वसिष्ठ उवाच- कथयामि महाभाग यथेयमभवत्क्षितौ । आमलकी महावृक्षः सर्वपापप्रणाशनः
वसिष्ठ म्हणाले — महाभागा, ही सर्व पापांचा नाश करणारी मोठी आवळ्याची झाड पृथ्वीवर कशी आली, ते मी तुला सांगतो.
एकार्णवे पुरा जाते नष्टे स्थावरजंगमे । नष्टे देवासुरगणे प्रणष्टोरगराक्षसे
एकदा सगळे स्थावर-जंगम, देव, दैत्य, सर्प, राक्षस एकाच समुद्रात नष्ट झाले होते.
तत्र देवादिदेवेशः परमात्मा सनातनः । जगाम ब्रह्मपरममात्मनः पदमव्ययम्
तेथे देवांचा देव, सनातन परमात्मा, ब्रह्मरूप सर्वोच्च आणि अविनाशी अवस्थेला पोहोचला.
ततोऽस्य जाग्रतो ब्रह्ममुखाच्छशिसमप्रभः । ष्ठीवनाद्बिंदुरुत्पन्नः स भूमौ निपपात ह
मग जागृत असताना, ब्रह्माच्या तोंडातून चंद्रासारखा तेजस्वी थेंब पडला आणि तो पृथ्वीवर पडला.
तस्माद्बिंदोः समुत्पन्नः स्वयं धात्री नगो महान् । शाखाप्रशाखाबहुलः फलभारेण नामितः
त्या थेंबापासून आपोआप मोठे आवळ्याचे झाड निर्माण झाले, त्याला अनेक फांद्या आणि उपफांद्या होत्या, आणि फळांच्या ओझ्याने ते वाकले होते.
सर्वेषां चैव वृक्षाणामादिरोहः प्रकीर्तितः । ब्रह्मणाथ ततः पश्चात्संसृष्टाश्च इमाः प्रजाः
सर्व झाडांमध्ये हे पहिले उगवलेले मानले जाते; त्यानंतर ब्रह्मदेवाने या सर्व सृष्टीची निर्मिती केली.
देवदानवगंधर्वयक्षराक्षसपन्नगान् । असृजद्भगवान्देवो महर्षींश्च तथामलान्
भगवानाने देव, दैत्य, गंधर्व, यक्ष, राक्षस, सर्प आणि निर्मळ असे महर्षी यांचीही सृष्टी केली.
आजग्मुस्तत्र देवास्ते यत्र धात्री हरिप्रिया । तां दृष्ट्वा ते महाभाग परं विस्मयमागताः
जिथे हरिप्रिय आवळा होती, तिथे सर्व देव आले; ती झाड पाहून ते महाभाग फारच आश्चर्यचकित झाले.
न जानीम इमं वृक्षं चिंतयंतोऽभिसंस्थिताः । एवं चिंतयतां तेषां वागुवाचाशरीरिणी
हे झाड काय आहे, हे न कळल्यामुळे ते विचार करत उभे राहिले; तेव्हा त्यांना एक देह नसलेली वाणी ऐकू आली.
आमलकी नगो ह्येष प्रवरो वैष्णवो मतः । अस्य संस्मरणादेव लभेद्गोदानजं फलम्
ही आवळ्याची झाड वैष्णव झाडांमध्ये श्रेष्ठ मानली जाते; फक्त तिचे स्मरण केल्याने गायी दान केल्याचे पुण्य मिळते.
स्पर्शनाद्द्विगुणं पुण्यं त्रिगुणं धारणात्तथा । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सेव्या आमलकी सदा
तिला स्पर्श केल्याने पुण्य दुप्पट होते, आणि धारण केल्याने ते तिप्पट होते. म्हणून सर्व प्रयत्नांनी नेहमी आवळ्याची सेवा करावी.
सर्वपापहरा प्रोक्ता वैष्णवी पापनाशिनी । तस्या मूले स्थितो विष्णुस्तदूर्ध्वे च पितामहः
ही सर्व पापांचा नाश करणारी वैष्णवी झाड आहे; तिच्या मुळाशी विष्णू आहेत आणि वर ब्रह्मा आहेत.
स्कंधे च भगवान्रुद्रः संस्थितः परमेश्वरः । शाखासु मुनयः सर्वे प्रशाखासु च देवताः
झाडाच्या खोडावर परमेश्वर रुद्र आहेत; फांद्यांमध्ये सर्व ऋषी आणि उपफांद्यांमध्ये देवता आहेत.
पर्णेषु चासते देवाः पुष्पेषु मरुतस्तथा । प्रजानां पतयः सर्वे फलेष्वेव व्यवस्थिताः
पानांमध्ये देवता, फुलांमध्ये मरुतगण, आणि फळांमध्ये सर्व प्रजापती वास करतात.
सर्वदेवमयी ह्येषा धात्री च कथिता मया । तस्मात्पूज्यतमा ह्येषा विष्णुभक्तिपरायणैः
ही आवळा सर्व देवतांनी युक्त आहे असे सांगितले आहे; म्हणून विष्णूभक्तांनी तिला सर्वात जास्त पूज्य मानावे.
ऋषय ऊचुः - को भवान्न हि जानीमः कस्मात्कारणतां गतः । देवो वा यदि वा चान्यः कथयस्व यथातथम्
ऋषी म्हणाले — आपण कोण आहात, आम्हाला माहीत नाही. आपण कोणत्या कारणासाठी आला आहात? आपण देव आहात की दुसरे कोणी? कृपया सत्य सांगावे.
वागुवाच - यः कर्ता सर्वभूतानां भुवनानां च सर्वशः । विस्मितान्विदुषः प्रेक्ष्य सोऽहं विष्णुः सनातनः
वाग्देवी म्हणाली — मीच तो सनातन विष्णू आहे, जो सर्व जीवांचा आणि सर्व लोकांचा सर्जनारा आहे. ज्ञानी लोक ज्याला पाहून आश्चर्यचकित होतात, तो मीच आहे.
तच्छ्रुत्वा देवदेवस्य भाषितं ब्रह्मणः सुताः । अनादिनिधनं देवं स्तोतुं तत्र प्रचक्रमुः
देवाधिदेवांच्या या वचनांचे ब्रह्मदेवाच्या पुत्रांनी ऐकल्यावर, त्यांनी त्या अनादि आणि अनंत देवाची स्तुती करायला सुरुवात केली.
नमो भूतात्मभूताय आत्मने परमात्मने । अच्युताय नमो नित्यमनंताय नमो नमः
सर्व जीवांच्या आत्म्याला, परमात्म्याला, अच्युताला, नित्य आणि अनंत असणाऱ्या प्रभूला मी नमस्कार करतो, पुन्हा पुन्हा नमस्कार करतो.
दामोदराय कवये यज्ञेशाय नमो नमः । एवं स्तुतस्तु ऋषिभिस्तुतोष भगवान्हरिः
दामोदर, ज्ञानी, यज्ञांचे स्वामी अशा भगवंतांना मी पुन्हा पुन्हा नमस्कार करतो. ऋषींनी अशी स्तुती केल्यावर भगवान हरि संतुष्ट झाले.
प्रत्युवाच महर्षींस्तानभीष्टं किं ददामि वः । ऋषय ऊचुः यदि तुष्टोऽसि भगवन्नस्माकं हितकाम्यया
मग त्यांनी त्या महर्षींना विचारले, 'तुम्हाला कोणते वर हवे आहेत?' ऋषी म्हणाले, 'भगवंत, जर आपण आमच्यावर प्रसन्न असाल आणि आमच्या हितासाठी इच्छुक असाल—'
व्रतं किंचित्समाख्याहि स्वर्गमोक्षफलप्रदम् । धनधान्यप्रदं पुण्यमात्मनस्तुष्टिकारकम्
'स्वर्ग आणि मोक्ष फळ देणारे, धनधान्य मिळवून देणारे, पुण्यदायी आणि आत्म्याला समाधान देणारे असे कोणते व्रत आहे, ते कृपया आम्हाला सांगा.'
अल्पायासं बहुफलं व्रतानामुत्तमं व्रतम् । कृतेन येन देवेश विष्णुलोके महीयते
'जे व्रत करायला सोपे, पण मोठे फळ देणारे आणि सर्व व्रतांमध्ये श्रेष्ठ आहे, ज्यामुळे, हे देवाधिदेव, विष्णूच्या लोकात मान मिळतो, असे व्रत सांगा.'
विष्णुरुवाच- फाल्गुने शुक्लपक्षे तु पुष्येण द्वादशी यदि । भवेत्सा च महापुण्या महापातकनाशिनी
विष्णू म्हणाले — 'फाल्गुन महिन्यात शुक्ल पक्षात, पुष्य नक्षत्रासह द्वादशी आली, तर ती तिथी अत्यंत पुण्यदायी आणि मोठ्या पापांचा नाश करणारी असते.'
विशेषस्तत्र कर्त्तव्यः शृणुध्वं द्विजसत्तमाः । आमलकीं च संप्राप्य जागरं तत्र कारयेत्
'त्या वेळी एक विशेष पूजा करायची असते — ऐका, श्रेष्ठ द्विजजनांनो. आवळ्याचे झाड मिळवून तिथे जागरण करावे.'
सर्वपापविनिर्मुक्तो गोसहस्रफलं लभेत् । एतद्वः कथितं विप्रा व्रतानां व्रतमुत्तमम् । अर्चयित्वाच्युतं तस्यां विष्णुलोकान्न मुच्यते
'सर्व पापांपासून मुक्त होऊन, हजार गायी दान केल्याचे फळ मिळते. हे ब्राह्मणांनो, मी तुम्हाला सर्व व्रतांमध्ये श्रेष्ठ व्रत सांगितले. तिथे अच्युताची पूजा केल्यावर, विष्णूच्या लोकातून कधीच दूर व्हावे लागत नाही.'
ऋषय ऊचुः - व्रतस्यास्य विधिं ब्रूहि परिपूर्णं कथं भवेत् । के मंत्राः के नमस्काराः देवता का प्रकीर्तिता
ऋषी म्हणाले — 'या व्रताची संपूर्ण विधी सांगा, कोणते मंत्र आहेत, कोणते नमस्कार करायचे, आणि कोणती देवता पूजायची?'
कथं दानं कथं स्नानं कश्च पूजाविधिः स्मृतः । अर्घार्चनस्य मंत्रं तु कथयस्व यथातथम्
'दान कसे करायचे, स्नान कसे करायचे, आणि पूजेची योग्य पद्धत कोणती, हे सांगा. अर्घ्य आणि पूजेचे मंत्र नेमके सांगा.'
विष्णुरुवाच- श्रूयतां यो विधिः सम्यग्व्रतस्यास्य द्विजर्षभाः । एकादश्यां निराहारः स्थित्वा चैव परेऽहनि
विष्णू म्हणाले — 'या व्रताची योग्य पद्धत ऐका, श्रेष्ठ द्विजजनांनो. एकादशीला उपवास करावा, आणि दुसऱ्या दिवशी—'
भोक्ष्येऽहं पुंडरीकाक्ष शरणं मे भवाच्युत । इति कृत्वा तु नियमं दंतधावनपूर्वकम्
'मी जेवणार आहे, कमळनयन, तू माझा आधार हो, अच्युत' — असे संकल्प करून, दात घासून—'