सद्भिर्ग्राह्यैराश्रमोऽयं पूतोऽभून्नूनमावयोः । कृतानि यानि पापानि आवाभ्यां मोहतः पुरा
'सज्जन आणि योग्य लोकांच्या येण्याने हे आश्रम आमच्यासाठी नक्कीच पावन झालं आहे. आम्ही अज्ञानाने पूर्वी जे काही पाप केलं असेल—'
तानि सर्वाणि नष्टानि त्वत्पादयुगदर्शनात् । भवान्नारायणः साक्षात्पूजनीयोऽमरैरपि
'तुमच्या पवित्र पायांचं दर्शन घेतल्याने ती सर्व पापं नष्ट झाली आहेत. तुम्ही तर साक्षात नारायण आहात, ज्यांची अमर देवताही पूजा करतात.'
सम्यक्ते पूजनं कर्तुं किमावां मानुषौ क्षमौ । अतिथेर्या कृता पूजा तेऽस्माभिर्निजशक्तितः
'आम्ही हे सामान्य माणसं, पृथ्वीवरचे, तुमचं खरं पूजन कसं करू शकतो? आमच्या शक्तीनुसार आम्ही तुमचं आदरातिथ्य केलं आहे.'
अनया भव सुप्रीतः क्षमस्व दोषमावयोः । इत्युक्त्वा तौ महात्मानौ तस्यागंतोः पदद्वये । निपेततुर्द्विजश्रेष्ठ वयस्यौ गृहमेधिनौ
'या सर्व गोष्टींनी तुम्ही अत्यंत प्रसन्न व्हा आणि आमच्या चुका माफ करा.' असं म्हणून, ते दोन्ही गृहस्थ आणि मित्र त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाच्या पायांवर लोटांगण घालून पडले.
व्यास उवाच- ततो भक्त्या सुसंतुष्टो लोमशो विदुषांवरः । युवां विनयिनां श्रेष्ठौ द्विजाग्र्यौ धर्मतत्परौ
व्यास म्हणाले: मग, लॊमश हा विद्वानांत श्रेष्ठ, त्यांच्या भक्तीने अत्यंत संतुष्ट झाला. तुम्ही दोघे विनम्रतेत श्रेष्ठ, ब्राह्मणांत अग्रेसर आणि धर्मनिष्ठ आहात.
आप्यायितोऽस्मि सुतरां युवयोर्विनयोक्तिभिः । साक्षाद्ब्रह्मा शिवो विष्णुरतिथिः प्रोच्यते बुधैः
'तुमच्या विनम्र शब्दांनी मी फारच तृप्त झालो आहे. ज्ञानी लोक म्हणतात की, ब्रह्मा, शिव आणि विष्णू हे पाहुण्यांच्या रूपाने येतात.'
तस्मिन्नेतावतीभक्तिर्युवयोरस्तु मङ्गलम् । आराधितोऽस्म्यहंसम्यगतिथिर्भूरिभोजनैः
'तुमच्यासारखी भक्ती नेहमीच मंगल घडवो. भरपूर अन्न देऊन, योग्य रीतीने माझं आदरातिथ्य केलं आहे.'
व्यास उवाच- तत उत्थाय तौ विप्रौ तत्पादकमलद्वये । भूयोऽपि तं नमस्कृत्य प्राहतुर्लोमशं मुनिम्
व्यास म्हणाले: मग, ते दोन्ही ब्राह्मण उठले आणि पुन्हा एकदा त्याच्या कमलासारख्या पायांना वंदन करून लॊमश ऋषीला बोलू लागले.
ब्राह्मणावूचतुः ब्रह्मन्नतिथिपूजाया माहात्म्यं वक्तुमर्हसि । यां कृत्वा प्राप्यते मुक्तिर्दुःखलभ्यापि मानवैः
त्या ब्राह्मणांनी म्हटलं, 'मुनिवर, पाहुण्याच्या पूजेचं महत्त्व सांगावं, ज्यामुळे दुःखी माणसालाही मुक्ती मिळते.'
कोऽतिथिः प्रोच्यते लोके तस्य पूजा च कीदृशी । आतिथेयोऽतिथिश्चेमौ लभेते कामुभौ गतिम्
'या जगात कोणाला पाहुणा म्हणतात आणि त्याची पूजा कशी करावी? यजमान आणि पाहुणा दोघांनाही आपापली इच्छा पूर्ण होते.'
लोमश उवाच- वानप्रस्थो ब्रह्मचारी भिक्षुश्चैषां प्रपूजनात् । निरुच्यते गृहं श्रेष्ठमाश्रमेषु चतुर्ष्वपि
लॊमश म्हणाला: 'वानप्रस्थ, ब्रह्मचारी आणि भिक्षुक—यांचा सन्मान केल्याने गृहस्थाश्रम हा चारही आश्रमांमध्ये श्रेष्ठ मानला जातो.'
चतुराश्रममध्येषु प्रधाना गृहिणो मताः । तैश्चातिथीनां कर्तव्या पूजा भक्तिसमन्वितैः
'चारही आश्रमांमध्ये गृहस्थांना मुख्य मानलं जातं. त्यांनी पाहुण्यांची भक्तीभावाने पूजा करावी.'
गृहिणां परमो धर्मः प्रोक्तश्चातिथिपूजनम् । आश्रमाचारतोऽभ्रष्टास्ततस्ते गृहिणो मताः
गृहस्थांसाठी सर्वात मोठं कर्तव्य म्हणजे पाहुण्यांचं आदराने स्वागत करणं असं सांगितलं आहे. आपला धर्म पाळला नाही तरी, असे लोक गृहस्थच मानले जातात.
वंहत्यतिथिपूजायां दक्षतां गृहिणो यदि । तदा प्रयोजनं तेषां किमन्यैः पुण्यकर्मभिः
गृहस्थ जर पाहुण्यांच्या आदरात कमी पडले, तर त्यांच्या इतर चांगल्या कर्मांचा काय उपयोग?
यस्य न श्रूयते नाम न च गोत्रं न च स्थितिः । अकस्माद्गृहमागच्छेत्सोऽतिथिः प्रोच्यते बुधैः
ज्याचं नाव, कुळ किंवा कुठून आला हे माहीत नाही, आणि जो अचानक घरी येतो, त्याला ज्ञानी लोक पाहुणा म्हणतात.
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वापि वैश्या वा वृषलास्तथा । गृहागताः पूजिताश्च विष्णुवत्तत्त्वदर्शिभिः
ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य किंवा शूद्र, हे सर्व जेव्हा घरी येतात आणि त्यांचा आदर केला जातो, तेव्हा सत्य जाणणाऱ्यांना ते विष्णूसारखे वाटतात.
चाण्डालप्रमुखा येऽन्ये हीनवर्णसमुद्भवाः । विष्णुवत्पूजितव्यास्ते पाद्यार्घ्यैर्भूरिभोजनैः
चांडाळ आणि इतर नीच जातीचे लोकसुद्धा, त्यांना पाय धुण्यासाठी पाणी, अर्घ्य आणि भरपूर जेवण देऊन, विष्णूसारखाच आदर करावा.
समागतेष्वतिथिषु प्रयाणं कुरुते गृही । अपि स त्वरया दद्यात्पाद्यार्घ्यादीनि च द्विजः
पाहुणे आले असता, गृहस्थाला कुठे जायचं असलं तरी, त्याने लवकरात लवकर पाय धुण्याचं पाणी, अर्घ्य वगैरे द्यावं.
कुर्याच्च कुशलं प्रश्नं वचनैः कोमलाक्षरैः । कारयेद्भोजनं वापि दिव्यरत्नैर्मुदा गृही
तो पाहुण्यांची विचारपूस गोड शब्दांनी करावी, आणि आनंदाने जेवण किंवा एखादी मौल्यवान वस्तू द्यावी.
सुखदे मन्दिरे तस्य शयनं कारयेद्बुधः । प्रातर्जिगमिषुं दृष्ट्वा तमायांतं विवर्जयेत्
आनंदी घरात पाहुण्यासाठी झोपायची सोय करावी, आणि सकाळी तो निघू इच्छित असेल तर त्याला अडवू नये.
यदि कर्मविपाकेन गृही भवति वित्तवान् । अतिथ्येनातिथिः पूज्यस्तदहं वच्मि सत्तमौ
पूर्वजन्मीच्या कर्मामुळे गृहस्थ श्रीमंत झाला असेल, तर पाहुण्याचं योग्य आदराने स्वागत करावं, हे मी सज्जनांना सांगतो.
समागतेष्वतिथिषु भक्त्या दद्यात्तृणादिकम् । तृणाभावेन वै ब्रूयाद्भूमौ तिष्ठेति भक्तितः
पाहुणे आले असता, भक्तीने तृण वगैरे द्यावं; तृण नसेल तर आदराने 'मातीवर बसा' असं सांगावं.
पादप्रक्षालनार्थं तुदद्यादुदकमुत्तमम् । अतो मधुरया वाचा पृच्छेच्च कुशलादिकम्
पाय धुण्यासाठी उत्तम पाणी द्यावं, आणि नंतर गोड शब्दांनी त्यांची कुशलता विचारावी.
फलादिकं ततो दद्याद्भक्त्या भोजनहेतवे । तदभावेन मतिमान्मुदा विप्र प्रकाशयेत्
नंतर भक्तीने फळं किंवा जेवणासाठी काही द्यावं; ते नसेल तर गृहस्थाने आनंदाने ते ब्राह्मणाला सांगावं.
वदेच्चाहं महापापी दरिद्र प्रवरोऽतिथे । कर्त्तुमिच्छामि भक्तिं ते दैवतंत्रंविरोधकम्
तो म्हणावा, 'मी मोठा पापी आणि गरीब आहे, आणि तुम्ही थोर पाहुणे आहात; मी मनापासून तुमची सेवा करू इच्छितो, पण नशीब आड येतं.'
अनेन विधिना दीनः सत्यक्त्वातिथिपूजनम् । स्वाचारपतितो नान्यो यथोक्तं फलमाप्नुयात्
या प्रकारे, गरीब माणूसही पाहुण्याचं मनापासून स्वागत केलं, तर धर्मातून खाली पडला असला तरी त्याला सांगितलेलं फळ मिळतं.
अनर्चितोऽतिथिर्यस्य गच्छेद्वै गृहिणो गृहात् । जन्मकोट्यर्जितं पुण्यं तस्य गच्छति संक्षयम्
ज्याच्या घरी पाहुण्याचं स्वागत केलं नाही आणि तो निघून गेला, तर त्या गृहस्थाने लाखो जन्मांत मिळवलेलं पुण्य कमी होतं.
एक एवातिथिर्येन भक्तिभावेन पूज्यते । हरेत्तस्य हरिः सद्यो पातकं कोटिजन्मजम्
एक जरी पाहुणा भक्तीने आदरातिथ्य केला, तरी हरि लगेच त्या गृहस्थाचे कोटी जन्मांचे पाप दूर करतो.
सत्यं वच्मि हितं वच्मि दृढं वच्मि प्रयत्नतः । विनातिथिसपर्याभिर्गृहिणो नास्ति वा गतिः
मी सत्य बोलतो, हिताचं बोलतो, ठामपणे आणि प्रयत्नपूर्वक सांगतो: पाहुण्यांची सेवा न करता गृहस्थाला दुसरा मार्ग नाही.
सत्यं सत्यं पुनः सत्यमागंतुपूजया विना । गतिर्नास्त्येव नास्त्येव नास्त्येव गृहिधर्मिणाम्
खरंच, खरंच, पुन्हा खरंच सांगतो, पाहुण्यांचं स्वागत केलं नाही तर गृहस्थधर्म्यांना दुसरा कोणताही मार्ग नाही, नाही, नाही.