कुचौ कृत्वा पटकुटीं विजयायोपचक्रमे । मंजुघोषाभवत्तस्य कामस्यैव वरूथिनी
तिने आपल्या उरोजांनी कापडाची छोटी गाठ बांधली आणि विजयासाठी निघाली. मञ्जुघोषा कामदेवाच्या सैन्यात सर्वांत पुढे राहिली.
मेधाविनं मुनिं दृष्ट्वा सापि कामेन पीडिता । यौवनोद्भिन्नदेहोऽसौ मेधाव्यपि विराजते
त्या विद्वान ऋषीला पाहून तिलाही कामाने त्रस्त केले; त्याचे तारुण्य फुलून आलेले शरीर मञ्जुघोषेवरही तेजस्वी दिसत होते.
सितोपवीतसहितो दृष्टः स्मर इवापरः । मेधावी वसते चासौ च्यवनस्याश्रमे शुभे
पांढरा उपवित घालून तो जणू दुसरा कामदेवच वाटत होता; मेधावी हा च्यवन ऋषींच्या पवित्र आश्रमात राहत होता.
मंजुघोषा स्थितं तत्र दृष्ट्वा सा मुनिपुंगवम् । मदनस्य वशं प्राप्ता मंदं मंदमगायत
मञ्जुघोषाने तिथे उभ्या असलेल्या त्या श्रेष्ठ ऋषीला पाहिले आणि कामाच्या वशिला जाऊन हळूहळू गाणे गाऊ लागली.
रणद्वलयसंयुक्तां शिंजन्नूपुरमेखलाम् । गायंतीं तां तथाभूतां विलोक्य मुनिपुंगवः
किणकिणणाऱ्या बांगड्या, नुपूर आणि करधनी घालून, ती अशा प्रकारे गात असताना, त्या श्रेष्ठ ऋषीने तिला पाहिले.
मदनेन ससैन्येन नीतो मोहवशं बलात् । मंजुघोषा समागम्य मुनिं दृष्ट्वा तथाविधम्
कामदेव आणि त्याच्या संपूर्ण सैन्याच्या जोरावर मञ्जुघोषा त्या अवस्थेत असलेल्या ऋषीकडे गेली आणि त्याला पाहिले.
हावभावकटाक्षैस्तं मोहयामास चांगना । अधः संस्थाप्य वीणां सा सस्वजे तं मुनीश्वरम्
हावभाव, कटाक्ष आणि नजरेच्या खेळाने त्या स्त्रीने त्याला मोहात पाडले; तिने आपली वीणा खाली ठेवली आणि त्या ऋषीला मिठी मारली.
वलितेव लता वृक्षं वातवेगेन कंपितम् । सोऽपि रेमे तया सार्द्धं मेधावी मुनिपुंगवः
वाऱ्याने हललेल्या झाडाभोवती वेल जशी गुंफते, तशीच मेधावी हा श्रेष्ठ ऋषी तिच्यासोबत रमला.
तस्मिन्नेव ततो दृष्ट्वा तस्यास्तं देहमुत्तमम् । शिवतत्वं गतं तस्य कामतत्त्ववशं गतः
त्याच क्षणी, तिचे सुंदर शरीर पाहून, शिवत्व प्राप्त झालेला तो ऋषीही कामाच्या अधीन झाला.
न निशां न दिनं सोऽपि रमन्जानाति कामुकः । बहुवर्षं गतः कालो मुनेराचारलोपतः
तो कामात मग्न झालेला प्रियकर आता रात्र किंवा दिवस कळत नव्हता; ऋषीने आपली दिनचर्या सोडल्यामुळे अनेक वर्षे अशीच गेली.
मंजुघोषा देवलोकगमनायोपचक्रमे । गच्छंती तं प्रत्युवाच रमंतं मुनिसत्तमम् । आदेशो दीयतां ब्रह्मन्स्वदेशगमनाय मे
मञ्जुघोषा देवांच्या लोकात जाण्याची तयारी करू लागली; जाताना तिने आनंदी झालेल्या त्या श्रेष्ठ ऋषीला म्हटले, 'ब्राह्मण, मला माझ्या घरी परतण्याची परवानगी द्या.'
मेधाव्युवाच- अद्यैव त्वं समायाता प्रदोषादौ वरानने । यावत्प्रभातसंध्या स्यात्तावत्तिष्ठ ममांतिके । इति श्रुत्वा मुनेर्वाक्यं भयभीता बभूव सा
मेधावी म्हणाला—'सुंदर मुखवाली, तू आज संध्याकाळच्या सुरुवातीला आलीस; पहाटेची संध्या होईपर्यंत माझ्या जवळ राहा.' ऋषीचे हे शब्द ऐकून ती घाबरली आणि अस्वस्थ झाली.
पुनर्वै रमयामास तमृषिं नृपसत्तम । मुनेः शापभयाद्भीता बहुलान्परिवत्सरान्
राजन, ऋषीच्या शापाच्या भीतीने तिने अनेक वर्षे त्या ऋषीला आनंद देत राहिली.
वर्षाणां पंचपंचाशन्नवमासदिनत्रयम् । सा रेमे मुनिना तस्य निशार्द्धमिव चाभवत्
पंचावन्न वर्षे, नऊ महिने आणि तीन दिवस तिने त्या ऋषीसोबत रमण केले; पण तिला ते फक्त अर्ध्या रात्रीसारखेच वाटले.
सा तं पुनरुवाचाथ तस्मिन्काले गते मुनिम् । आदेशो दीयतां ब्रह्मन्गंतव्यं स्वगृहे मया
त्या काळानंतर, तिने पुन्हा त्या ऋषीला म्हटले, 'ब्राह्मण, मला माझ्या घरी जाण्याची परवानगी द्या.'
मेधाव्युवाच- प्रभातमधुना चास्ते श्रूयतां वचनं मम । संध्या यावच्च कुर्वेऽहं तावत्त्वं वै स्थिरा भव
मेधावी म्हणाला—'आता पहाट झाली आहे; माझे बोल ऐक. मी संध्या पूर्ण करेपर्यंत तू येथेच स्थिर रहा.'
इति वाक्यं मुनेः श्रुत्वा जातानंदसमाकुला । स्मितं कृत्वा तु सा किंचित्प्रत्युवाच शुचिस्मिता
ऋषीचे शब्द ऐकून ती आनंद आणि गोंधळाने भरली; थोडेसे हसून, त्या सुंदर हास्याने ती उत्तर देऊ लागली.
अप्सरा उवाच-। कियत्प्रमाणा विप्रेंद्र तव संध्या गतानघ । मयि प्रसादं कृत्वा तु गतकालो विचार्यताम्
अप्सरा म्हणाली—'ब्राह्मणश्रेष्ठा, तुझी संध्या किती वेळ चालते? पापरहित, माझ्यावर कृपा करून, किती वेळ गेला आहे ते जरा विचार कर.'
इति तस्या वचः श्रुत्वा विस्मयोत्फुल्ललोचनः । गतकालस्य विप्रेंद्र प्रमाणमकरोत्तदा
तिचं बोलणं ऐकून त्याच्या डोळ्यांत आश्चर्य दाटलं; ब्राह्मणश्रेष्ठा, मग त्यानं गेलेल्या काळाची खात्री केली.
समाश्च सप्तपंचाशद्गतास्तस्य तया सह । चुक्रोध सततस्तस्यै ज्वालामाली बभूव ह
तिच्यासोबत एकुण सत्तावन्न वर्षं गेली होती; तो तिच्यावर नेहमीच रागावू लागला आणि त्याच्या आजूबाजूला जणू ज्वाळांची माळच दिसू लागली.
नेत्राभ्यां विस्फुलिंगान्स मुंचमानोऽतिकोपनः । कालरूपां तु तां दृष्ट्वा तपसः क्षयकारिणीम्
तो फारच संतापला आणि त्याच्या डोळ्यांतून ठिणग्या उडू लागल्या; तिला काळाचं रूप घेतलेलं, आपली तपश्चर्या नष्ट करणारी पाहून तो संतापानं भरून गेला.
दुःखार्जितं क्षयं नीतं तपोदृष्ट्वातयासह । सकंपोष्ठो मुनिस्तत्रप्रत्युवाचाकुलेंद्रियः
आपण खूप कष्टानं मिळवलेली तपश्चर्या तिच्यामुळे वाया गेली हे पाहून तो ऋषी थरथर कापू लागला, त्याच्या इंद्रियांना धडधडू लागली आणि तिथेच उत्तर दिलं.
तां शशापाथमेधावी त्वं पिशाची भवेति च । धिक्त्वां पापे दुराचारे कुलटे पातकप्रिये
त्या बुद्धिमानानं तिला शाप दिला, "तू आता पिशाच्ची हो! अरेरे, पापी, वाईट वागणारी, कुलटा, पापाची आवड असणारी!"
तस्य शापेन सा दग्धा विनयावनता स्थिता । उवाच वचनं सुभ्रूः प्रसादं वांछती मुनिम् । प्रसादं कुरु विप्रेंद्र शापस्यानुग्रहं कुरु
त्याच्या शापानं जळून ती नम्रपणे उभी राहिली आणि सुंदर भुवया असलेली ती म्हणाली, "मुनिवर, कृपा करा, मला शापातून मुक्त करा."
सतां संगो हि भवति वचोभिः सप्तभिः पदैः । त्वया सह मम ब्रह्मन्नीता वै बहुवत्सराः । एतस्मात्कारणात्स्वामिन्प्रसादं कुरु सुव्रत
"सज्जनांची संगत फक्त सात पावलं एकत्र चालल्यानेही होते म्हणतात; मी तुमच्यासोबत कितीतरी वर्षं घालवली. म्हणून, हे धर्मनिष्ठा, माझ्यावर कृपा करा."
मुनिरुवाच- शृणु मे वचनं भद्रे शापानुग्रहकारकम् । किं करोमि त्वया पापे क्षयं नीतं महत्तपः
मुनि म्हणाले, "हे सुभगे, माझं बोलणं ऐक, जे तुला शापातून मुक्त करील. पण पापिनी, तू माझी मोठी तपश्चर्या नष्ट केलीस, मी काय करू?"
चैत्रस्य कृष्णपक्षे तु भवेदेकादशी शुभा । पापमोचनिका नाम सर्वपापक्षयंकरी
"चैत्र महिन्यात कृष्णपक्षातील एकादशीला पापमोचनी नावाची शुभ एकादशी येते, जी सर्व पापं नष्ट करणारी आहे."
तस्या व्रते कृते शुभ्रे पिशाचत्वं प्रयास्यति । इत्युक्त्वा सोऽपि मेधावी जगाम पितुराश्रमम्
"त्या दिवशीचं व्रत केल्यावर, हे शुभ्रवर्णे, तुझं पिशाच्चीपण दूर होईल." असं सांगून तो बुद्धिमान मुनि वडिलांच्या आश्रमात गेला.
तमागतं समालोक्य च्यवनः प्रत्युवाचतम् । किमेतद्विहितं पुत्र त्वया पुण्यं क्षयं कृतम्
तो परत आला हे पाहून च्यवन ऋषींनी विचारलं, "बाळा, हे तू काय केलं, ज्यामुळे तुझं पुण्य नष्ट झालं?"
मेधाव्युवाच- पातकं वै कृतं तात रमिता चाप्सरा मया । प्रायश्चित्तं ब्रूहि तात येन पापक्षयो भवेत्
मेधावी म्हणाला, "वडील, मी पाप केलं; एका अप्सरेसोबत रमलो. वडील, असं कोणतं प्रायश्चित्त आहे, ज्यामुळे माझं पाप नष्ट होईल, ते सांगा."