नेत्राभ्यां विस्फुलिंगान्स मुंचमानोऽतिकोपनः । कालरूपां तु तां दृष्ट्वा तपसः क्षयकारिणीम्
तो फारच संतापला आणि त्याच्या डोळ्यांतून ठिणग्या उडू लागल्या; तिला काळाचं रूप घेतलेलं, आपली तपश्चर्या नष्ट करणारी पाहून तो संतापानं भरून गेला.
दुःखार्जितं क्षयं नीतं तपोदृष्ट्वातयासह । सकंपोष्ठो मुनिस्तत्रप्रत्युवाचाकुलेंद्रियः
आपण खूप कष्टानं मिळवलेली तपश्चर्या तिच्यामुळे वाया गेली हे पाहून तो ऋषी थरथर कापू लागला, त्याच्या इंद्रियांना धडधडू लागली आणि तिथेच उत्तर दिलं.
तां शशापाथमेधावी त्वं पिशाची भवेति च । धिक्त्वां पापे दुराचारे कुलटे पातकप्रिये
त्या बुद्धिमानानं तिला शाप दिला, "तू आता पिशाच्ची हो! अरेरे, पापी, वाईट वागणारी, कुलटा, पापाची आवड असणारी!"
तस्य शापेन सा दग्धा विनयावनता स्थिता । उवाच वचनं सुभ्रूः प्रसादं वांछती मुनिम् । प्रसादं कुरु विप्रेंद्र शापस्यानुग्रहं कुरु
त्याच्या शापानं जळून ती नम्रपणे उभी राहिली आणि सुंदर भुवया असलेली ती म्हणाली, "मुनिवर, कृपा करा, मला शापातून मुक्त करा."
सतां संगो हि भवति वचोभिः सप्तभिः पदैः । त्वया सह मम ब्रह्मन्नीता वै बहुवत्सराः । एतस्मात्कारणात्स्वामिन्प्रसादं कुरु सुव्रत
"सज्जनांची संगत फक्त सात पावलं एकत्र चालल्यानेही होते म्हणतात; मी तुमच्यासोबत कितीतरी वर्षं घालवली. म्हणून, हे धर्मनिष्ठा, माझ्यावर कृपा करा."
मुनिरुवाच- शृणु मे वचनं भद्रे शापानुग्रहकारकम् । किं करोमि त्वया पापे क्षयं नीतं महत्तपः
मुनि म्हणाले, "हे सुभगे, माझं बोलणं ऐक, जे तुला शापातून मुक्त करील. पण पापिनी, तू माझी मोठी तपश्चर्या नष्ट केलीस, मी काय करू?"
चैत्रस्य कृष्णपक्षे तु भवेदेकादशी शुभा । पापमोचनिका नाम सर्वपापक्षयंकरी
"चैत्र महिन्यात कृष्णपक्षातील एकादशीला पापमोचनी नावाची शुभ एकादशी येते, जी सर्व पापं नष्ट करणारी आहे."
तस्या व्रते कृते शुभ्रे पिशाचत्वं प्रयास्यति । इत्युक्त्वा सोऽपि मेधावी जगाम पितुराश्रमम्
"त्या दिवशीचं व्रत केल्यावर, हे शुभ्रवर्णे, तुझं पिशाच्चीपण दूर होईल." असं सांगून तो बुद्धिमान मुनि वडिलांच्या आश्रमात गेला.
तमागतं समालोक्य च्यवनः प्रत्युवाचतम् । किमेतद्विहितं पुत्र त्वया पुण्यं क्षयं कृतम्
तो परत आला हे पाहून च्यवन ऋषींनी विचारलं, "बाळा, हे तू काय केलं, ज्यामुळे तुझं पुण्य नष्ट झालं?"
मेधाव्युवाच- पातकं वै कृतं तात रमिता चाप्सरा मया । प्रायश्चित्तं ब्रूहि तात येन पापक्षयो भवेत्
मेधावी म्हणाला, "वडील, मी पाप केलं; एका अप्सरेसोबत रमलो. वडील, असं कोणतं प्रायश्चित्त आहे, ज्यामुळे माझं पाप नष्ट होईल, ते सांगा."
च्यवन उवाच- चैत्रस्य चासिते पक्षे नाम्ना वै पापमोचनी । अस्या व्रते कृते पुत्र पापराशिः क्षयं व्रजेत्
च्यवन म्हणाले, "चैत्र महिन्याच्या कृष्णपक्षात पापमोचनी नावाचं व्रत आहे. हे व्रत केल्यावर, बाळा, सगळं पाप नष्ट होतं."
इति श्रुत्वा पितुर्वाक्यं कृतं तेन व्रतोत्तमम् । गतं पापं क्षयं तस्य तपोयुक्तो बभूव सः
वडिलांचं बोलणं ऐकून त्यानं ते उत्तम व्रत केलं; त्याचं पाप नष्ट झालं आणि तो पुन्हा तपश्चर्येला लागला.
साप्येवं मंजुघोषा च कृत्वैतद्व्रतमुत्तमम् । पिशाचत्वाद्विनिर्मुक्ता पापमोचनिकाव्रतात् । दिव्यरूपधरा सा वै गता नाके वराप्सराः
मंजुघोषाही तसंच केलं; पापमोचनी व्रत केल्यावर ती पिशाच्चीपणातून मुक्त झाली आणि दिव्य रूप धारण करून ती श्रेष्ठ अप्सरा म्हणून स्वर्गात गेली.
लोमश उवाच- पापमोचनिकां राजन्ये कुर्वंति नरोत्तमाः । तेषां पापं च यत्किंचित्तत्सर्वं च क्षयं व्रजेत्
लोमश म्हणाले, "राजा, जे उत्तम पुरुष पापमोचनी व्रत करतात, त्यांचं सर्व पाप नष्ट होतं."
पठनाच्छ्रवणाद्राजन्गोसहस्रफलं लभेत् । ब्रह्महा हेमहारी च सुरापो गुरुतल्पगः
हे व्रत वाचल्याने किंवा ऐकल्याने, राजन, हजार गायींचं पुण्य मिळतं; अगदी ब्रह्महत्यारा, सोनं चोरणारा, मद्यपान करणारा किंवा गुरुपत्नीला स्पर्श करणारा देखील—
व्रतस्य चास्य करणात्पापमुक्ता भवंति ते । बहुपुण्यप्रदं ह्येतत्करणाद्व्रतमुत्तमम्
हे व्रत केल्यावर त्यांचं पाप नष्ट होतं; कारण हे श्रेष्ठ व्रत पुष्कळ पुण्य देणारं आहे.
युधिष्ठिर उवाच- वासुदेव नमस्तुभ्यं कथयस्व ममाग्रतः । चैत्रस्य शुक्लपक्षे तु किं नामैकादशी भवेत्
युधिष्ठिर म्हणाले — वासुदेव, तुला नमस्कार. कृपया मला समोर सांग, चैत्र महिन्यातल्या शुक्ल पक्षातील एकादशीचं नाव काय आहे?
श्रीकृष्ण उवाच- शृणुष्वैकमना राजन्कथां पुण्यां पुरातनीम् । वसिष्ठो यामकथयत्प्राग्दिलीपाय पृच्छते
श्रीकृष्ण म्हणाले — राजन, एकाग्रपणे ऐक. ही जुनी आणि पुण्य देणारी कथा मी सांगतो, जी वसिष्ठांनी पूर्वी दिलीपाला विचारल्यावर सांगितली होती.
दिलीप उवाच- भगवञ्छ्रोतुमिच्छामि कथयस्व प्रसादतः । चैत्रमासि सिते पक्षे किंनामैकादशी भवेत्
दिलीप म्हणाले — भगवंत, मला ऐकायचं आहे. कृपया कृपेने सांग, चैत्र महिन्याच्या शुक्ल पक्षातली एकादशी कोणत्या नावाने ओळखली जाते?
वसिष्ठ उवाच- साधु पृष्टं त्वया राजन्कथयामि तवाग्रतः । चैत्रस्य शुक्लपक्षे तु कामदा नाम नामतः
वसिष्ठ म्हणाले — राजन, तू फार चांगला प्रश्न विचारलास. मी तुझ्यासमोर सांगतो — चैत्र महिन्याच्या शुक्ल पक्षातील एकादशीचं नाव 'कामदा' असं आहे.
एकादशी पुण्यतमा पापेंधनदवानलः । शृणु राजन्कथामेतां पापघ्नीं पुण्यदायिनीम्
ही एकादशी फार पुण्यवान आहे, पापांचं धन जाळणारी जणू अग्नी आहे. राजन, ही पाप नष्ट करणारी आणि पुण्य देणारी कथा नीट ऐक.
पुरा नागपुरे रम्ये हेमरत्नविभूषिते । पुंडरीकमुखा नागा निवसंति महोत्कटाः
पूर्वी नागपूर नावाच्या सुंदर, सोनं आणि रत्नांनी सजलेल्या नगरीत, कमळासारख्या चेहऱ्याचे बलाढ्य नाग राहत होते.
तस्मिन्पुरे पुंडरीको राजा राज्यं चकार सः । गन्धर्वैः किन्नरैश्चैव अप्सरोभिश्च सेव्यते
त्या नगरीत पुंडरीक नावाचा राजा राज्य करत होता. त्याच्या सेवेत गंधर्व, किन्नर आणि अप्सरा नेहमी असायच्या.
वराप्सरास्तु ललिता गंधर्वो ललितस्तथा । उभौ रागेण संरक्तौ दंपती कामपीडितौ
त्या अप्सरांमध्ये ललिता ही श्रेष्ठ होती आणि गंधर्वांमध्येही ललित नावाचा एक होता. हे दोघंही एकमेकांच्या प्रेमात आकंठ बुडालेले, कामाने व्याकुळ झालेले जोडपं होतं.
रेमाते स्वगृहे रम्ये धनधान्ययुते तदा । ललितायाश्च हृदये पतिर्वसति सर्वदा
ते दोघं आपल्या सुंदर, धनधान्याने भरलेल्या घरात आनंदाने राहत होते. ललिताच्या हृदयात तिचा पती नेहमी वसत असे.
हृदये तस्य ललिता नित्यं वसति भामिनी । एकदा पुंडरीकोऽथ क्रीडते सदसि स्थितः
ललिता, ती तेजस्विनी, त्याच्या हृदयातही नेहमी वसत असे. एकदा पुंडरीक सभागृहात खेळत असताना—
गीतं गानं प्रकुरुते ललितो दयितां विना । पदबंधस्खलज्जिह्वो बभूव ललितां स्मरन्
ललिताने आपल्या प्रियेविना गाणं गायला सुरुवात केली; पण ललितेची आठवण येत असल्याने त्याची जिव्हा शब्द जुळवताना अडखळू लागली.
मनोभावं विदित्वास्य कर्कटो नागसत्तमः । पदबंधच्युतिं तस्य पुंडरीके न्यवेदयत्
त्याच्या मनाची अवस्था ओळखून, कर्कट नावाच्या श्रेष्ठ नागाने त्याच्या गाण्यातील चुक पुंडरीक राजाला सांगितली.
श्रुत्वा कर्कोटकवचः पुंडरीको भुजंगराट् । क्रोधसंरक्तनयनो बभूवातिभयंकरः
कर्कोटकाचं बोलणं ऐकून, नागराज पुंडरीकाचा राग डोक्यावर गेला; त्याचे डोळे क्रोधाने लाल झाले आणि तो फारच भयंकर दिसू लागला.
शशाप ललितं तत्र गायंतं मदनातुरम् । राक्षसो भव दुर्बुद्धे क्रव्यादः पुरुषादकः
त्याने तिथेच, प्रेमाने वेडावलेल्या ललिताला शाप दिला — 'अरे मूर्खा, तू राक्षस हो, माणसं खाणारा क्रूर भक्षक हो.'