प्रत्युवाच महर्षींस्तानभीष्टं किं ददामि वः । ऋषय ऊचुः यदि तुष्टोऽसि भगवन्नस्माकं हितकाम्यया
मग त्यांनी त्या महर्षींना विचारले, 'तुम्हाला कोणते वर हवे आहेत?' ऋषी म्हणाले, 'भगवंत, जर आपण आमच्यावर प्रसन्न असाल आणि आमच्या हितासाठी इच्छुक असाल—'
व्रतं किंचित्समाख्याहि स्वर्गमोक्षफलप्रदम् । धनधान्यप्रदं पुण्यमात्मनस्तुष्टिकारकम्
'स्वर्ग आणि मोक्ष फळ देणारे, धनधान्य मिळवून देणारे, पुण्यदायी आणि आत्म्याला समाधान देणारे असे कोणते व्रत आहे, ते कृपया आम्हाला सांगा.'
अल्पायासं बहुफलं व्रतानामुत्तमं व्रतम् । कृतेन येन देवेश विष्णुलोके महीयते
'जे व्रत करायला सोपे, पण मोठे फळ देणारे आणि सर्व व्रतांमध्ये श्रेष्ठ आहे, ज्यामुळे, हे देवाधिदेव, विष्णूच्या लोकात मान मिळतो, असे व्रत सांगा.'
विष्णुरुवाच- फाल्गुने शुक्लपक्षे तु पुष्येण द्वादशी यदि । भवेत्सा च महापुण्या महापातकनाशिनी
विष्णू म्हणाले — 'फाल्गुन महिन्यात शुक्ल पक्षात, पुष्य नक्षत्रासह द्वादशी आली, तर ती तिथी अत्यंत पुण्यदायी आणि मोठ्या पापांचा नाश करणारी असते.'
विशेषस्तत्र कर्त्तव्यः शृणुध्वं द्विजसत्तमाः । आमलकीं च संप्राप्य जागरं तत्र कारयेत्
'त्या वेळी एक विशेष पूजा करायची असते — ऐका, श्रेष्ठ द्विजजनांनो. आवळ्याचे झाड मिळवून तिथे जागरण करावे.'
सर्वपापविनिर्मुक्तो गोसहस्रफलं लभेत् । एतद्वः कथितं विप्रा व्रतानां व्रतमुत्तमम् । अर्चयित्वाच्युतं तस्यां विष्णुलोकान्न मुच्यते
'सर्व पापांपासून मुक्त होऊन, हजार गायी दान केल्याचे फळ मिळते. हे ब्राह्मणांनो, मी तुम्हाला सर्व व्रतांमध्ये श्रेष्ठ व्रत सांगितले. तिथे अच्युताची पूजा केल्यावर, विष्णूच्या लोकातून कधीच दूर व्हावे लागत नाही.'
ऋषय ऊचुः - व्रतस्यास्य विधिं ब्रूहि परिपूर्णं कथं भवेत् । के मंत्राः के नमस्काराः देवता का प्रकीर्तिता
ऋषी म्हणाले — 'या व्रताची संपूर्ण विधी सांगा, कोणते मंत्र आहेत, कोणते नमस्कार करायचे, आणि कोणती देवता पूजायची?'
कथं दानं कथं स्नानं कश्च पूजाविधिः स्मृतः । अर्घार्चनस्य मंत्रं तु कथयस्व यथातथम्
'दान कसे करायचे, स्नान कसे करायचे, आणि पूजेची योग्य पद्धत कोणती, हे सांगा. अर्घ्य आणि पूजेचे मंत्र नेमके सांगा.'
विष्णुरुवाच- श्रूयतां यो विधिः सम्यग्व्रतस्यास्य द्विजर्षभाः । एकादश्यां निराहारः स्थित्वा चैव परेऽहनि
विष्णू म्हणाले — 'या व्रताची योग्य पद्धत ऐका, श्रेष्ठ द्विजजनांनो. एकादशीला उपवास करावा, आणि दुसऱ्या दिवशी—'
भोक्ष्येऽहं पुंडरीकाक्ष शरणं मे भवाच्युत । इति कृत्वा तु नियमं दंतधावनपूर्वकम्
'मी जेवणार आहे, कमळनयन, तू माझा आधार हो, अच्युत' — असे संकल्प करून, दात घासून—'
नालपेत्पतितांश्चौरांस्तथा पाषंडिनो नरान् । दुर्वृत्तान्भिन्नमर्यादान्गुरुदारप्रधर्षकान्
'पतन झालेले, चोर, नास्तिक, दुष्ट, मर्यादा ओलांडणारे आणि गुरुच्या पत्नीचा अपमान करणारे यांच्याशी बोलू नये.'
अपराह्णे ततः स्नानं विधिना कारयेद्बुधः । नद्यां तडागे कूपे वा गृहे वा नियतात्मवान्
'दुपारी, नियमाने स्नान करावे — नदी, तलाव, विहीर किंवा घरी, मनावर नियंत्रण ठेवून.'
मृत्तिकालंभनं पूर्वं ततः स्नानं च कारयेत् । अश्वक्रांते रथक्रांते विष्णुक्रांते वसुंधरे
'सर्वप्रथम माती उचलावी, मग स्नान करावे — हे पृथ्वी, घोडे, रथ आणि विष्णू यांच्या पावलांनी स्पर्शलेली—'
मृत्तिके हर मे पापं यन्मया दुष्कृतं कृतम्
'हे माती, मी जे काही पाप केले असेल, ते सर्व माझ्यापासून दूर कर.'
इति मृत्तिकामंत्रः । त्वमंबु सर्वभूतानां जीवनं तनुरक्षकम् । स्वेदजोद्भिज्जजातीनां रसानां पतये नमः
हा मृत्तिकेचा मंत्र आहे — तू म्हणजे पाणी, सर्व जीवांचं जीवन आणि देहाचं रक्षण करणारी आहेस. घामातून, अंड्यातून आणि अंकुरातून जन्मणाऱ्या सगळ्या रसांची अधिपतीस मी नमस्कार करतो.
स्नातोऽहं सर्वतीर्थेषु ह्रदप्रस्रवणेषु च । नदीषु देवखातेषु इदं स्नानं तु मे भवेत्
मी सर्व तीर्थांमध्ये, सरोवरांमध्ये, झऱ्यांमध्ये, नद्यांमध्ये आणि देवांनी निर्माण केलेल्या जलाशयांमध्ये स्नान केलं आहे. हे स्नान माझ्यासाठी तसंच फलदायी ठोवो.
इति स्नानमंत्रः । जामदग्न्यं मुनिं चैव कारयित्वा हिरण्मयम् । माषकस्य सुवर्णस्य तदर्द्धार्द्धेन वा पुनः
हा स्नानाचा मंत्र आहे — जमदग्नी ऋषींचं सुवर्णमूर्ती, एक माषक सोन्याचं किंवा त्याच्या अर्ध्या वजनाचं, तयार करावं.
गृहमागत्य पूजायाः पूजाहोमं तु कारयेत् । ततश्चामलकीं गच्छेत्सर्वोपस्करसंयुतः
ते घरी आणून त्याची पूजा आणि होम करावा. त्यानंतर सर्व पूजेच्या साहित्यांसह आवळ्याच्या झाडाजवळ जावं.
आमलकीं ततो गत्वा परिशोध्य समंततः । स्थापयेत्सततं कुंभमव्रणं मंत्रपूर्वकम्
आवळ्याच्या झाडाजवळ जाऊन आजूबाजूचं स्थान नीट स्वच्छ करावं आणि मंत्रोच्चारपूर्वक नेहमी तिथे एक निर्दोष कलश ठेवावा.
पंचरत्नसमोपेतं दिव्यगंधाधिवासितम् । छत्रोपानद्युगोपेतं सितचंदनचर्चितम्
तो कलश पाच प्रकारच्या मौल्यवान रत्नांनी सजवावा, दिव्य सुवासिकांनी सुगंधित करावा, छत्र आणि जोडीच्या पादत्राणांनी सुसज्ज करावा, आणि पांढऱ्या चंदनाने लेपावा.
स्रग्दामलंबितग्रीवं सर्वधूपविधूपितम् । दीपमालाकुलं कुर्यात्सर्वतः सुमनोहरम्
त्याच्या गळ्यात ताज्या फुलांची माळ घालावी, सर्व प्रकारच्या धूपांनी सुवासित करावं, आणि चारही बाजूंनी दिव्यांच्या रांगा लावून ते अत्यंत मनोहारी करावं.
तस्योपरि न्यसेत्पात्रं दिव्यलाजैः प्रपूरितम् । पात्रोपरि न्यसेद्देवं जामदग्न्यं महाप्रभम्
त्या कलशावर दिव्य लाजांनी भरलेलं एक पात्र ठेवावं आणि त्या पात्रावर तेजस्वी जमदग्नी ऋषींची मूर्ती स्थापित करावी.
विशोकाय नमः पादौ जानुनी विश्वरूपिणे । उग्राय च ततोऽप्यूरू कटी दामोदराय च
पायांना शोकरहित अशा परमात्म्याला नमस्कार, गुडघ्यांना विश्वरूपाला, मांड्यांना उग्रस्वरूपाला आणि कंबरेला दामोदराला नमस्कार.
उदरं पद्मनाभाय उरः श्रीवत्सधारिणे । चक्रिणे वामबाहुं च दक्षिणं गदिने नमः 6.45.
पोटाला पद्मनाभाला, छातीला श्रीवत्सधारीला, डाव्या हाताला चक्रधारीला, आणि उजव्या हाताला गदाधरीला नमस्कार.
वैकुंठाय नमः कंठमास्यं यज्ञमुखाय वै । नासां विशोकनिधये वासुदेवाय चाक्षिणी
गळ्याला वैकुंठाला, तोंडाला यज्ञमुखाला, नाकाला शोकशून्य खजिन्याला आणि डोळ्यांना वासुदेवाला नमस्कार.
ललाटं वामनायेति रामायेति भ्रुवौ नमः । सर्वात्मने तु तच्छीर्षं नम इत्यभिपूजयेत्
कपाळाला वामनाला, भुवयांना रामाला नमस्कार, आणि डोक्याला सर्वात्म्याला नमस्कार — अशा प्रकारे पूजा करावी.
इति पूजामंत्रः । ततो देवाधिदेवाय अर्घं चैव प्रदापयेत् । फलेन चैव शुभ्रेण भक्तियुक्तेन चेतसा
ही पूजा मंत्र आहे — त्यानंतर देवाधिदेवाला शुद्ध फळ आणि भक्तीपूर्ण मनाने अर्घ्य अर्पण करावं.
ततो जागरणं कुर्याद्भक्तियुक्तेन चेतसा । नृत्यैर्गीतैश्च वादित्रैर्द्धर्माख्यानैः स्तवैरपि
मग भक्तीपूर्ण मनाने जागरण करावं — नृत्य, गीते, वाद्य, धर्मकथा आणि स्तोत्रांनी रात्र जागवावी.
वैष्णवैश्च तथाख्यानैः क्षपयेत्सर्वशर्वरीम् । प्रदक्षिणां ततः कुर्याद्धात्र्या वै विष्णुनामभिः
वैष्णव कथांनी संपूर्ण रात्र घालवावी. त्यानंतर विष्णूच्या नावांचा जप करत झाडाची प्रदक्षिणा करावी.
अष्टाधिकं शतं चैव अष्टाविंशतिरेव वा । ततः प्रभाते समये कृत्वा नीराजनं हरेः
शंभर आठ किंवा अठ्ठावीस प्रदक्षिणा कराव्यात. त्यानंतर पहाटेच्या वेळी हरिचं आरती करावं.