हैमं वा राजतं वापि ताम्रं वाप्यथ मृन्मयम् । स्थापयेच्छोभितं चैव जलपूर्णं सपल्लवम्
सोनं, चांदी, तांबे किंवा मातीचं घडं, सुंदरपणे सजवून, पाणी आणि ताज्या पानांसह ठेवावं.
सप्तधान्यान्यधस्तस्य यवानुपरि विन्यसेत् । तस्योपरि न्यसेद्देवं हैमं नारायणं प्रभुम्
त्या घडाखाली सात प्रकारचे धान्य ठेवावं, त्यावर ज्वारी ठेवावी; आणि त्यावर सोन्याची नारायणाची मूर्ती ठेवावी.
एकादशीदिने प्राप्ते प्रातः स्नानं समाचरेत् । निश्चलं स्थापयेत्कुंभं कंठमाल्यानुलेपनैः
एकादशीच्या दिवशी सकाळी स्नान करावं आणि घडं नीट, हलू नये असं ठेवावं; गळ्यात हार घालून, सुगंधी उटणं लावून ते सजवावं.
पूगीफलैर्नालिकेरैः पूजयेच्च विशेषतः । गंधैर्धूपैश्चदीपैश्च नैवेद्यैर्विविधैरपि
पुगाचे फळ, नारळ, सुगंध, धूप, दिवे आणि वेगवेगळ्या नैवेद्यांनी विशेष पूजा करावी.
कुंभाग्रे तद्दिनं राम नीयते सत्कथादिभिः । रात्रौ जागरणं चैव तस्याग्रे कारयेद्बुधः
त्या दिवशी, राम, त्या घडासमोर बसून सत्कथा वगैरे ऐकाव्यात; आणि रात्री जागरण करावं.
प्रकाशयेद्घृतदीपमखंडव्रतहेतवे । द्वादशीदिवसे प्राप्ते मार्तंडस्योदये सति
व्रतासाठी तुपाचा दिवा अखंड तेवत ठेवावा; आणि द्वादशीच्या दिवशी, सूर्य उगवल्यावर—
नीत्वा कुंभं जलोद्देशे नद्याः प्रस्रवणे तथा । तडागे स्थापयित्वा तं पूजयित्वा यथाविधि
ते घडं पाण्याजवळ, नदीच्या उगमाजवळ किंवा तलावात नेऊन, योग्य पद्धतीने ठेवून आणि पूजा करून—
दद्यात्सदेवं तं कुंभं ब्राह्मणे वेदपारगे । कुंभेन सह राजेंद्र महादानानि दापयेत्
ती मूर्ती असलेलं घडं वेदपारंगत ब्राह्मणाला द्यावं; आणि त्या घडासोबत, राजन, मोठमोठी दानं द्यावीत.
अनेनविधिना राम यूथपैः सह संगतः । कुरु व्रतं प्रयत्नेन विजयस्ते भविष्यति
राम, या पद्धतीने आपल्या मित्रांसह एकत्र येऊन, मन लावून हे व्रत कर; नक्कीच तुला विजय मिळेल.
इति श्रुत्वा ततो रामो यथोक्तमकरोत्तदा । कृते व्रते स विजयी बभूव रघुनंदनः
हे ऐकून, रामाने सांगितल्याप्रमाणे सर्व केलं; व्रत पूर्ण केल्यावर रघुकुळातील तो विजयी झाला.
प्राप्ता सीता जिता लंका पौलस्त्यो निहतो रणे । अनेनविधिना पुत्र ये कुर्वंति नरा व्रतम्
सीता परत मिळाली, लंका जिंकली गेली, आणि पुलस्त्यपुत्र रणात मारला गेला; या पद्धतीने, मुला, जे पुरुष व्रत करतात—
इहलोकजयप्राप्तिः परलोकस्तथाक्षयः । एतस्मात्कारणात्पुत्र कर्तव्यं विजयाव्रतम्
त्यांना या जगात विजय मिळतो आणि पुढच्या जन्मात अक्षय पुण्य मिळतं; म्हणून, मुला, हे विजयव्रत अवश्य करावं.
विजयायाश्च माहात्म्यं सर्वकिल्बिषनाशनम् । पठनाच्छ्रवणाच्चैव वाजपेयफलं लभेत्
विजयाव्रताचं माहात्म्य सर्व पापं नष्ट करतं; ते वाचल्याने किंवा ऐकून, वाजपेय यज्ञाचं फळ मिळतं.
इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे फाल्गुनकृष्णाविजयामाहात्म्यंनाम चतुश्चत्वारिंशोऽध्यायः
या प्रकारे, श्रीपद्ममहापुराणाच्या उत्तरखंडातील पन्नास-पाच हजार श्लोकांच्या संहितेत, फाल्गुन कृष्ण विजयामाहात्म्य नावाचा चव्वेचाळीसावा अध्याय संपला.
श्रीकृष्ण उवाच- माहात्म्यं विजयायाश्च श्रुतं कृष्ण महत्फलम् । फाल्गुनस्यार्जुने पक्षे यन्नाम्नी तां वदाधुना
श्रीकृष्ण म्हणाले— विजयाव्रताचं माहात्म्य आणि त्याचं मोठं फळ ऐकलं; आता फाल्गुन महिन्यात येणारं ते व्रत कोणतं, ते सांग.
श्रीकृष्ण उवाच-। धर्मपुत्र महाभाग शृणु वक्ष्यामितेऽधुना । योक्ता पृष्टेन मांधात्रा वसिष्ठेन महात्मना
श्रीकृष्ण म्हणाले— धर्मपुत्रा, भाग्यवान, ऐक, मी तुला आता सांगतो; मंधात्रीने विचारलेलं आणि वसिष्ठ ऋषींनी सांगितलेलं ते सांगतो.
फाल्गुनस्य विशेषेण विशेषः कथितो नृप । आमलकीव्रतं पुण्यं विष्णुलोकफलप्रदम्
राजा, फाल्गुन महिन्यात विशेष असं एक व्रत सांगितलं आहे— पुण्यदायक आमलकिव्रत, जे विष्णुलोकाचं फळ देतं.
आमलक्यास्तले गत्वा जागरं तत्र कारयेत् । कृत्वा जागरणं रात्रौ गोसहस्रफलं लभेत्
आवळ्याच्या झाडाखाली जाऊन, तिथे जागरण करावं; रात्री जागरण केल्याने हजार गायी दान केल्याचं पुण्य मिळतं.
मांधातोवाच - आमलकी कदा ह्येषा उत्पन्ना द्विजसत्तम । एतत्सर्वं ममाचक्ष्व परं कौतूहलं हि मे
मांधाता म्हणाला — द्विजश्रेष्ठा, ही आवळा नेमकी केव्हा उत्पन्न झाली? मला फारच कुतूहल आहे, कृपया हे सर्व मला सांग.
कस्मादियं पवित्रा च कस्मात्पापप्रणाशिनी । कस्माज्जागरणं कृत्वा गोसहस्रफलं लभेत्
ही झाड पवित्र का आहे, पापांचा नाश का करते, आणि जागरण केल्याने हजार गायींचे पुण्य कसे मिळते, हे सांग.
वसिष्ठ उवाच- कथयामि महाभाग यथेयमभवत्क्षितौ । आमलकी महावृक्षः सर्वपापप्रणाशनः
वसिष्ठ म्हणाले — महाभागा, ही सर्व पापांचा नाश करणारी मोठी आवळ्याची झाड पृथ्वीवर कशी आली, ते मी तुला सांगतो.
एकार्णवे पुरा जाते नष्टे स्थावरजंगमे । नष्टे देवासुरगणे प्रणष्टोरगराक्षसे
एकदा सगळे स्थावर-जंगम, देव, दैत्य, सर्प, राक्षस एकाच समुद्रात नष्ट झाले होते.
तत्र देवादिदेवेशः परमात्मा सनातनः । जगाम ब्रह्मपरममात्मनः पदमव्ययम्
तेथे देवांचा देव, सनातन परमात्मा, ब्रह्मरूप सर्वोच्च आणि अविनाशी अवस्थेला पोहोचला.
ततोऽस्य जाग्रतो ब्रह्ममुखाच्छशिसमप्रभः । ष्ठीवनाद्बिंदुरुत्पन्नः स भूमौ निपपात ह
मग जागृत असताना, ब्रह्माच्या तोंडातून चंद्रासारखा तेजस्वी थेंब पडला आणि तो पृथ्वीवर पडला.
तस्माद्बिंदोः समुत्पन्नः स्वयं धात्री नगो महान् । शाखाप्रशाखाबहुलः फलभारेण नामितः
त्या थेंबापासून आपोआप मोठे आवळ्याचे झाड निर्माण झाले, त्याला अनेक फांद्या आणि उपफांद्या होत्या, आणि फळांच्या ओझ्याने ते वाकले होते.
सर्वेषां चैव वृक्षाणामादिरोहः प्रकीर्तितः । ब्रह्मणाथ ततः पश्चात्संसृष्टाश्च इमाः प्रजाः
सर्व झाडांमध्ये हे पहिले उगवलेले मानले जाते; त्यानंतर ब्रह्मदेवाने या सर्व सृष्टीची निर्मिती केली.
देवदानवगंधर्वयक्षराक्षसपन्नगान् । असृजद्भगवान्देवो महर्षींश्च तथामलान्
भगवानाने देव, दैत्य, गंधर्व, यक्ष, राक्षस, सर्प आणि निर्मळ असे महर्षी यांचीही सृष्टी केली.
आजग्मुस्तत्र देवास्ते यत्र धात्री हरिप्रिया । तां दृष्ट्वा ते महाभाग परं विस्मयमागताः
जिथे हरिप्रिय आवळा होती, तिथे सर्व देव आले; ती झाड पाहून ते महाभाग फारच आश्चर्यचकित झाले.
न जानीम इमं वृक्षं चिंतयंतोऽभिसंस्थिताः । एवं चिंतयतां तेषां वागुवाचाशरीरिणी
हे झाड काय आहे, हे न कळल्यामुळे ते विचार करत उभे राहिले; तेव्हा त्यांना एक देह नसलेली वाणी ऐकू आली.
आमलकी नगो ह्येष प्रवरो वैष्णवो मतः । अस्य संस्मरणादेव लभेद्गोदानजं फलम्
ही आवळ्याची झाड वैष्णव झाडांमध्ये श्रेष्ठ मानली जाते; फक्त तिचे स्मरण केल्याने गायी दान केल्याचे पुण्य मिळते.