लोमश उवाच- चैत्रमास्यसिते पक्षे नाम्ना वै पापमोचनी । एकादशी समाख्याता पिशाचत्वविनाशिनी
लोमश म्हणाले— चैत्र महिन्याच्या शुद्ध पक्षात 'पापमोचनी' नावाची एकादशी प्रसिद्ध आहे, जी पाप आणि प्रेतयोनीचाही नाश करणारी आहे.
शृणु तस्याः प्रवक्ष्यामि कामदां सिद्धिदां नृप । कथां विचित्रां शुभदां पापघ्नीं धर्मदायिनीम्
राजा, आता मी तुला त्या एकादशीची अद्भुत, शुभ, पाप नष्ट करणारी आणि धर्म देणारी कथा सांगतो, जी सर्व इच्छित फळं आणि सिद्धी देते.
पुरा चैत्ररथोद्देशे अप्सरोगणसेविते । वसंतसमये प्राप्ते षट्पदाकुलिते वने
पूर्वी चैत्ररथ नावाच्या प्रदेशात, जिथे अप्सरा वावरत, वसंत ऋतू आला आणि साऱ्या जंगलात मधमाश्या गूंजत होत्या,
गंधर्वकन्यावादित्रै रमंति सह किंनरैः । पाकशासनमुख्याश्च क्रीडांते त्रिदिवौकसः
गंधर्वकन्या आणि किन्नर एकत्रितपणे गाणं वाजवत आनंद घेत होते, आणि इंद्रसकट स्वर्गातील देवताही तिथे खेळत होत्या.
नापरं सुखदं किंचिद्विना चैत्ररथाद्वनम् । तस्मिन्वने तु मुनयस्तपंति बहुलं तपः
चैत्ररथाचं वनासारखं सुखदायक दुसरं काहीच नाही; तिथे अनेक ऋषी कठोर तपश्चर्या करीत होते.
मेधावि नामानमृषिं तत्रस्थं ब्रह्मचारिणम् । अप्सरास्तं मुनिवरं मोहनायोपचक्रमे
तिथे मेधावी नावाचा एक ब्रह्मचारी ऋषी होता; त्या महान ऋषीला मोहवण्यासाठी अप्सरा प्रयत्न करू लागल्या.
मंजुघोषेति विख्याता भावं तस्य वितन्वती । क्रोशमात्रं स्थिता तस्य भयादाश्रमसन्निधौ
त्यात मंजुघोषा नावाची एक अप्सरा, आपली मोहिनी अदाकारी दाखवत, त्याच्या आश्रमाजवळ पण थोड्या अंतरावर, भीतीने उभी राहिली.
गायंती मधुरं साधु पीडयंती विपंचिकाम् । गायंतीं तामथालोक्य पुष्पचंदनसेविताम्
ती गोड आणि सुरेल गाणं गात होती, वीणा वाजवत होती, फुलं आणि चंदनानं सजलेली होती; आणि त्या अवस्थेत ऋषीने तिला पाहिलं.
कामोऽपि विजयाकांक्षी शिवभक्तान्मुनीश्वरान् । तस्याः शरीरे संवासमकरोन्मनसः सुतः
शिवभक्त असलेल्या त्या महान ऋषींवर विजय मिळवण्यासाठी, कामदेवाने, जो मनाचा पुत्र आहे, तिच्या शरीरात प्रवेश केला.
कृत्वा भ्रुवौ धनुष्कोटिं गुणं कृत्वा कटाक्षकम् । मार्गणौ नयने कृत्वा पक्ष्मयुक्ते यथाक्रमम्
तिने आपल्या भुवया धनुष्याच्या टोकांसारख्या केल्या, कटाक्षाने जणू धनुष्याचा दोर तयार केला, आणि पापण्यांनी सजलेल्या डोळ्यांनी बाण बनवले.
कुचौ कृत्वा पटकुटीं विजयायोपचक्रमे । मंजुघोषाभवत्तस्य कामस्यैव वरूथिनी
तिने आपल्या उरोजांनी कापडाची छोटी गाठ बांधली आणि विजयासाठी निघाली. मञ्जुघोषा कामदेवाच्या सैन्यात सर्वांत पुढे राहिली.
मेधाविनं मुनिं दृष्ट्वा सापि कामेन पीडिता । यौवनोद्भिन्नदेहोऽसौ मेधाव्यपि विराजते
त्या विद्वान ऋषीला पाहून तिलाही कामाने त्रस्त केले; त्याचे तारुण्य फुलून आलेले शरीर मञ्जुघोषेवरही तेजस्वी दिसत होते.
सितोपवीतसहितो दृष्टः स्मर इवापरः । मेधावी वसते चासौ च्यवनस्याश्रमे शुभे
पांढरा उपवित घालून तो जणू दुसरा कामदेवच वाटत होता; मेधावी हा च्यवन ऋषींच्या पवित्र आश्रमात राहत होता.
मंजुघोषा स्थितं तत्र दृष्ट्वा सा मुनिपुंगवम् । मदनस्य वशं प्राप्ता मंदं मंदमगायत
मञ्जुघोषाने तिथे उभ्या असलेल्या त्या श्रेष्ठ ऋषीला पाहिले आणि कामाच्या वशिला जाऊन हळूहळू गाणे गाऊ लागली.
रणद्वलयसंयुक्तां शिंजन्नूपुरमेखलाम् । गायंतीं तां तथाभूतां विलोक्य मुनिपुंगवः
किणकिणणाऱ्या बांगड्या, नुपूर आणि करधनी घालून, ती अशा प्रकारे गात असताना, त्या श्रेष्ठ ऋषीने तिला पाहिले.
मदनेन ससैन्येन नीतो मोहवशं बलात् । मंजुघोषा समागम्य मुनिं दृष्ट्वा तथाविधम्
कामदेव आणि त्याच्या संपूर्ण सैन्याच्या जोरावर मञ्जुघोषा त्या अवस्थेत असलेल्या ऋषीकडे गेली आणि त्याला पाहिले.
हावभावकटाक्षैस्तं मोहयामास चांगना । अधः संस्थाप्य वीणां सा सस्वजे तं मुनीश्वरम्
हावभाव, कटाक्ष आणि नजरेच्या खेळाने त्या स्त्रीने त्याला मोहात पाडले; तिने आपली वीणा खाली ठेवली आणि त्या ऋषीला मिठी मारली.
वलितेव लता वृक्षं वातवेगेन कंपितम् । सोऽपि रेमे तया सार्द्धं मेधावी मुनिपुंगवः
वाऱ्याने हललेल्या झाडाभोवती वेल जशी गुंफते, तशीच मेधावी हा श्रेष्ठ ऋषी तिच्यासोबत रमला.
तस्मिन्नेव ततो दृष्ट्वा तस्यास्तं देहमुत्तमम् । शिवतत्वं गतं तस्य कामतत्त्ववशं गतः
त्याच क्षणी, तिचे सुंदर शरीर पाहून, शिवत्व प्राप्त झालेला तो ऋषीही कामाच्या अधीन झाला.
न निशां न दिनं सोऽपि रमन्जानाति कामुकः । बहुवर्षं गतः कालो मुनेराचारलोपतः
तो कामात मग्न झालेला प्रियकर आता रात्र किंवा दिवस कळत नव्हता; ऋषीने आपली दिनचर्या सोडल्यामुळे अनेक वर्षे अशीच गेली.
मंजुघोषा देवलोकगमनायोपचक्रमे । गच्छंती तं प्रत्युवाच रमंतं मुनिसत्तमम् । आदेशो दीयतां ब्रह्मन्स्वदेशगमनाय मे
मञ्जुघोषा देवांच्या लोकात जाण्याची तयारी करू लागली; जाताना तिने आनंदी झालेल्या त्या श्रेष्ठ ऋषीला म्हटले, 'ब्राह्मण, मला माझ्या घरी परतण्याची परवानगी द्या.'
मेधाव्युवाच- अद्यैव त्वं समायाता प्रदोषादौ वरानने । यावत्प्रभातसंध्या स्यात्तावत्तिष्ठ ममांतिके । इति श्रुत्वा मुनेर्वाक्यं भयभीता बभूव सा
मेधावी म्हणाला—'सुंदर मुखवाली, तू आज संध्याकाळच्या सुरुवातीला आलीस; पहाटेची संध्या होईपर्यंत माझ्या जवळ राहा.' ऋषीचे हे शब्द ऐकून ती घाबरली आणि अस्वस्थ झाली.
पुनर्वै रमयामास तमृषिं नृपसत्तम । मुनेः शापभयाद्भीता बहुलान्परिवत्सरान्
राजन, ऋषीच्या शापाच्या भीतीने तिने अनेक वर्षे त्या ऋषीला आनंद देत राहिली.
वर्षाणां पंचपंचाशन्नवमासदिनत्रयम् । सा रेमे मुनिना तस्य निशार्द्धमिव चाभवत्
पंचावन्न वर्षे, नऊ महिने आणि तीन दिवस तिने त्या ऋषीसोबत रमण केले; पण तिला ते फक्त अर्ध्या रात्रीसारखेच वाटले.
सा तं पुनरुवाचाथ तस्मिन्काले गते मुनिम् । आदेशो दीयतां ब्रह्मन्गंतव्यं स्वगृहे मया
त्या काळानंतर, तिने पुन्हा त्या ऋषीला म्हटले, 'ब्राह्मण, मला माझ्या घरी जाण्याची परवानगी द्या.'
मेधाव्युवाच- प्रभातमधुना चास्ते श्रूयतां वचनं मम । संध्या यावच्च कुर्वेऽहं तावत्त्वं वै स्थिरा भव
मेधावी म्हणाला—'आता पहाट झाली आहे; माझे बोल ऐक. मी संध्या पूर्ण करेपर्यंत तू येथेच स्थिर रहा.'
इति वाक्यं मुनेः श्रुत्वा जातानंदसमाकुला । स्मितं कृत्वा तु सा किंचित्प्रत्युवाच शुचिस्मिता
ऋषीचे शब्द ऐकून ती आनंद आणि गोंधळाने भरली; थोडेसे हसून, त्या सुंदर हास्याने ती उत्तर देऊ लागली.
अप्सरा उवाच-। कियत्प्रमाणा विप्रेंद्र तव संध्या गतानघ । मयि प्रसादं कृत्वा तु गतकालो विचार्यताम्
अप्सरा म्हणाली—'ब्राह्मणश्रेष्ठा, तुझी संध्या किती वेळ चालते? पापरहित, माझ्यावर कृपा करून, किती वेळ गेला आहे ते जरा विचार कर.'
इति तस्या वचः श्रुत्वा विस्मयोत्फुल्ललोचनः । गतकालस्य विप्रेंद्र प्रमाणमकरोत्तदा
तिचं बोलणं ऐकून त्याच्या डोळ्यांत आश्चर्य दाटलं; ब्राह्मणश्रेष्ठा, मग त्यानं गेलेल्या काळाची खात्री केली.
समाश्च सप्तपंचाशद्गतास्तस्य तया सह । चुक्रोध सततस्तस्यै ज्वालामाली बभूव ह
तिच्यासोबत एकुण सत्तावन्न वर्षं गेली होती; तो तिच्यावर नेहमीच रागावू लागला आणि त्याच्या आजूबाजूला जणू ज्वाळांची माळच दिसू लागली.