अयं मे संशयः स्वामिन्प्रष्टुं तं त्वामुपागतः । उपायः कश्चिदेवात्र कर्तव्यो मुनिसत्तम
हेच माझे शंका आहे, स्वामी, म्हणून मी तुम्हाला विचारायला आलो आहे. येथे काही उपाय आहे का, श्रेष्ठ मुनी, जो करावा लागेल?
एतद्वाक्यं ततः श्रुत्वा पर्वतो मुनिसत्तमः । ध्यानस्तिमितनेत्रोऽभूत्तपस्वी ब्रह्मसंनिभः
हे शब्द ऐकल्यावर, पर्वत नावाचा श्रेष्ठ तपस्वी मुनी ध्यानात मग्न झाला आणि त्याच्या डोळ्यांत स्थिरता आली, तो ब्रह्मासारखा दिसू लागला.
मुहूर्तमेकं ध्यानस्थो भूपतिं प्रत्युवाच ह । ज्ञातं हि तव राजेंद्र पितॄणां पूर्वचेष्टितम्
थोडा वेळ ध्यानात राहून, त्या मुनीने राजाला सांगितले — राजेंद्र, तुझे पूर्वजांनी जे कर्म केले ते मला माहीत आहे.
पूर्वजन्मनि तातस्ते क्षत्रियो राज्यगर्वितः । सपत्न्या ऋतुकाले तु राजधर्मप्रवर्तितः
पूर्वजन्मी तुझे वडील क्षत्रिय होते, राज्याच्या गर्वाने भरलेले, आणि योग्य वेळी त्यांनी आपल्या सहपत्नीबरोबर राजधर्माचे पालन केले.
गतो ग्रामे तु तां त्यक्त्वा कार्यार्थी निजयोषितम् । तव पित्रा तु तस्याश्च न दत्तमृतुदानकम्
एखाद्या कामासाठी आपल्या पत्नीला गावात सोडून, तुझ्या वडिलांनी तिला योग्य वेळी द्यायचे दान दिले नाही.
तेन पापप्रभावेन नरके पितृभिः सह । पतितो राजशार्दूल तव तातः सुदारुणे
त्या पापाच्या परिणामामुळे, राजसिंहा, तुझे वडील आपल्या पूर्वजांसह भयंकर नरकात पडले आहेत.
ततः पुनरुवाचेदं राजा वैखानसो मुनिम् । केन व्रतप्रभावेन मोक्षस्तेषां भवेन्मुने
मग राजाने पुन्हा वैखानस मुनींना विचारले — कोणत्या व्रताच्या प्रभावाने त्यांना मुक्ती मिळेल, मुनी?
मुनिरुवाच- मार्गशीर्षे सिते पक्षे मोक्षा नामेति नामतः । सर्वैश्चेतद्व्रतं कार्यं पित्रे पुण्यं प्रदीयताम्
मुनी म्हणाले — मार्गशीर्ष महिन्यातल्या शुक्ल पक्षात 'मोक्ष एकादशी' नावाचे व्रत आहे. सर्वांनी हे व्रत करावे आणि त्याचा पुण्य पित्याला अर्पण करावा.
तेन पुण्यप्रभावेन मोक्षस्तेषां भविष्यति । सत्यमेतन्महाभाग ब्रह्मणो वचनं यथा
त्या पुण्याच्या प्रभावाने त्यांना मुक्ती मिळेल. हे खरे आहे, महाभाग, जसे ब्रह्मदेवांनी सांगितले आहे.
मुनेर्वाक्यं ततः श्रुत्वा स्वगृहं पुनरागतः । मार्गशीर्षस्तथा मासः प्राप्तः कष्टेन तेन वै
मुनींचे शब्द ऐकून, तो पुन्हा आपल्या घरी परतला. त्याच्यासाठी मार्गशीर्ष महिना मोठ्या कष्टाने आला.
मुनेर्वाक्येन तत्कृत्वा व्रतं वैखानसो नृपः । अददत्पुण्यमखिलैः सार्द्धं पित्रे स भूमिपः
मुनींच्या सांगण्याप्रमाणे, वैखानस राजाने व्रत केले आणि सर्वांसह मिळून पुण्य पित्याला अर्पण केले.
दत्ते पुण्यक्षणेनैव पुष्पवृष्टिरभूद्दिवि । वैखानसस्य तातो वै पितृभिर्मोक्षमाविशत्
पुण्य अर्पण करताच, आकाशातून फुलांचा वर्षाव झाला. वैखानसाचा वडील आणि पूर्वज मुक्तीत गेले.
राजानं चांतरिक्षे स गिरं पुण्यामुवाच ह । स्वस्तिस्वस्तीति ते पुत्र प्रोच्य चैवं दिवं गतः
आकाशातून त्याने राजाला पवित्र वाणी सांगितली — 'तुला शुभाशीर्वाद, पुत्रा,' असे म्हणून तो स्वर्गात गेला.
एवं यः कुरुते राजन्मोक्षामेकादशीं शुभाम् । तस्य पापानि नश्यंति मृतो मोक्षमवाप्नुयात्
राजा, जो कोणी ही शुभ 'मोक्ष एकादशी' करतो, त्याची सर्व पापे नष्ट होतात आणि मृत्यूनंतर त्याला मुक्ती मिळते.
नातः परतरा काचित्मोक्षदैकादशी भवेत् । पुण्यसंख्यां न जानामि राजन्मे प्रियकृद्व्रतम्
यापेक्षा श्रेष्ठ अशी दुसरी कोणतीही मोक्षदायिनी एकादशी नाही. या व्रताचे पुण्य किती आहे ते मला माहीत नाही, राजा; हे व्रत मला अत्यंत प्रिय आहे.
चिंतामणिसमा ह्येषा नृणां मोक्षप्रदायिनी । पठनाच्छ्रवणादस्या वाजपेयफलं लभेत्
हे व्रत खरोखर चिंतामणीसारखे आहे, लोकांना मुक्ती देणारे. याचे पठण किंवा श्रवण केल्याने वाजपेय यज्ञाचे फळ मिळते.
युधिष्ठिर उवाच- पौषस्य कृष्णपक्षे तु किं नामैकादशी भवेत् । किं नाम को विधिस्तस्या एतद्विस्तरतो वद । एतदाख्याहि भो स्वामिन्को देवस्तत्र पूज्यते
युधिष्ठिर म्हणाले — पौष महिन्याच्या कृष्ण पक्षातील एकादशीचं नाव काय आहे? तिचं नाव, तिचा नियम, आणि त्या दिवशी कोणत्या देवतेची पूजा करतात, हे सर्व मला सविस्तर सांग, प्रभो.
श्रीकृष्ण उवाच- कथयिष्यामि राजेंद्र भवतः स्नेहबंधनात् । तुष्टिर्मे न तथा राजन्यज्ञैर्बहुलदक्षिणैः
श्रीकृष्ण म्हणाले — राजेंद्र, तुझ्याशी असलेल्या प्रेमाच्या नात्यामुळे मी तुला सांगतो. राजाच्या मोठ्या यज्ञांमध्ये कितीही दान दिलं, तरी मला तितकी तृप्ती होत नाही.
यथा मे तुष्टिरायाति ह्येकादशीव्रतेन वै । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कर्त्तव्यो हरिवासरः
माझी खरी तृप्ती एकादशीचं व्रत केल्यानेच मिळते, म्हणून सर्वांनी मन लावून हरिवासर पाळावा.
सत्यमेतन्न वै मिथ्या धर्मिष्ठानां विशारद । पौषस्य कृष्णपक्षे या सफला नाम नामतः
हे खरं आहे, यात काहीच खोटं नाही, धर्मशीलांमध्ये जाणकार असलेल्या राजन. पौष महिन्याच्या कृष्ण पक्षातील एकादशीला 'सफला' असं नाव आहे.
तस्यां नारायणं देवं पूजयेच्च यथाविधि । पूर्वेणैव विधानेन कर्त्तव्यैकादशी शुभा
त्या दिवशी नारायणाची योग्य पद्धतीने पूजा करावी. पूर्वी सांगितलेल्या नियमाप्रमाणे ही शुभ एकादशी करावी.
नागानां च यथा शेषो पक्षिणां पन्नगाशनः । देवानां च यथा विष्णुर्द्विपदानां यथा द्विजः
सर्पांमध्ये जसा शेष श्रेष्ठ आहे, पक्ष्यांमध्ये जसा गरुड, देवांमध्ये जसा विष्णू आणि माणसांमध्ये जसा ब्राह्मण श्रेष्ठ आहे,
व्रतानां च यथा राजन्श्रेष्ठा चैकादशी तिथिः । ते जनाश्चैव भो राजन्पूज्या वै सर्वदा मम
तसंच, व्रतांमध्ये एकादशी ही सर्वांत श्रेष्ठ तिथी आहे, राजन. आणि हे व्रत करणारे लोक नेहमीच माझ्या पूजेचे पात्र आहेत.
हरिवासरसंलीनाः कुर्वंत्येकादशीव्रतम् । इहैव धनसंयुक्ता मृता मोक्षं लभंति ते
जे लोक हरिवासरात मन लावतात आणि एकादशीचं व्रत करतात, त्यांना या जन्मातच धन लाभतं आणि मृत्यूनंतर त्यांना मुक्ती मिळते.
सफलायां फलै राजन्पूजयेन्नामतो हरिम् । नारिकेलफलैश्चैव क्रमुकैर्बीजपूरकैः
राजन, सफला एकादशीला फळांनी — नारळ, सुपारी, आणि बियांनी भरलेली फळं — या सर्वांनी हरिची पूजा करावी.
जंबीरैर्दाडिमैश्चैव तथा धात्रीफलैः शुभैः । लवंगैर्बदरीभिश्च तथाम्रैश्च विशेषतः
लिंबू, डाळिंब, आवळ्याची शुभ फळं, लवंग, बोर आणि विशेषतः आंब्यांनी पूजा करावी.
पूजयेद्देवदेवेशं धूपदीपैस्तथैव च । सफलायां विशेषेण दीपदानं तु कारयेत्
देवांचा देव असलेल्या प्रभूची धूप आणि दिव्यांनी पूजा करावी. सफला एकादशीला विशेषतः दिव्याचं दान करावं.
रात्रौ जागरणं चैव कर्त्तव्यं सह वैष्णवैः । यावन्निमेषो नेत्रस्य तावज्जागर्ति यो निशि
रात्री विष्णूभक्तांसोबत जागरण करावं. डोळ्याचा क्षणभरही झोप न लावता जो जागा राहतो,
एकाग्रमनसो राजन्तस्य पुण्यं शृणुष्व हि । तत्समो नास्ति यज्ञो वै तीर्थं वा तत्समं नहि
एकाग्र मनानं, राजन, अशा व्यक्तीचं पुण्य ऐक. त्या पुण्याला कोणताही यज्ञ किंवा तीर्थस्नान समकक्ष नाही.
सर्वव्रतानि राजेंद्र कलां नार्हंति षोडशीम् । एवं वर्षसहस्राणि तपसा नैव यत्फलम्
राजेंद्र, सर्व व्रतांनी मिळणारं पुण्यही याच्या सोळाव्या भागाइतकंही होत नाही. हजारो वर्षं तप केलं, तरी हे फळ मिळत नाही.