स्पर्शनाद्द्विगुणं पुण्यं त्रिगुणं धारणात्तथा । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सेव्या आमलकी सदा
तिला स्पर्श केल्याने पुण्य दुप्पट होते, आणि धारण केल्याने ते तिप्पट होते. म्हणून सर्व प्रयत्नांनी नेहमी आवळ्याची सेवा करावी.
सर्वपापहरा प्रोक्ता वैष्णवी पापनाशिनी । तस्या मूले स्थितो विष्णुस्तदूर्ध्वे च पितामहः
ही सर्व पापांचा नाश करणारी वैष्णवी झाड आहे; तिच्या मुळाशी विष्णू आहेत आणि वर ब्रह्मा आहेत.
स्कंधे च भगवान्रुद्रः संस्थितः परमेश्वरः । शाखासु मुनयः सर्वे प्रशाखासु च देवताः
झाडाच्या खोडावर परमेश्वर रुद्र आहेत; फांद्यांमध्ये सर्व ऋषी आणि उपफांद्यांमध्ये देवता आहेत.
पर्णेषु चासते देवाः पुष्पेषु मरुतस्तथा । प्रजानां पतयः सर्वे फलेष्वेव व्यवस्थिताः
पानांमध्ये देवता, फुलांमध्ये मरुतगण, आणि फळांमध्ये सर्व प्रजापती वास करतात.
सर्वदेवमयी ह्येषा धात्री च कथिता मया । तस्मात्पूज्यतमा ह्येषा विष्णुभक्तिपरायणैः
ही आवळा सर्व देवतांनी युक्त आहे असे सांगितले आहे; म्हणून विष्णूभक्तांनी तिला सर्वात जास्त पूज्य मानावे.
ऋषय ऊचुः - को भवान्न हि जानीमः कस्मात्कारणतां गतः । देवो वा यदि वा चान्यः कथयस्व यथातथम्
ऋषी म्हणाले — आपण कोण आहात, आम्हाला माहीत नाही. आपण कोणत्या कारणासाठी आला आहात? आपण देव आहात की दुसरे कोणी? कृपया सत्य सांगावे.
वागुवाच - यः कर्ता सर्वभूतानां भुवनानां च सर्वशः । विस्मितान्विदुषः प्रेक्ष्य सोऽहं विष्णुः सनातनः
वाग्देवी म्हणाली — मीच तो सनातन विष्णू आहे, जो सर्व जीवांचा आणि सर्व लोकांचा सर्जनारा आहे. ज्ञानी लोक ज्याला पाहून आश्चर्यचकित होतात, तो मीच आहे.
तच्छ्रुत्वा देवदेवस्य भाषितं ब्रह्मणः सुताः । अनादिनिधनं देवं स्तोतुं तत्र प्रचक्रमुः
देवाधिदेवांच्या या वचनांचे ब्रह्मदेवाच्या पुत्रांनी ऐकल्यावर, त्यांनी त्या अनादि आणि अनंत देवाची स्तुती करायला सुरुवात केली.
नमो भूतात्मभूताय आत्मने परमात्मने । अच्युताय नमो नित्यमनंताय नमो नमः
सर्व जीवांच्या आत्म्याला, परमात्म्याला, अच्युताला, नित्य आणि अनंत असणाऱ्या प्रभूला मी नमस्कार करतो, पुन्हा पुन्हा नमस्कार करतो.
दामोदराय कवये यज्ञेशाय नमो नमः । एवं स्तुतस्तु ऋषिभिस्तुतोष भगवान्हरिः
दामोदर, ज्ञानी, यज्ञांचे स्वामी अशा भगवंतांना मी पुन्हा पुन्हा नमस्कार करतो. ऋषींनी अशी स्तुती केल्यावर भगवान हरि संतुष्ट झाले.
प्रत्युवाच महर्षींस्तानभीष्टं किं ददामि वः । ऋषय ऊचुः यदि तुष्टोऽसि भगवन्नस्माकं हितकाम्यया
मग त्यांनी त्या महर्षींना विचारले, 'तुम्हाला कोणते वर हवे आहेत?' ऋषी म्हणाले, 'भगवंत, जर आपण आमच्यावर प्रसन्न असाल आणि आमच्या हितासाठी इच्छुक असाल—'
व्रतं किंचित्समाख्याहि स्वर्गमोक्षफलप्रदम् । धनधान्यप्रदं पुण्यमात्मनस्तुष्टिकारकम्
'स्वर्ग आणि मोक्ष फळ देणारे, धनधान्य मिळवून देणारे, पुण्यदायी आणि आत्म्याला समाधान देणारे असे कोणते व्रत आहे, ते कृपया आम्हाला सांगा.'
अल्पायासं बहुफलं व्रतानामुत्तमं व्रतम् । कृतेन येन देवेश विष्णुलोके महीयते
'जे व्रत करायला सोपे, पण मोठे फळ देणारे आणि सर्व व्रतांमध्ये श्रेष्ठ आहे, ज्यामुळे, हे देवाधिदेव, विष्णूच्या लोकात मान मिळतो, असे व्रत सांगा.'
विष्णुरुवाच- फाल्गुने शुक्लपक्षे तु पुष्येण द्वादशी यदि । भवेत्सा च महापुण्या महापातकनाशिनी
विष्णू म्हणाले — 'फाल्गुन महिन्यात शुक्ल पक्षात, पुष्य नक्षत्रासह द्वादशी आली, तर ती तिथी अत्यंत पुण्यदायी आणि मोठ्या पापांचा नाश करणारी असते.'
विशेषस्तत्र कर्त्तव्यः शृणुध्वं द्विजसत्तमाः । आमलकीं च संप्राप्य जागरं तत्र कारयेत्
'त्या वेळी एक विशेष पूजा करायची असते — ऐका, श्रेष्ठ द्विजजनांनो. आवळ्याचे झाड मिळवून तिथे जागरण करावे.'
सर्वपापविनिर्मुक्तो गोसहस्रफलं लभेत् । एतद्वः कथितं विप्रा व्रतानां व्रतमुत्तमम् । अर्चयित्वाच्युतं तस्यां विष्णुलोकान्न मुच्यते
'सर्व पापांपासून मुक्त होऊन, हजार गायी दान केल्याचे फळ मिळते. हे ब्राह्मणांनो, मी तुम्हाला सर्व व्रतांमध्ये श्रेष्ठ व्रत सांगितले. तिथे अच्युताची पूजा केल्यावर, विष्णूच्या लोकातून कधीच दूर व्हावे लागत नाही.'
ऋषय ऊचुः - व्रतस्यास्य विधिं ब्रूहि परिपूर्णं कथं भवेत् । के मंत्राः के नमस्काराः देवता का प्रकीर्तिता
ऋषी म्हणाले — 'या व्रताची संपूर्ण विधी सांगा, कोणते मंत्र आहेत, कोणते नमस्कार करायचे, आणि कोणती देवता पूजायची?'
कथं दानं कथं स्नानं कश्च पूजाविधिः स्मृतः । अर्घार्चनस्य मंत्रं तु कथयस्व यथातथम्
'दान कसे करायचे, स्नान कसे करायचे, आणि पूजेची योग्य पद्धत कोणती, हे सांगा. अर्घ्य आणि पूजेचे मंत्र नेमके सांगा.'
विष्णुरुवाच- श्रूयतां यो विधिः सम्यग्व्रतस्यास्य द्विजर्षभाः । एकादश्यां निराहारः स्थित्वा चैव परेऽहनि
विष्णू म्हणाले — 'या व्रताची योग्य पद्धत ऐका, श्रेष्ठ द्विजजनांनो. एकादशीला उपवास करावा, आणि दुसऱ्या दिवशी—'
भोक्ष्येऽहं पुंडरीकाक्ष शरणं मे भवाच्युत । इति कृत्वा तु नियमं दंतधावनपूर्वकम्
'मी जेवणार आहे, कमळनयन, तू माझा आधार हो, अच्युत' — असे संकल्प करून, दात घासून—'
नालपेत्पतितांश्चौरांस्तथा पाषंडिनो नरान् । दुर्वृत्तान्भिन्नमर्यादान्गुरुदारप्रधर्षकान्
'पतन झालेले, चोर, नास्तिक, दुष्ट, मर्यादा ओलांडणारे आणि गुरुच्या पत्नीचा अपमान करणारे यांच्याशी बोलू नये.'
अपराह्णे ततः स्नानं विधिना कारयेद्बुधः । नद्यां तडागे कूपे वा गृहे वा नियतात्मवान्
'दुपारी, नियमाने स्नान करावे — नदी, तलाव, विहीर किंवा घरी, मनावर नियंत्रण ठेवून.'
मृत्तिकालंभनं पूर्वं ततः स्नानं च कारयेत् । अश्वक्रांते रथक्रांते विष्णुक्रांते वसुंधरे
'सर्वप्रथम माती उचलावी, मग स्नान करावे — हे पृथ्वी, घोडे, रथ आणि विष्णू यांच्या पावलांनी स्पर्शलेली—'
मृत्तिके हर मे पापं यन्मया दुष्कृतं कृतम्
'हे माती, मी जे काही पाप केले असेल, ते सर्व माझ्यापासून दूर कर.'
इति मृत्तिकामंत्रः । त्वमंबु सर्वभूतानां जीवनं तनुरक्षकम् । स्वेदजोद्भिज्जजातीनां रसानां पतये नमः
हा मृत्तिकेचा मंत्र आहे — तू म्हणजे पाणी, सर्व जीवांचं जीवन आणि देहाचं रक्षण करणारी आहेस. घामातून, अंड्यातून आणि अंकुरातून जन्मणाऱ्या सगळ्या रसांची अधिपतीस मी नमस्कार करतो.
स्नातोऽहं सर्वतीर्थेषु ह्रदप्रस्रवणेषु च । नदीषु देवखातेषु इदं स्नानं तु मे भवेत्
मी सर्व तीर्थांमध्ये, सरोवरांमध्ये, झऱ्यांमध्ये, नद्यांमध्ये आणि देवांनी निर्माण केलेल्या जलाशयांमध्ये स्नान केलं आहे. हे स्नान माझ्यासाठी तसंच फलदायी ठोवो.
इति स्नानमंत्रः । जामदग्न्यं मुनिं चैव कारयित्वा हिरण्मयम् । माषकस्य सुवर्णस्य तदर्द्धार्द्धेन वा पुनः
हा स्नानाचा मंत्र आहे — जमदग्नी ऋषींचं सुवर्णमूर्ती, एक माषक सोन्याचं किंवा त्याच्या अर्ध्या वजनाचं, तयार करावं.
गृहमागत्य पूजायाः पूजाहोमं तु कारयेत् । ततश्चामलकीं गच्छेत्सर्वोपस्करसंयुतः
ते घरी आणून त्याची पूजा आणि होम करावा. त्यानंतर सर्व पूजेच्या साहित्यांसह आवळ्याच्या झाडाजवळ जावं.
आमलकीं ततो गत्वा परिशोध्य समंततः । स्थापयेत्सततं कुंभमव्रणं मंत्रपूर्वकम्
आवळ्याच्या झाडाजवळ जाऊन आजूबाजूचं स्थान नीट स्वच्छ करावं आणि मंत्रोच्चारपूर्वक नेहमी तिथे एक निर्दोष कलश ठेवावा.
पंचरत्नसमोपेतं दिव्यगंधाधिवासितम् । छत्रोपानद्युगोपेतं सितचंदनचर्चितम्
तो कलश पाच प्रकारच्या मौल्यवान रत्नांनी सजवावा, दिव्य सुवासिकांनी सुगंधित करावा, छत्र आणि जोडीच्या पादत्राणांनी सुसज्ज करावा, आणि पांढऱ्या चंदनाने लेपावा.