तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सुतमुत्पादयेन्नरः । इह लोके यशस्तेषां परलोके शुभा गतिः
म्हणून माणसाने सर्वतोपरी प्रयत्न करून मुलगा जन्माला घालावा. या जगात त्यांना कीर्ती मिळते आणि पुढच्या जन्मात शुभ मार्ग मिळतो.
येषां तु पुण्यकर्तॄणां पुत्रजन्मगृहे भवेत् । आयुरारोग्यसंपत्तिस्तेषां गेहे प्रवर्तते
ज्यांच्या घरी पुण्यवान लोकांचा मुलगा जन्माला येतो, त्यांच्या घरात दीर्घायुष्य, आरोग्य आणि संपत्ती नांदते.
पुत्रजन्म गृहे येषां लोकानां पुण्यकारिणाम् । पुण्यं विना न च प्राप्तिर्विष्णुभक्तिं विना नृप
ज्यांच्या घरी पुण्यवान लोकांचा मुलगा जन्मतो, त्यांना पुण्याशिवाय आणि विष्णूभक्तीशिवाय काहीच साध्य होत नाही, राजन.
पुत्राश्च संपदो वापि निश्चयादिति मे मतिः । एवं विचिंत्यमानोऽसौ न शर्म लभते नृपः
मुलगे किंवा संपत्ती नक्की मिळतात — अशी माझी समजूत आहे. असे विचार करत असतानाही त्या राजाला समाधान मिळत नव्हते.
प्रत्यूषे चिंतयद्राजा निशीथे चिंतयत्ततः । स्वयमात्मविनाशं च चिंतयामास केतुमान्
राजा पहाटे विचार करायचा, आणि मध्यरात्रीही विचार करत राहायचा. शेवटी केतुमान स्वतःच्या विनाशाचा विचार करू लागला.
आत्मघाते दुर्गतिं च चिंतयित्वा तदा नृपः । दृष्ट्वात्मदेहं पतितमपुत्रत्वं तथैव च
स्वतःचा नाश आणि दुर्दशा याचा विचार करून, राजाने स्वतःचे शरीर पडलेले आणि आपले अपुत्रत्व पाहिले.
पुनर्विचार्यात्मबुद्ध्या आत्मनो हितकारणम् । अश्वारूढस्ततो राजा जगाम गहनं वनम्
पुन्हा मनाशी विचार करून, स्वतःच्या हितासाठी, राजा घोड्यावर बसून घनदाट जंगलात गेला.
पुरोहितादयः सर्वे न जानंति गतं नृपम् । गंभीरे विपिने राजा मृगपक्षिनिषेविते
सर्व पुरोहित आणि इतरांना राजाने निघून गेला हे कळलेच नाही. त्या गडद जंगलात, जिथे पशू आणि पक्षी वावरतात, राजा भटकत राहिला.
विचचार तदा राजा वनवृक्षान्विलोकयन् । वटानश्वत्थबिल्वांश्च खर्जूरान्पनसांस्तथा
तेव्हा राजा त्या वनातील झाडांकडे पाहात भटकू लागला. वड, पिंपळ, बेल, खजूर आणि फणसाची झाडं त्याने पाहिली.
बकुलान्सप्तपर्णांश्च तिंदुकांस्तिलकानपि । शालांस्तालांस्तमालांश्च ददर्श सरलान्नृपः
त्याला बकुळ, सप्तपर्ण, तिंडूळ, तिळक, साल, ताड, तमाळ आणि सरळ अशी अनेक झाडं दिसली.
इंगुदी ककुभांश्चैव श्लेष्मातकनगांस्तथा । शल्लकान्करमर्दांश्च पाटलान्बदरानपि
इंगुडी, ककुभ, श्लेष्मातक, शल्लकी, करमर्द, पाटळ आणि बोराची झाडंही त्याने पाहिली.
अशोकांश्च पलाशांश्च शृगालाञ्शशकानपि । वनमार्जारमहिषान्शल्लकांश्चमरानपि
अशोक, पळस, कोल्हे, ससे, वनमांजरं, म्हशी, शल्लकी आणि चामरही त्याला दिसले.
ददर्श भुजगान्राजा वल्मीकादर्द्धनिःसृतान् । तथा वनगजान् मत्तान् कलभैः सह संगतान्
राजाने मुंग्यांच्या वारुळातून अर्धवट बाहेर आलेले साप पाहिले, तसेच मदमस्त जंगली हत्ती आणि त्यांच्या पिल्लांसह एकत्र जमलेले हत्तीही पाहिले.
यूथपांश्च चतुर्दंतान्करिणीयूथमध्यगान् । तान्दृष्ट्वा चिंतयामास आत्मनः स गजान्नृपः
त्याने कळपांचे प्रमुख, चार सुळे असलेले हत्ती आणि हत्तींच्या कळपात असलेले हत्ती पाहिले. हे पाहून राजाला आपल्या हत्तींची आठवण झाली.
तेषां स विचरन्मध्ये राजा शोभामवाप ह । महदाश्चर्यसंयुक्तं ददृशे विपिनं नृपः
त्यांच्या मध्ये फिरताना राजाची शोभा वाढली. त्या वनात अनेक मोठी आणि अद्भुत दृश्यं त्याला दिसली.
मार्गे शिवारुतान्शृण्वन्नुलूकविरुतं तथा । तांस्तानृक्षमृगान्पश्यन्बभ्राम वनमध्यतः
रस्त्यावर कोल्ह्यांचे आवाज आणि घुबडांची हाक ऐकत, अस्वल आणि हरिण पाहात तो वनाच्या मध्यभागी भटकत राहिला.
एवं ददर्श गहनं नृपो मध्यगते रवौ । क्षुत्तृड्भ्यां पीडितो राजा इतश्चेतश्च धावति
अशा रीतीने राजा घनदाट जंगल पाहत होता. सूर्य मध्यान्ही आला असता, भूक आणि तहानेने त्रस्त होऊन तो इकडे तिकडे धावू लागला.
नृपतिश्चिंतयामास संशुष्कगलकंधरः । मया तु किं कृतं कर्म प्राप्तं दुःखं यदीदृशम्
राजा कोरड्या घशाने आणि मानेला त्रास होत असता विचार करू लागला, 'मी असे कोणते कर्म केले की मला इतके दुःख आले?''
मया वै तोषिता देवा यज्ञैः पूजाभिरेव च । तथैव ब्राह्मणा दानैस्तोषिता मिष्टभोजनैः
‘मी यज्ञ आणि पूजांनी देवांना संतुष्ट केले, तसेच ब्राह्मणांना दान आणि स्वादिष्ट जेवण देऊन त्यांना आनंद दिला.'
प्रजाश्चैव सदा कालं पुत्रवत्पालिता भृशम् । कस्माद्दुःखं मया प्राप्तमीदृशं दारुणं महत्
‘मी नेहमी प्रजेला मुलांसारखे जपले, मग माझ्या वाट्याला असे मोठे आणि भयंकर दुःख का आले?'
इति चिंतापरो राजा जगामैवाग्रतो वनम् । सुकृतस्य प्रभावेन सरो दृष्टमनुत्तमम्
अशा विचारात गुंतून राजा पुढे पुढे जंगलात गेला. आपल्या पुण्याच्या प्रभावाने त्याला एक उत्तम सरोवर दिसले.
मीनसंस्पर्शमानं च पद्मैश्चापरशोभितम् । कारंडैश्चक्रवाकैश्च राजहंसैश्च शोभितम्
त्या सरोवरात मासे पोहत होते, कमळांनी ते शोभून गेले होते, तसेच करांड, चक्रवाक आणि राजहंसांनी ते सुंदर दिसत होते.
मकरैर्बहुभिर्मत्स्यैरन्यैर्जलचरैर्युतम् । समीपे सरसस्तस्य मुनीनामाश्रमान्बहून्
त्या सरोवरात मगर, अनेक मासे आणि इतर जलचर होते. त्या सरोवराजवळ अनेक ऋषींची आश्रमं होती.
ददर्श राजा लक्ष्मीवान्शकुनैः शुभशंसिभिः । दक्षिणं प्रास्फुरन्नेत्रमथ सव्येतरः करः
समृद्ध राजाने शुभ शकुन करणारे पक्षी पाहिले. त्याचे उजवे डोळे आणि मग डावे हात थरथरले.
प्रास्फुरन्नृपतेस्तस्य कथयञ्शोभनं फलम् । तस्य तीरे मुनीन्दृष्ट्वा कुर्वाणन्नैगमं जपम्
राजाच्या अंगावर आलेली कंपने शुभ फलाची सूचना देत होती. त्या काठी त्याने वेदपठण करणारे ऋषी पाहिले.
हर्षेण महताविष्टो बभूव नृपनंदनः । अवतीर्य हयात्तस्मान्मुनीनामग्रतः स्थितः
मोठ्या आनंदाने भरून गेलेला राजपुत्र घोड्यावरून खाली उतरला आणि ऋषींच्या समोर उभा राहिला.
पृथक्पृथग्ववंदेऽसौ मुनींस्तान्शंसितव्रतान् । कृतांजलिपुटो भूत्वा दंडवच्च पुनः पुनः
त्यांनी मग एकेक ऋषींना, त्यांच्या कठोर व्रतांमुळे प्रसिद्ध असलेल्या, दोन्ही हात जोडून आणि वारंवार दंडवत घालून अत्यंत आदराने वंदन केले.
प्रत्यूचुस्तेऽपि मुनयः प्रसन्ना नृपते वयम् । राजोवाच- के भवंतोऽत्र कथ्यंतां का चाख्या भवतामपि । किमर्थं संगता यूयं सत्यं वदत मेऽग्रतः
ते ऋषी प्रसन्न होऊन म्हणाले, "राजन, आम्ही समाधानी आहोत." राजा म्हणाला, "महाराज, येथे उपस्थित असलेले आपण कोण आहात? आपली नावे सांगा. आपण सर्व कोणत्या कारणासाठी एकत्र आला आहात? कृपया माझ्यासमोर सत्य सांगा."
मुनय ऊचुः- विश्वेदेवा वयं राजन्स्नानार्थमिह चागताः । माघो निकटमायात एतस्मात्पंचमेऽहनि
ऋषी म्हणाले, "राजन, आम्ही विश्वदेव आहोत. स्नान करण्यासाठी येथे आलो आहोत. माघ महिना जवळ आला आहे; आजपासून पाचव्या दिवशी तो येईल."
अद्य चैकादशी राजन्पुत्रदा नाम नामतः । पुत्रं ददात्यसौ विष्णुः पुत्रदा कारिणां नृणाम्
"राजन, आज एकादशी आहे, जिला पुत्रदा असे नाव आहे. पुत्रदा व्रत करणाऱ्यांना विष्णू देव पुत्र देतो."