विद्यावंतं यशस्वंतं करोति च नरं हरिः । शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि कथां पापहरां पराम्
हरि माणसाला विद्वान आणि कीर्तीमान करतो. राजन, ऐक, मी तुला एक श्रेष्ठ आणि पाप नष्ट करणारी कथा सांगतो.
भद्रावत्यां पुरा ह्यासीत्पुर्यां राजा सुकेतुमान् । तस्य राज्ञस्तथाराज्ञी चंपका नाम वर्त्तते
पूर्वी भद्रावती या नगरीत सुकेतुमान नावाचा राजा राहत होता. त्याची राणी चंपका नावाने ओळखली जात असे.
पुत्रहीनेन राज्ञा च काले नीतो मनोरथैः । नैवात्मजं नृपो लेभे वंशकर्त्तारमेव च
राजाला मुलगा नव्हता, म्हणून त्याच्या मनात अनेक इच्छा घोळत होत्या. तरीही त्याला ना मुलगा मिळाला, ना वंश चालवणारा कोणी.
तेनैव राज्ञा धर्मेण चिंतितं बहुकालतः । किं करोमि क्व गच्छामि सुतप्राप्तिः कथं भवेत्
त्या राजाने धर्माने अनेक दिवस विचार केला — 'मी काय करू? कुठे जाऊ? मला मुलगा कसा मिळेल?'
न राष्ट्रे न पुरे सौख्यं लेभे राजा सुकेतुमान् । साध्व्य स्वकांतया सार्द्धं प्रत्यहं दुःखितोऽभवत्
राजा सुकेतुमानला आपल्या राज्यात किंवा नगरीत कुठेही सुख मिळेना. तो आणि त्याची सती राणी रोज दु:खी राहत.
तावुभौ दंपती नित्यं चिंताशोकपरायणौ । पितरोऽस्य जलं दत्तं कवोष्णमुपभुंजते
दोघे पती-पत्नी नेहमीच चिंता आणि शोकात बुडालेले असत. त्याचे आईवडील, त्याला जल देऊन, ते पाणी कोमट असतानाच घेत.
राज्ञः पश्चान्न पश्यामो योऽस्मान्संतर्पयिष्यति । इत्येवं संस्मरंतोऽस्य दुःखिताः पितरोऽभवन्
'राजानंतर आपल्याला तृप्त करणारा कोणी दिसत नाही,' असे आठवत त्याचे आईवडील फार दु:खी झाले.
न बांधवा न मित्राणि नामात्याः सुहृदस्तथा । रोचयंत्यस्य भूपस्य न गजाश्वाः पदातयः
ना नातेवाईक, ना मित्र, ना मंत्री, ना सवंगडी, ना हत्ती, घोडे किंवा पायदळ — यापैकी काहीही त्या राजाला आवडत नव्हते.
नैराश्यं भूपतेस्तस्य नित्यं मनसि वर्त्तते । नरस्य पुत्रहीनस्य नास्ति वै जन्मनः फलम्
त्या राजाच्या मनात नेहमीच निराशा भरून राहिली. ज्याला मुलगा नाही, त्याच्या जन्माला खरेच काहीच फळ नाही.
अपुत्रस्य गृहं शून्यं हृदयं दुःखितं सदा । पितृदेवमनुष्याणां नानृणत्वं सुतं विना
ज्याला मुलगा नाही, त्याचे घर ओके, हृदय नेहमीच दु:खी. मुलाशिवाय पितर, देव आणि माणसांचे ऋण फेडता येत नाही.
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन सुतमुत्पादयेन्नरः । इह लोके यशस्तेषां परलोके शुभा गतिः
म्हणून माणसाने सर्वतोपरी प्रयत्न करून मुलगा जन्माला घालावा. या जगात त्यांना कीर्ती मिळते आणि पुढच्या जन्मात शुभ मार्ग मिळतो.
येषां तु पुण्यकर्तॄणां पुत्रजन्मगृहे भवेत् । आयुरारोग्यसंपत्तिस्तेषां गेहे प्रवर्तते
ज्यांच्या घरी पुण्यवान लोकांचा मुलगा जन्माला येतो, त्यांच्या घरात दीर्घायुष्य, आरोग्य आणि संपत्ती नांदते.
पुत्रजन्म गृहे येषां लोकानां पुण्यकारिणाम् । पुण्यं विना न च प्राप्तिर्विष्णुभक्तिं विना नृप
ज्यांच्या घरी पुण्यवान लोकांचा मुलगा जन्मतो, त्यांना पुण्याशिवाय आणि विष्णूभक्तीशिवाय काहीच साध्य होत नाही, राजन.
पुत्राश्च संपदो वापि निश्चयादिति मे मतिः । एवं विचिंत्यमानोऽसौ न शर्म लभते नृपः
मुलगे किंवा संपत्ती नक्की मिळतात — अशी माझी समजूत आहे. असे विचार करत असतानाही त्या राजाला समाधान मिळत नव्हते.
प्रत्यूषे चिंतयद्राजा निशीथे चिंतयत्ततः । स्वयमात्मविनाशं च चिंतयामास केतुमान्
राजा पहाटे विचार करायचा, आणि मध्यरात्रीही विचार करत राहायचा. शेवटी केतुमान स्वतःच्या विनाशाचा विचार करू लागला.
आत्मघाते दुर्गतिं च चिंतयित्वा तदा नृपः । दृष्ट्वात्मदेहं पतितमपुत्रत्वं तथैव च
स्वतःचा नाश आणि दुर्दशा याचा विचार करून, राजाने स्वतःचे शरीर पडलेले आणि आपले अपुत्रत्व पाहिले.
पुनर्विचार्यात्मबुद्ध्या आत्मनो हितकारणम् । अश्वारूढस्ततो राजा जगाम गहनं वनम्
पुन्हा मनाशी विचार करून, स्वतःच्या हितासाठी, राजा घोड्यावर बसून घनदाट जंगलात गेला.
पुरोहितादयः सर्वे न जानंति गतं नृपम् । गंभीरे विपिने राजा मृगपक्षिनिषेविते
सर्व पुरोहित आणि इतरांना राजाने निघून गेला हे कळलेच नाही. त्या गडद जंगलात, जिथे पशू आणि पक्षी वावरतात, राजा भटकत राहिला.
विचचार तदा राजा वनवृक्षान्विलोकयन् । वटानश्वत्थबिल्वांश्च खर्जूरान्पनसांस्तथा
तेव्हा राजा त्या वनातील झाडांकडे पाहात भटकू लागला. वड, पिंपळ, बेल, खजूर आणि फणसाची झाडं त्याने पाहिली.
बकुलान्सप्तपर्णांश्च तिंदुकांस्तिलकानपि । शालांस्तालांस्तमालांश्च ददर्श सरलान्नृपः
त्याला बकुळ, सप्तपर्ण, तिंडूळ, तिळक, साल, ताड, तमाळ आणि सरळ अशी अनेक झाडं दिसली.
इंगुदी ककुभांश्चैव श्लेष्मातकनगांस्तथा । शल्लकान्करमर्दांश्च पाटलान्बदरानपि
इंगुडी, ककुभ, श्लेष्मातक, शल्लकी, करमर्द, पाटळ आणि बोराची झाडंही त्याने पाहिली.
अशोकांश्च पलाशांश्च शृगालाञ्शशकानपि । वनमार्जारमहिषान्शल्लकांश्चमरानपि
अशोक, पळस, कोल्हे, ससे, वनमांजरं, म्हशी, शल्लकी आणि चामरही त्याला दिसले.
ददर्श भुजगान्राजा वल्मीकादर्द्धनिःसृतान् । तथा वनगजान् मत्तान् कलभैः सह संगतान्
राजाने मुंग्यांच्या वारुळातून अर्धवट बाहेर आलेले साप पाहिले, तसेच मदमस्त जंगली हत्ती आणि त्यांच्या पिल्लांसह एकत्र जमलेले हत्तीही पाहिले.
यूथपांश्च चतुर्दंतान्करिणीयूथमध्यगान् । तान्दृष्ट्वा चिंतयामास आत्मनः स गजान्नृपः
त्याने कळपांचे प्रमुख, चार सुळे असलेले हत्ती आणि हत्तींच्या कळपात असलेले हत्ती पाहिले. हे पाहून राजाला आपल्या हत्तींची आठवण झाली.
तेषां स विचरन्मध्ये राजा शोभामवाप ह । महदाश्चर्यसंयुक्तं ददृशे विपिनं नृपः
त्यांच्या मध्ये फिरताना राजाची शोभा वाढली. त्या वनात अनेक मोठी आणि अद्भुत दृश्यं त्याला दिसली.
मार्गे शिवारुतान्शृण्वन्नुलूकविरुतं तथा । तांस्तानृक्षमृगान्पश्यन्बभ्राम वनमध्यतः
रस्त्यावर कोल्ह्यांचे आवाज आणि घुबडांची हाक ऐकत, अस्वल आणि हरिण पाहात तो वनाच्या मध्यभागी भटकत राहिला.
एवं ददर्श गहनं नृपो मध्यगते रवौ । क्षुत्तृड्भ्यां पीडितो राजा इतश्चेतश्च धावति
अशा रीतीने राजा घनदाट जंगल पाहत होता. सूर्य मध्यान्ही आला असता, भूक आणि तहानेने त्रस्त होऊन तो इकडे तिकडे धावू लागला.
नृपतिश्चिंतयामास संशुष्कगलकंधरः । मया तु किं कृतं कर्म प्राप्तं दुःखं यदीदृशम्
राजा कोरड्या घशाने आणि मानेला त्रास होत असता विचार करू लागला, 'मी असे कोणते कर्म केले की मला इतके दुःख आले?''
मया वै तोषिता देवा यज्ञैः पूजाभिरेव च । तथैव ब्राह्मणा दानैस्तोषिता मिष्टभोजनैः
‘मी यज्ञ आणि पूजांनी देवांना संतुष्ट केले, तसेच ब्राह्मणांना दान आणि स्वादिष्ट जेवण देऊन त्यांना आनंद दिला.'
प्रजाश्चैव सदा कालं पुत्रवत्पालिता भृशम् । कस्माद्दुःखं मया प्राप्तमीदृशं दारुणं महत्
‘मी नेहमी प्रजेला मुलांसारखे जपले, मग माझ्या वाट्याला असे मोठे आणि भयंकर दुःख का आले?'