लोमश उवाच- वानप्रस्थो ब्रह्मचारी भिक्षुश्चैषां प्रपूजनात् । निरुच्यते गृहं श्रेष्ठमाश्रमेषु चतुर्ष्वपि
लॊमश म्हणाला: 'वानप्रस्थ, ब्रह्मचारी आणि भिक्षुक—यांचा सन्मान केल्याने गृहस्थाश्रम हा चारही आश्रमांमध्ये श्रेष्ठ मानला जातो.'
चतुराश्रममध्येषु प्रधाना गृहिणो मताः । तैश्चातिथीनां कर्तव्या पूजा भक्तिसमन्वितैः
'चारही आश्रमांमध्ये गृहस्थांना मुख्य मानलं जातं. त्यांनी पाहुण्यांची भक्तीभावाने पूजा करावी.'
गृहिणां परमो धर्मः प्रोक्तश्चातिथिपूजनम् । आश्रमाचारतोऽभ्रष्टास्ततस्ते गृहिणो मताः
गृहस्थांसाठी सर्वात मोठं कर्तव्य म्हणजे पाहुण्यांचं आदराने स्वागत करणं असं सांगितलं आहे. आपला धर्म पाळला नाही तरी, असे लोक गृहस्थच मानले जातात.
वंहत्यतिथिपूजायां दक्षतां गृहिणो यदि । तदा प्रयोजनं तेषां किमन्यैः पुण्यकर्मभिः
गृहस्थ जर पाहुण्यांच्या आदरात कमी पडले, तर त्यांच्या इतर चांगल्या कर्मांचा काय उपयोग?
यस्य न श्रूयते नाम न च गोत्रं न च स्थितिः । अकस्माद्गृहमागच्छेत्सोऽतिथिः प्रोच्यते बुधैः
ज्याचं नाव, कुळ किंवा कुठून आला हे माहीत नाही, आणि जो अचानक घरी येतो, त्याला ज्ञानी लोक पाहुणा म्हणतात.
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वापि वैश्या वा वृषलास्तथा । गृहागताः पूजिताश्च विष्णुवत्तत्त्वदर्शिभिः
ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य किंवा शूद्र, हे सर्व जेव्हा घरी येतात आणि त्यांचा आदर केला जातो, तेव्हा सत्य जाणणाऱ्यांना ते विष्णूसारखे वाटतात.
चाण्डालप्रमुखा येऽन्ये हीनवर्णसमुद्भवाः । विष्णुवत्पूजितव्यास्ते पाद्यार्घ्यैर्भूरिभोजनैः
चांडाळ आणि इतर नीच जातीचे लोकसुद्धा, त्यांना पाय धुण्यासाठी पाणी, अर्घ्य आणि भरपूर जेवण देऊन, विष्णूसारखाच आदर करावा.
समागतेष्वतिथिषु प्रयाणं कुरुते गृही । अपि स त्वरया दद्यात्पाद्यार्घ्यादीनि च द्विजः
पाहुणे आले असता, गृहस्थाला कुठे जायचं असलं तरी, त्याने लवकरात लवकर पाय धुण्याचं पाणी, अर्घ्य वगैरे द्यावं.
कुर्याच्च कुशलं प्रश्नं वचनैः कोमलाक्षरैः । कारयेद्भोजनं वापि दिव्यरत्नैर्मुदा गृही
तो पाहुण्यांची विचारपूस गोड शब्दांनी करावी, आणि आनंदाने जेवण किंवा एखादी मौल्यवान वस्तू द्यावी.
सुखदे मन्दिरे तस्य शयनं कारयेद्बुधः । प्रातर्जिगमिषुं दृष्ट्वा तमायांतं विवर्जयेत्
आनंदी घरात पाहुण्यासाठी झोपायची सोय करावी, आणि सकाळी तो निघू इच्छित असेल तर त्याला अडवू नये.
यदि कर्मविपाकेन गृही भवति वित्तवान् । अतिथ्येनातिथिः पूज्यस्तदहं वच्मि सत्तमौ
पूर्वजन्मीच्या कर्मामुळे गृहस्थ श्रीमंत झाला असेल, तर पाहुण्याचं योग्य आदराने स्वागत करावं, हे मी सज्जनांना सांगतो.
समागतेष्वतिथिषु भक्त्या दद्यात्तृणादिकम् । तृणाभावेन वै ब्रूयाद्भूमौ तिष्ठेति भक्तितः
पाहुणे आले असता, भक्तीने तृण वगैरे द्यावं; तृण नसेल तर आदराने 'मातीवर बसा' असं सांगावं.
पादप्रक्षालनार्थं तुदद्यादुदकमुत्तमम् । अतो मधुरया वाचा पृच्छेच्च कुशलादिकम्
पाय धुण्यासाठी उत्तम पाणी द्यावं, आणि नंतर गोड शब्दांनी त्यांची कुशलता विचारावी.
फलादिकं ततो दद्याद्भक्त्या भोजनहेतवे । तदभावेन मतिमान्मुदा विप्र प्रकाशयेत्
नंतर भक्तीने फळं किंवा जेवणासाठी काही द्यावं; ते नसेल तर गृहस्थाने आनंदाने ते ब्राह्मणाला सांगावं.
वदेच्चाहं महापापी दरिद्र प्रवरोऽतिथे । कर्त्तुमिच्छामि भक्तिं ते दैवतंत्रंविरोधकम्
तो म्हणावा, 'मी मोठा पापी आणि गरीब आहे, आणि तुम्ही थोर पाहुणे आहात; मी मनापासून तुमची सेवा करू इच्छितो, पण नशीब आड येतं.'
अनेन विधिना दीनः सत्यक्त्वातिथिपूजनम् । स्वाचारपतितो नान्यो यथोक्तं फलमाप्नुयात्
या प्रकारे, गरीब माणूसही पाहुण्याचं मनापासून स्वागत केलं, तर धर्मातून खाली पडला असला तरी त्याला सांगितलेलं फळ मिळतं.
अनर्चितोऽतिथिर्यस्य गच्छेद्वै गृहिणो गृहात् । जन्मकोट्यर्जितं पुण्यं तस्य गच्छति संक्षयम्
ज्याच्या घरी पाहुण्याचं स्वागत केलं नाही आणि तो निघून गेला, तर त्या गृहस्थाने लाखो जन्मांत मिळवलेलं पुण्य कमी होतं.
एक एवातिथिर्येन भक्तिभावेन पूज्यते । हरेत्तस्य हरिः सद्यो पातकं कोटिजन्मजम्
एक जरी पाहुणा भक्तीने आदरातिथ्य केला, तरी हरि लगेच त्या गृहस्थाचे कोटी जन्मांचे पाप दूर करतो.
सत्यं वच्मि हितं वच्मि दृढं वच्मि प्रयत्नतः । विनातिथिसपर्याभिर्गृहिणो नास्ति वा गतिः
मी सत्य बोलतो, हिताचं बोलतो, ठामपणे आणि प्रयत्नपूर्वक सांगतो: पाहुण्यांची सेवा न करता गृहस्थाला दुसरा मार्ग नाही.
सत्यं सत्यं पुनः सत्यमागंतुपूजया विना । गतिर्नास्त्येव नास्त्येव नास्त्येव गृहिधर्मिणाम्
खरंच, खरंच, पुन्हा खरंच सांगतो, पाहुण्यांचं स्वागत केलं नाही तर गृहस्थधर्म्यांना दुसरा कोणताही मार्ग नाही, नाही, नाही.
ज्ञातिधर्म इति ख्यातो वल्लभो द्वापरे युगे । बभूव सर्वधर्मज्ञस्तस्य श्रीवल्लभाह्वया
द्वापरयुगात एक प्रसिद्ध गृहस्थ होता, त्याचं नाव ज्ञातिधर्म होतं. तो सर्व धर्म जाणणारा आणि सर्वांचा लाडका होता. त्याची पत्नी श्रीवल्लभा म्हणून ओळखली जायची.
तेन सर्वाणि कर्माणि कृतानि ज्ञातिसेविना । सौराष्ट्रे वसतिं चक्रे तया सह सभार्यया
तो आपल्या नातेवाईकांची सेवा करत सर्व कर्तव्ये पार पाडत असे. आपल्या पत्नीबरोबर त्याने सौराष्ट्रात आपलं घर वसवलं.
तत्र दुर्ग्रहसंचाराद्द्वादशाब्दं च वासवः । न ववर्षांबु तेनासीद्दुर्भिक्षं सुमहद्द्विजौ
तेथे वाईट ग्रहांच्या संचारामुळे बारा वर्षे इंद्राने पाऊसच दिला नाही. त्यामुळे, द्विजांनो, तिथे फार मोठा दुष्काळ पडला.
तस्मिन्महति दुर्भिक्षे लोकास्तद्देशवासिनः । बभूवुर्दुःखिताः सर्वे मर्यादामपि तत्यजुः ५० 7.25.
त्या मोठ्या दुष्काळात त्या प्रदेशातले सगळे लोक फार दुःखी झाले आणि आपली नेहमीची आचारसंहिता सोडून दिली.
ज्ञानभद्रो महायोगी युगे द्वापर संज्ञके । दुर्भिक्षहृतसंपत्तिर्बभूवात्यन्तदुःखितः
त्या द्वापरयुगात ज्ञानभद्र नावाचा एक महान योगी होता. दुष्काळामुळे त्याची सगळी संपत्ती गेली आणि तो फारच दुःखी झाला.
क्षुधाकुलान्सुतान्दृष्ट्वा दारांश्च द्विजसंमतौ । फलमूलादनार्थाय जगामोत्पत्यकां गिरेः
त्याने आपल्या मुलांना आणि पत्नीला उपासमारीने त्रस्त पाहिलं. मग तो फळं-मुळं मिळवण्यासाठी डोंगराच्या उतारावर गेला.
गिरेरुपत्यकाप्रांते चिरायुः स बुभुक्षितः । कूष्माण्डफलमेकं च लेभे ब्राह्मणसत्तमौ
त्या डोंगराच्या कडेला, तो दीर्घायुषी आणि उपाशी ब्राह्मण, एकच कोहळ्याचं फळ मिळालं.
समादाय फलं तच्च हर्षितोऽसौ निजालयम् । जवैर्जगाम विप्रेन्द्रो ज्ञानभद्रो महायशाः
ते फळ घेऊन, आनंदाने, तो प्रसिद्ध ब्राह्मण ज्ञानभद्र जलद पावलांनी आपल्या घरी परत गेला.
एतस्मिन्नन्तरे विप्र मेघैर्न्नीलपदैरिव । आवृते गगने वृष्टिर्महासारैर्बभूव ह
इतक्यात, ब्राह्मणांनो, आकाश निळ्या कमळांसारख्या ढगांनी भरून गेलं आणि मोठ्या मुसळधार पावसाला सुरुवात झाली.
स मुनिश्च तया वृष्ट्या प्लाविताखिलविग्रह । वनाद्वनचरः कश्चिच्छीतार्तश्चाययौ गृहम्
त्या पावसाने तो ऋषी पूर्णपणे भिजला आणि थंडीने थरथरत तो घरी परतला. त्याचप्रमाणे एक वनवासीही थंडीने कुडकुडत घरी आला.