तुलसीमृत्तिकापुण्ड्रं यो मृत्युसमये वहेत् । स मुक्तः सकलैः पापैः पुरं गच्छति चक्रिणः
जो मृत्यूसमयी तुळशीच्या मातीचं तिलक लावतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो आणि चक्रधारीच्या लोकात जातो.
यस्य स्यात्तुलसीपत्रं मुखे शिरसि कर्णयोः । मृत्युकाले द्विजश्रेष्ठ तस्य स्वामी न भास्करिः
हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, मृत्यूसमयी ज्याच्या तोंडात, डोक्यावर किंवा कानावर तुळशीचं पान असतं, त्याचा स्वामी सूर्य नसतो.
पवित्रनामा सुमतिर्बभूव परमार्थवित् । बभूव ब्राह्मणी तस्य बहुला नाम धारिणी
पवित्र नावाचा एक श्रेष्ठ ज्ञानी आणि परमार्थ जाणणारा पुरुष जन्माला आला; त्याची पत्नी बहुला नावाची ब्राह्मण स्त्री होती.
सद्वंशप्रभवा साध्वी पतिसेवापरायणा । अनपत्यपतिर्नाम तत्रैकोस्ति द्विजोत्तमः
ती सुसंस्कारित, कुलीन आणि पतीसेवेत तत्पर होती; त्याच्याजवळ अनपत्यपति नावाचा एक ब्राह्मणही होता.
सख्यं तेन पवित्रोऽसौ चकार द्विजसेविना । ततोऽनपत्यपतिना कथालोभेन सत्तमः
त्याने त्या शुद्ध आणि ब्राह्मणसेवेने भक्त असलेल्या व्यक्तीशी मैत्री केली. मग तो उत्तम पुरुष, ज्याला ना मूल होतं ना पत्नी, कथा ऐकण्याच्या इच्छेने त्याच्याकडे ओढला गेला.
उपविष्टः पवित्रोऽसौ स्नेहादेकवरासने । तत्रांतरे महातेजा लोमशो नाम स द्विजः
त्या शुद्ध मनाच्या माणसाने प्रेमापोटी एकाच आसनावर बसून घेतलं. त्याच वेळी, तेजस्वी आणि महान लॊमश नावाचा ब्राह्मण तिथे उपस्थित होता.
कथयंतौ कथाश्चित्राः समागत्य ददर्श तौ । अथ तं लोमशं विप्रं विप्रावुत्थाय पीठतः
दोघेही रंगीबेरंगी कथा सांगत असताना, त्यांनी त्याला येताना पाहिलं. मग त्या दोन्ही ब्राह्मणांनी आपल्या आसनावरून उठून लॊमश ऋषीचे स्वागत केले.
पाद्यार्घ्याचमनीयाद्यैः पूजयामासतुश्च तौ । सुप्रीतो लोमशस्ताभ्यां नारायणपरायणः
त्यांनी त्याला पाय धुण्यासाठी पाणी, अर्घ्य, पिण्यासाठी पाणी आणि इतर विधी करून सन्मान दिला. नारायणभक्त लॊमश त्यांच्या या आदराने अत्यंत प्रसन्न झाला.
उवास ब्राह्मणश्रेष्ठ आसने कीर्तयन्हरिम् । आसनस्थं महात्मानं लोमशं तं कृताञ्जलिम्
तो श्रेष्ठ ब्राह्मण आसनावर बसून हरिचं गुणगान करत राहिला. त्या दोघांनी हात जोडून त्या महान आत्म्याच्या, लॊमश ऋषीच्या, जवळ गेले.
पवित्रानापत्यमुनी भक्त्या प्राहतुर्लोमशम् । भगवन्सर्वधर्मज्ञ त्वत्पादयुगलैर्नृभिः
अपत्य नसलेला पवित्र ऋषी भक्तीने लॊमशाला म्हणाला, 'भगवंत, सर्व धर्म जाणणारे, तुमच्या पवित्र पायांचं दर्शन घेतल्याने—'
सद्भिर्ग्राह्यैराश्रमोऽयं पूतोऽभून्नूनमावयोः । कृतानि यानि पापानि आवाभ्यां मोहतः पुरा
'सज्जन आणि योग्य लोकांच्या येण्याने हे आश्रम आमच्यासाठी नक्कीच पावन झालं आहे. आम्ही अज्ञानाने पूर्वी जे काही पाप केलं असेल—'
तानि सर्वाणि नष्टानि त्वत्पादयुगदर्शनात् । भवान्नारायणः साक्षात्पूजनीयोऽमरैरपि
'तुमच्या पवित्र पायांचं दर्शन घेतल्याने ती सर्व पापं नष्ट झाली आहेत. तुम्ही तर साक्षात नारायण आहात, ज्यांची अमर देवताही पूजा करतात.'
सम्यक्ते पूजनं कर्तुं किमावां मानुषौ क्षमौ । अतिथेर्या कृता पूजा तेऽस्माभिर्निजशक्तितः
'आम्ही हे सामान्य माणसं, पृथ्वीवरचे, तुमचं खरं पूजन कसं करू शकतो? आमच्या शक्तीनुसार आम्ही तुमचं आदरातिथ्य केलं आहे.'
अनया भव सुप्रीतः क्षमस्व दोषमावयोः । इत्युक्त्वा तौ महात्मानौ तस्यागंतोः पदद्वये । निपेततुर्द्विजश्रेष्ठ वयस्यौ गृहमेधिनौ
'या सर्व गोष्टींनी तुम्ही अत्यंत प्रसन्न व्हा आणि आमच्या चुका माफ करा.' असं म्हणून, ते दोन्ही गृहस्थ आणि मित्र त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाच्या पायांवर लोटांगण घालून पडले.
व्यास उवाच- ततो भक्त्या सुसंतुष्टो लोमशो विदुषांवरः । युवां विनयिनां श्रेष्ठौ द्विजाग्र्यौ धर्मतत्परौ
व्यास म्हणाले: मग, लॊमश हा विद्वानांत श्रेष्ठ, त्यांच्या भक्तीने अत्यंत संतुष्ट झाला. तुम्ही दोघे विनम्रतेत श्रेष्ठ, ब्राह्मणांत अग्रेसर आणि धर्मनिष्ठ आहात.
आप्यायितोऽस्मि सुतरां युवयोर्विनयोक्तिभिः । साक्षाद्ब्रह्मा शिवो विष्णुरतिथिः प्रोच्यते बुधैः
'तुमच्या विनम्र शब्दांनी मी फारच तृप्त झालो आहे. ज्ञानी लोक म्हणतात की, ब्रह्मा, शिव आणि विष्णू हे पाहुण्यांच्या रूपाने येतात.'
तस्मिन्नेतावतीभक्तिर्युवयोरस्तु मङ्गलम् । आराधितोऽस्म्यहंसम्यगतिथिर्भूरिभोजनैः
'तुमच्यासारखी भक्ती नेहमीच मंगल घडवो. भरपूर अन्न देऊन, योग्य रीतीने माझं आदरातिथ्य केलं आहे.'
व्यास उवाच- तत उत्थाय तौ विप्रौ तत्पादकमलद्वये । भूयोऽपि तं नमस्कृत्य प्राहतुर्लोमशं मुनिम्
व्यास म्हणाले: मग, ते दोन्ही ब्राह्मण उठले आणि पुन्हा एकदा त्याच्या कमलासारख्या पायांना वंदन करून लॊमश ऋषीला बोलू लागले.
ब्राह्मणावूचतुः ब्रह्मन्नतिथिपूजाया माहात्म्यं वक्तुमर्हसि । यां कृत्वा प्राप्यते मुक्तिर्दुःखलभ्यापि मानवैः
त्या ब्राह्मणांनी म्हटलं, 'मुनिवर, पाहुण्याच्या पूजेचं महत्त्व सांगावं, ज्यामुळे दुःखी माणसालाही मुक्ती मिळते.'
कोऽतिथिः प्रोच्यते लोके तस्य पूजा च कीदृशी । आतिथेयोऽतिथिश्चेमौ लभेते कामुभौ गतिम्
'या जगात कोणाला पाहुणा म्हणतात आणि त्याची पूजा कशी करावी? यजमान आणि पाहुणा दोघांनाही आपापली इच्छा पूर्ण होते.'
लोमश उवाच- वानप्रस्थो ब्रह्मचारी भिक्षुश्चैषां प्रपूजनात् । निरुच्यते गृहं श्रेष्ठमाश्रमेषु चतुर्ष्वपि
लॊमश म्हणाला: 'वानप्रस्थ, ब्रह्मचारी आणि भिक्षुक—यांचा सन्मान केल्याने गृहस्थाश्रम हा चारही आश्रमांमध्ये श्रेष्ठ मानला जातो.'
चतुराश्रममध्येषु प्रधाना गृहिणो मताः । तैश्चातिथीनां कर्तव्या पूजा भक्तिसमन्वितैः
'चारही आश्रमांमध्ये गृहस्थांना मुख्य मानलं जातं. त्यांनी पाहुण्यांची भक्तीभावाने पूजा करावी.'
गृहिणां परमो धर्मः प्रोक्तश्चातिथिपूजनम् । आश्रमाचारतोऽभ्रष्टास्ततस्ते गृहिणो मताः
गृहस्थांसाठी सर्वात मोठं कर्तव्य म्हणजे पाहुण्यांचं आदराने स्वागत करणं असं सांगितलं आहे. आपला धर्म पाळला नाही तरी, असे लोक गृहस्थच मानले जातात.
वंहत्यतिथिपूजायां दक्षतां गृहिणो यदि । तदा प्रयोजनं तेषां किमन्यैः पुण्यकर्मभिः
गृहस्थ जर पाहुण्यांच्या आदरात कमी पडले, तर त्यांच्या इतर चांगल्या कर्मांचा काय उपयोग?
यस्य न श्रूयते नाम न च गोत्रं न च स्थितिः । अकस्माद्गृहमागच्छेत्सोऽतिथिः प्रोच्यते बुधैः
ज्याचं नाव, कुळ किंवा कुठून आला हे माहीत नाही, आणि जो अचानक घरी येतो, त्याला ज्ञानी लोक पाहुणा म्हणतात.
ब्राह्मणाः क्षत्रिया वापि वैश्या वा वृषलास्तथा । गृहागताः पूजिताश्च विष्णुवत्तत्त्वदर्शिभिः
ब्राह्मण, क्षत्रिय, वैश्य किंवा शूद्र, हे सर्व जेव्हा घरी येतात आणि त्यांचा आदर केला जातो, तेव्हा सत्य जाणणाऱ्यांना ते विष्णूसारखे वाटतात.
चाण्डालप्रमुखा येऽन्ये हीनवर्णसमुद्भवाः । विष्णुवत्पूजितव्यास्ते पाद्यार्घ्यैर्भूरिभोजनैः
चांडाळ आणि इतर नीच जातीचे लोकसुद्धा, त्यांना पाय धुण्यासाठी पाणी, अर्घ्य आणि भरपूर जेवण देऊन, विष्णूसारखाच आदर करावा.
समागतेष्वतिथिषु प्रयाणं कुरुते गृही । अपि स त्वरया दद्यात्पाद्यार्घ्यादीनि च द्विजः
पाहुणे आले असता, गृहस्थाला कुठे जायचं असलं तरी, त्याने लवकरात लवकर पाय धुण्याचं पाणी, अर्घ्य वगैरे द्यावं.
कुर्याच्च कुशलं प्रश्नं वचनैः कोमलाक्षरैः । कारयेद्भोजनं वापि दिव्यरत्नैर्मुदा गृही
तो पाहुण्यांची विचारपूस गोड शब्दांनी करावी, आणि आनंदाने जेवण किंवा एखादी मौल्यवान वस्तू द्यावी.
सुखदे मन्दिरे तस्य शयनं कारयेद्बुधः । प्रातर्जिगमिषुं दृष्ट्वा तमायांतं विवर्जयेत्
आनंदी घरात पाहुण्यासाठी झोपायची सोय करावी, आणि सकाळी तो निघू इच्छित असेल तर त्याला अडवू नये.