद ममाग्रतः
ती दुःखी स्त्री पाहून दयाळू ऋषी म्हणाले, "तू कोण आहेस? इथे का आलीस? माझ्यासमोर सत्य सांग."
ललितोवाच- वीरधन्वेति गंधर्वः सुता तस्य महात्मनः । ललितां नाम मां विद्धि पत्यर्थमिह चागताम्
ललिता म्हणाली, "मी वीरधन्वा या महात्मा गंधर्वाची मुलगी ललिता आहे. मी पतीच्या कल्याणासाठी इथे आले आहे."
भर्ता मे पापदोषेण राक्षसोऽभून्महामुने । रौद्ररूपो दुराचारस्तं दृष्ट्वा नास्ति मे सुखम्
"माझा पती पापामुळे राक्षस झाला आहे, हे महर्षे! त्याचे रूप भयंकर आहे आणि वर्तनही वाईट आहे. त्याला पाहून मला काहीच सुख उरले नाही."
सांप्रतं शाधि मां ब्रह्मन्यत्कृत्यं तद्वद प्रभो । कुरुष्व तद् व्रतं भद्रे विधिपूर्वं मयोदितम्
"म्हणून, हे प्रभो, मला काय करावे ते सांगा. कोणते व्रत घ्यावे ते नियमाप्रमाणे कृपया मला समजावून सांगा."
ऋषिरुवाच- चैत्रमासस्य रंभोरु शुक्लपक्षोऽस्ति सांप्रतम् । कामदैकादशीनाम पापघ्नी ललिते परा
ऋषी म्हणाले, "हे रम्य नितंब असलेल्या ललिता, सध्या चैत्र महिन्याचा शुक्ल पक्ष चालू आहे. सर्व व्रत्यांमध्ये कामदा एकादशी हे पाप नष्ट करणारे श्रेष्ठ व्रत आहे."
कुरुष्व तद्व्रतं भद्रे विधिपूर्वं मयोदितम् । अस्य व्रतस्य यत्पुण्यं तत्स्वभर्त्रे प्रदीयताम्
"हे सुभगे, मी सांगितल्याप्रमाणे ते व्रत कर. त्या व्रताचे पुण्य तुझ्या पतीला अर्पण कर."
दत्ते पुण्येक्षणात्तस्य शापदोषः प्रयास्यति । इति श्रुत्वा मुनेर्वाक्यं ललिता हर्षिताभवत्
"पुण्य त्याला दिल्यावर त्याचा शापाचा दोष दूर जाईल." ऋषींचे हे बोल ऐकून ललिता आनंदित झाली.
उपोष्यैकादशीं राजन्द्वादशीदिवसे तथा । विप्रस्यैव समीपे तद्वासुदेवस्य चाग्रतः
राजा, ललिताने एकादशीचे उपवास केले आणि द्वादशीच्या दिवशी ती ऋषींच्या आणि वासुदेवाच्या समोर राहिली.
वाक्यमुवाच ललिता स्वपत्युस्तारणाय वै । मया तु तद्व्रतं चीर्णं कामदाया उपोषणम्
ललिताने आपल्या पतीच्या मुक्तीसाठी म्हणाले, "मी कामदा एकादशीचे व्रत केले आणि उपवास पाळला आहे."
तस्य पुण्यप्रभावेन गच्छत्वस्य पिशाचता । ललितावचनादेव वर्त्तमानोऽपि तत्क्षणे
"या पुण्याच्या प्रभावाने त्याची पिशाच्चावस्था दूर जावो." ललिता असे म्हणताच त्या क्षणीच, तो तसाच असतानाही, बदल घडून आला.