च्यवन उवाच- चैत्रस्य चासिते पक्षे नाम्ना वै पापमोचनी । अस्या व्रते कृते पुत्र पापराशिः क्षयं व्रजेत्
च्यवन म्हणाले, "चैत्र महिन्याच्या कृष्णपक्षात पापमोचनी नावाचं व्रत आहे. हे व्रत केल्यावर, बाळा, सगळं पाप नष्ट होतं."
इति श्रुत्वा पितुर्वाक्यं कृतं तेन व्रतोत्तमम् । गतं पापं क्षयं तस्य तपोयुक्तो बभूव सः
वडिलांचं बोलणं ऐकून त्यानं ते उत्तम व्रत केलं; त्याचं पाप नष्ट झालं आणि तो पुन्हा तपश्चर्येला लागला.
साप्येवं मंजुघोषा च कृत्वैतद्व्रतमुत्तमम् । पिशाचत्वाद्विनिर्मुक्ता पापमोचनिकाव्रतात् । दिव्यरूपधरा सा वै गता नाके वराप्सराः
मंजुघोषाही तसंच केलं; पापमोचनी व्रत केल्यावर ती पिशाच्चीपणातून मुक्त झाली आणि दिव्य रूप धारण करून ती श्रेष्ठ अप्सरा म्हणून स्वर्गात गेली.
लोमश उवाच- पापमोचनिकां राजन्ये कुर्वंति नरोत्तमाः । तेषां पापं च यत्किंचित्तत्सर्वं च क्षयं व्रजेत्
लोमश म्हणाले, "राजा, जे उत्तम पुरुष पापमोचनी व्रत करतात, त्यांचं सर्व पाप नष्ट होतं."
पठनाच्छ्रवणाद्राजन्गोसहस्रफलं लभेत् । ब्रह्महा हेमहारी च सुरापो गुरुतल्पगः
हे व्रत वाचल्याने किंवा ऐकल्याने, राजन, हजार गायींचं पुण्य मिळतं; अगदी ब्रह्महत्यारा, सोनं चोरणारा, मद्यपान करणारा किंवा गुरुपत्नीला स्पर्श करणारा देखील—
व्रतस्य चास्य करणात्पापमुक्ता भवंति ते । बहुपुण्यप्रदं ह्येतत्करणाद्व्रतमुत्तमम्
हे व्रत केल्यावर त्यांचं पाप नष्ट होतं; कारण हे श्रेष्ठ व्रत पुष्कळ पुण्य देणारं आहे.
युधिष्ठिर उवाच- वासुदेव नमस्तुभ्यं कथयस्व ममाग्रतः । चैत्रस्य शुक्लपक्षे तु किं नामैकादशी भवेत्
युधिष्ठिर म्हणाले — वासुदेव, तुला नमस्कार. कृपया मला समोर सांग, चैत्र महिन्यातल्या शुक्ल पक्षातील एकादशीचं नाव काय आहे?
श्रीकृष्ण उवाच- शृणुष्वैकमना राजन्कथां पुण्यां पुरातनीम् । वसिष्ठो यामकथयत्प्राग्दिलीपाय पृच्छते
श्रीकृष्ण म्हणाले — राजन, एकाग्रपणे ऐक. ही जुनी आणि पुण्य देणारी कथा मी सांगतो, जी वसिष्ठांनी पूर्वी दिलीपाला विचारल्यावर सांगितली होती.
दिलीप उवाच- भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि कथयस्व प्रसादतः । चैत्रमासि सिते पक्षे किंनामैकादशी भवेत्
दिलीप म्हणाले — भगवंत, मला ऐकायचं आहे. कृपया कृपेने सांग, चैत्र महिन्याच्या शुक्ल पक्षातली एकादशी कोणत्या नावाने ओळखली जाते?
वसिष्ठ उवाच- साधु पृष्टं त्वया राजन्कथयामि तवाग्रतः । चैत्रस्य शुक्लपक्षे तु कामदा नाम नामतः
वसिष्ठ म्हणाले — राजन, तू फार चांगला प्रश्न विचारलास. मी तुझ्यासमोर सांगतो — चैत्र महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील एकादशीचं नाव 'कामदा' असं आहे.
एकादशी पुण्यतमा पापेंधनदवानलः । शृणु राजन्कथामेतां पापघ्नीं पुण्यदायिनीम्
ही एकादशी फार पुण्यवान आहे, पापांचं धन जाळणारी जणू अग्नी आहे. राजन, ही पाप नष्ट करणारी आणि पुण्य देणारी कथा नीट ऐक.
पुरा नागपुरे रम्ये हेमरत्नविभूषिते । पुंडरीकमुखा नागा निवसंति महोत्कटाः
पूर्वी नागपूर नावाच्या सुंदर, सोनं आणि रत्नांनी सजलेल्या नगरीत, कमळासारख्या चेहऱ्याचे बलाढ्य नाग राहत होते.
तस्मिन्पुरे पुंडरीको राजा राज्यं चकार सः । गन्धर्वैः किन्नरैश्चैव अप्सरोभिश्च सेव्यते
त्या नगरीत पुंडरीक नावाचा राजा राज्य करत होता. त्याच्या सेवेत गंधर्व, किन्नर आणि अप्सरा नेहमी असायच्या.
वराप्सरास्तु ललिता गंधर्वो ललितस्तथा । उभौ रागेण संरक्तौ दंपती कामपीडितौ
त्या अप्सरांमध्ये ललिता ही श्रेष्ठ होती आणि गंधर्वांमध्येही ललित नावाचा एक होता. हे दोघंही एकमेकांच्या प्रेमात आकंठ बुडालेले, कामाने व्याकुळ झालेले जोडपं होतं.
रेमाते स्वगृहे रम्ये धनधान्ययुते तदा । ललितायाश्च हृदये पतिर्वसति सर्वदा
ते दोघं आपल्या सुंदर, धनधान्याने भरलेल्या घरात आनंदाने राहत होते. ललिताच्या हृदयात तिचा पती नेहमी वसत असे.
हृदये तस्य ललिता नित्यं वसति भामिनी । एकदा पुंडरीकोऽथ क्रीडते सदसि स्थितः
ललिता, ती तेजस्विनी, त्याच्या हृदयातही नेहमी वसत असे. एकदा पुंडरीक सभागृहात खेळत असताना—
गीतं गानं प्रकुरुते ललितो दयितां विना । पदबंधस्खलज्जिह्वो बभूव ललितां स्मरन्
ललिताने आपल्या प्रियेविना गाणं गायला सुरुवात केली; पण ललितेची आठवण येत असल्याने त्याची जिव्हा शब्द जुळवताना अडखळू लागली.
मनोभावं विदित्वास्य कर्कटो नागसत्तमः । पदबंधच्युतिं तस्य पुंडरीके न्यवेदयत्
त्याच्या मनाची अवस्था ओळखून, कर्कट नावाच्या श्रेष्ठ नागाने त्याच्या गाण्यातील चुक पुंडरीक राजाला सांगितली.
श्रुत्वा कर्कोटकवचः पुंडरीको भुजंगराट् । क्रोधसंरक्तनयनो बभूवातिभयंकरः
कर्कोटकाचं बोलणं ऐकून, नागराज पुंडरीकाचा राग डोक्यावर गेला; त्याचे डोळे क्रोधाने लाल झाले आणि तो फारच भयंकर दिसू लागला.
शशाप ललितं तत्र गायंतं मदनातुरम् । राक्षसो भव दुर्बुद्धे क्रव्यादः पुरुषादकः
त्याने तिथेच, प्रेमाने वेडावलेल्या ललिताला शाप दिला — 'अरे मूर्खा, तू राक्षस हो, माणसं खाणारा क्रूर भक्षक हो.'
यतः पत्नीवशोपेतो गायमानो ममाग्रतः । वचनात्तस्य राजेंद्र रक्षोरूपो बभूव सः
कारण, तू आपल्या पत्नीच्या मोहात माझ्यासमोर गायलास — म्हणून, राजेंद्र, माझ्या शब्दांमुळे तो राक्षसाच्या रूपात बदलला.
रौद्राननो विरूपाक्षो दृष्टमात्रो भयंकरः । बाहूयोजनविस्तीर्णौ मुखं कंदरसन्निभम्
त्याचा चेहरा रौद्र, डोळे विकृत, पाहताक्षणी भीतीदायक, हात एक योजन लांब, आणि तोंड पर्वताच्या गुहेसारखं मोठं झालं.
चंद्रसूर्यनिभे नेत्रे ग्रीवापर्वतसंनिभा । नासारंध्रे तु विवरे अधरौ योजनायतौ
त्याचे डोळे चंद्रसूर्यासारखे, मान पर्वतासारखी, नाकाचे छिद्र मोठे, आणि ओठ एक योजन लांब होते.
शरीरं तस्य राजेंद्र उत्थितं योजनाष्टकम् । ईदृशो राक्षसो भूत्वा भुंजानः कर्मणः फलम्
राजेंद्र, त्याचं शरीर आठ योजन उंच झालं; अशा प्रकारे राक्षस होऊन, त्याने आपल्या कर्माचं फळ भोगलं.
ललिता तु तथालोक्य स्वपतिं विकृताकृतिम् । चिंतयामास मनसा दुःखेन महतार्दिता
ललिता जेव्हा आपल्या पतीला असा विकृत अवस्थेत पाहते, तेव्हा ती फार दुःखी होते आणि मनात खूप विचार करू लागते.
किं करोमि क्व गच्छामि पतिः शापेन पीडितः । इति संस्मृत्य संस्मृत्य मनसा शर्म नालभत्
"मी काय करू? कुठे जाऊ? माझा पती शापामुळे त्रस्त आहे." असे मनात पुन्हा पुन्हा विचार करूनही तिला काहीच समाधान मिळत नाही.
चचार पतिना सार्द्धं ललिता गहने वने । बभ्राम विपिने दुर्गे कामरूपी स राक्षसः
ललिता आपल्या पतीसोबत दाट जंगलात भटकत राहिली. तो राक्षस इच्छेनुसार कोणतेही रूप घेऊ शकत होता आणि कठीण, जंगली प्रदेशात फिरत होता.
निर्घृणः पापनिरतो विरूपः पुरुषादकः । न सुखं लभते रात्रौ न दिवा पापपीडितः
तो निर्दयी, पापी, कुरूप आणि माणसे खाणारा होता. पापाच्या भाराने त्याला दिवस-रात्र कुठेच सुख मिळत नव्हते.
ललिता दुःखितातीव पतिं दृष्ट्वा तथाविधम् । बभ्राम तेन सार्द्धं सा रुदती गहने वने
ललिता आपल्या पतीला अशा हालाखीच्या अवस्थेत पाहून, त्याच्यासोबत रडत रडत दाट जंगलात भटकत होती.
दृष्ट्वाश्रमपदं रम्यं मुनिं संशांतविग्रहम् । शीघ्रं जगाम ललिता नमस्कृत्याग्रतः स्थिता
एका रम्य आश्रमाचे आणि शांतस्वरूप असलेल्या ऋषीचे दर्शन होताच, ललिता पटकन तिथे गेली, नमस्कार केला आणि त्यांच्या समोर उभी राहिली.