इंगुदी ककुभांश्चैव श्लेष्मातकनगांस्तथा । शल्लकान्करमर्दांश्च पाटलान्बदरानपि
इंगुडी, ककुभ, श्लेष्मातक, शल्लकी, करमर्द, पाटळ आणि बोराची झाडंही त्याने पाहिली.
अशोकांश्च पलाशांश्च शृगालाञ्शशकानपि । वनमार्जारमहिषान्शल्लकांश्चमरानपि
अशोक, पळस, कोल्हे, ससे, वनमांजरं, म्हशी, शल्लकी आणि चामरही त्याला दिसले.
ददर्श भुजगान्राजा वल्मीकादर्द्धनिःसृतान् । तथा वनगजान् मत्तान् कलभैः सह संगतान्
राजाने मुंग्यांच्या वारुळातून अर्धवट बाहेर आलेले साप पाहिले, तसेच मदमस्त जंगली हत्ती आणि त्यांच्या पिल्लांसह एकत्र जमलेले हत्तीही पाहिले.
यूथपांश्च चतुर्दंतान्करिणीयूथमध्यगान् । तान्दृष्ट्वा चिंतयामास आत्मनः स गजान्नृपः
त्याने कळपांचे प्रमुख, चार सुळे असलेले हत्ती आणि हत्तींच्या कळपात असलेले हत्ती पाहिले. हे पाहून राजाला आपल्या हत्तींची आठवण झाली.
तेषां स विचरन्मध्ये राजा शोभामवाप ह । महदाश्चर्यसंयुक्तं ददृशे विपिनं नृपः
त्यांच्या मध्ये फिरताना राजाची शोभा वाढली. त्या वनात अनेक मोठी आणि अद्भुत दृश्यं त्याला दिसली.
मार्गे शिवारुतान्शृण्वन्नुलूकविरुतं तथा । तांस्तानृक्षमृगान्पश्यन्बभ्राम वनमध्यतः
रस्त्यावर कोल्ह्यांचे आवाज आणि घुबडांची हाक ऐकत, अस्वल आणि हरिण पाहात तो वनाच्या मध्यभागी भटकत राहिला.
एवं ददर्श गहनं नृपो मध्यगते रवौ । क्षुत्तृड्भ्यां पीडितो राजा इतश्चेतश्च धावति
अशा रीतीने राजा घनदाट जंगल पाहत होता. सूर्य मध्यान्ही आला असता, भूक आणि तहानेने त्रस्त होऊन तो इकडे तिकडे धावू लागला.
नृपतिश्चिंतयामास संशुष्कगलकंधरः । मया तु किं कृतं कर्म प्राप्तं दुःखं यदीदृशम्
राजा कोरड्या घशाने आणि मानेला त्रास होत असता विचार करू लागला, 'मी असे कोणते कर्म केले की मला इतके दुःख आले?''
मया वै तोषिता देवा यज्ञैः पूजाभिरेव च । तथैव ब्राह्मणा दानैस्तोषिता मिष्टभोजनैः
‘मी यज्ञ आणि पूजांनी देवांना संतुष्ट केले, तसेच ब्राह्मणांना दान आणि स्वादिष्ट जेवण देऊन त्यांना आनंद दिला.'
प्रजाश्चैव सदा कालं पुत्रवत्पालिता भृशम् । कस्माद्दुःखं मया प्राप्तमीदृशं दारुणं महत्
‘मी नेहमी प्रजेला मुलांसारखे जपले, मग माझ्या वाट्याला असे मोठे आणि भयंकर दुःख का आले?'
इति चिंतापरो राजा जगामैवाग्रतो वनम् । सुकृतस्य प्रभावेन सरो दृष्टमनुत्तमम्
अशा विचारात गुंतून राजा पुढे पुढे जंगलात गेला. आपल्या पुण्याच्या प्रभावाने त्याला एक उत्तम सरोवर दिसले.
मीनसंस्पर्शमानं च पद्मैश्चापरशोभितम् । कारंडैश्चक्रवाकैश्च राजहंसैश्च शोभितम्
त्या सरोवरात मासे पोहत होते, कमळांनी ते शोभून गेले होते, तसेच करांड, चक्रवाक आणि राजहंसांनी ते सुंदर दिसत होते.
मकरैर्बहुभिर्मत्स्यैरन्यैर्जलचरैर्युतम् । समीपे सरसस्तस्य मुनीनामाश्रमान्बहून्
त्या सरोवरात मगर, अनेक मासे आणि इतर जलचर होते. त्या सरोवराजवळ अनेक ऋषींची आश्रमं होती.
ददर्श राजा लक्ष्मीवान्शकुनैः शुभशंसिभिः । दक्षिणं प्रास्फुरन्नेत्रमथ सव्येतरः करः
समृद्ध राजाने शुभ शकुन करणारे पक्षी पाहिले. त्याचे उजवे डोळे आणि मग डावे हात थरथरले.
प्रास्फुरन्नृपतेस्तस्य कथयञ्शोभनं फलम् । तस्य तीरे मुनीन्दृष्ट्वा कुर्वाणन्नैगमं जपम्
राजाच्या अंगावर आलेली कंपने शुभ फलाची सूचना देत होती. त्या काठी त्याने वेदपठण करणारे ऋषी पाहिले.
हर्षेण महताविष्टो बभूव नृपनंदनः । अवतीर्य हयात्तस्मान्मुनीनामग्रतः स्थितः
मोठ्या आनंदाने भरून गेलेला राजपुत्र घोड्यावरून खाली उतरला आणि ऋषींच्या समोर उभा राहिला.
पृथक्पृथग्ववंदेऽसौ मुनींस्तान्शंसितव्रतान् । कृतांजलिपुटो भूत्वा दंडवच्च पुनः पुनः
त्यांनी मग एकेक ऋषींना, त्यांच्या कठोर व्रतांमुळे प्रसिद्ध असलेल्या, दोन्ही हात जोडून आणि वारंवार दंडवत घालून अत्यंत आदराने वंदन केले.
प्रत्यूचुस्तेऽपि मुनयः प्रसन्ना नृपते वयम् । राजोवाच- के भवंतोऽत्र कथ्यंतां का चाख्या भवतामपि । किमर्थं संगता यूयं सत्यं वदत मेऽग्रतः
ते ऋषी प्रसन्न होऊन म्हणाले, "राजन, आम्ही समाधानी आहोत." राजा म्हणाला, "महाराज, येथे उपस्थित असलेले आपण कोण आहात? आपली नावे सांगा. आपण सर्व कोणत्या कारणासाठी एकत्र आला आहात? कृपया माझ्यासमोर सत्य सांगा."
मुनय ऊचुः- विश्वेदेवा वयं राजन्स्नानार्थमिह चागताः । माघो निकटमायात एतस्मात्पंचमेऽहनि
ऋषी म्हणाले, "राजन, आम्ही विश्वदेव आहोत. स्नान करण्यासाठी येथे आलो आहोत. माघ महिना जवळ आला आहे; आजपासून पाचव्या दिवशी तो येईल."
अद्य चैकादशी राजन्पुत्रदा नाम नामतः । पुत्रं ददात्यसौ विष्णुः पुत्रदा कारिणां नृणाम्
"राजन, आज एकादशी आहे, जिला पुत्रदा असे नाव आहे. पुत्रदा व्रत करणाऱ्यांना विष्णू देव पुत्र देतो."
राजोवाच- एष वै संशयो मह्यं पुत्रस्योत्पादने महान् । यदि तुष्टा भवंतो वै पुत्रं मे दीयतां तदा
राजा म्हणाला, "माझ्या मनात पुत्रप्राप्तीबद्दल मोठा संदेह आहे. आपण जर प्रसन्न असाल, तर मला पुत्र द्या."
मुनिरुवाच- अद्यैव दिवसे राजन्पुत्रदा नाम वर्तते । एकादशीति विख्यातं क्रियतां व्रतमुत्तमम्
ऋषी म्हणाले, "राजन, आजच पुत्रदा नावाची एकादशी आहे. ही एकादशी फार प्रसिद्ध आहे. हे उत्तम व्रत अवश्य करा."
अभिषेकात्ततोऽस्माकं केशवस्य प्रसादतः । अवश्यं तव राजेंद्र पुत्रप्राप्तिर्भविष्यति
"आमच्या अभिषेकामुळे आणि केशवाच्या कृपेने, राजेंद्र, तुला नक्कीच पुत्रप्राप्ती होईल."
इत्येवं वचनात्तेषां कृतं राज्ञा व्रतोत्तमम् । मुनीनामुपदेशेन पुत्रदा या विधानतः
त्यांच्या सांगण्यावरून, राजाने ऋषींच्या उपदेशानुसार, पुत्रदा व्रत सर्व विधीने केले.
द्वादश्यां पारणं कृत्वा मुनीन्नत्वा पुनः पुनः । आजगाम गृहं राजा राज्ञी गर्भमथादधौ 6.41.
द्वादशीला उपवास सोडून, ऋषींना पुन्हा पुन्हा वंदन करून, राजा घरी गेला आणि राणीला गर्भधारणा झाली.
पुत्रो जातः सूतिकाले तेजस्वी पुण्यकर्मणा । पितरं तोषयामास प्रजापालो बभूव सः
योग्य वेळी तेजस्वी आणि पुण्यवान पुत्र जन्माला आला. त्याने वडिलांना आनंद दिला आणि प्रजांचा रक्षणकर्ता झाला.
तस्माद्राजन्प्रकर्त्तव्यं पुत्रदा व्रतमुत्तमम् । लोकानां तु हितार्थाय तवाग्रे कथितं मया
म्हणून, राजन, पुत्रदा हे उत्तम व्रत अवश्य करावे. लोकांच्या कल्याणासाठी मी हे तुला सांगितले.
एकचित्तास्तु ये मर्त्याः कुर्वंति पुत्रदा व्रतम् । पुत्रान्प्राप्येह लोके तु मृतास्ते स्वर्गगामिनः । पठनाच्छ्रवणाद्राजन्नग्निष्टोमफलं लभेत्
जे माणसे एकचित्ताने पुत्रदा व्रत करतात, त्यांना या जगात पुत्र मिळतो आणि मृत्यूनंतर स्वर्गप्राप्ती होते. हे व्रत वाचल्याने किंवा ऐकल्याने, राजन, अग्निष्टोम यज्ञाचे फळ मिळते.
युधिष्ठिर उवाच- साधु कृष्ण जगन्नाथ आदिदेव जगत्पते । कथयस्व प्रसादेन कृपां कुरु ममोपरि
युधिष्ठिर म्हणाला, "कृष्णा, जगन्नाथा, आदिदेव, विश्वाचे स्वामी, हे फार उत्तम आहे! कृपया तुझ्या कृपेने मला सांग आणि माझ्यावर दया कर."
माघस्य कृष्णपक्षे तु का वा चैकादशी भवेत् । किं नाम को विधिस्तस्या एतद्विस्तरतो वद
"माघ महिन्याच्या कृष्णपक्षात कोणती एकादशी येते? तिचे नाव काय आणि तिची विधी काय आहे? हे मला सविस्तर सांग."