तद्व्रतं तं तपोयोगं येनैव मम पूर्वजाः । मोक्षं प्रयांति सद्यो वै कथ्यतां च द्विजोत्तमाः
म्हणून, ब्राह्मणश्रेष्ठांनो, असा कोणता व्रत किंवा तप सांगावे, ज्यामुळे माझे पूर्वज लगेच मुक्त होतील.
पुत्रे तु जीवितप्राये बलीयसि महात्मनि । पितास्ति नरके घोरे तस्य पुत्रस्य किं फलम्
जर पुत्र मोठा, बलवान आणि जिवंत असतानाही वडील भयंकर नरकात राहतात, तर अशा पुत्राचा काय उपयोग?
ब्राह्मणा ऊचुः - पर्वतस्य मुने राजन्निकटे चाश्रमो महान् । गम्यतां राजशार्दूल भूतं भव्यं विजानतः
ब्राह्मण म्हणाले—'राजन, पर्वताजवळ एक मोठं आश्रम आहे; राजसिंहा, तिथे जा, कारण तो भूत आणि भविष्य जाणणारा आहे.'
तेषां श्रुत्वा ततो वाक्यं राजा वैखानसो महान् । जगाम चाशु तत्रैव चाश्रमं पर्वतस्य च
त्यांचे शब्द ऐकून, महान वैखानस राजा पटकन त्या पर्वताजवळील आश्रमात गेला.
ब्राह्मणैर्वेष्टितो राजा राजभिश्च समन्वितः । आश्रमं विपुलं तस्य संप्राप्तो राजसत्तमः
ब्राह्मणांनी वेढलेला आणि इतर राजांसह, तो राजश्रेष्ठ त्या मोठ्या आश्रमात पोहोचला.
तत्रर्ग्वेद यजुर्वेद सामाध्ययनकोविदैः । वेष्टितं मुनिभिश्चैव द्वितीयं ब्रह्मणो यथा
तिथे ऋग्वेद, यजुर्वेद आणि सामवेद शिकण्यात निपुण असलेल्या ऋषींनी वेढलेला तो आश्रम, जणू दुसरा ब्रह्मलोकच वाटत होता.
दृष्ट्वा तं मुनिशार्दूलं राजा वैखानसस्तथा । दंडवत्प्रणतिं कृत्वा पस्पर्श चरणौ मुनेः
त्या श्रेष्ठ ऋषीला पाहून, वैखानस राजाने दंडवत घालून नमस्कार केला आणि ऋषींच्या पायांना स्पर्श केला.
पप्रच्छ कुशलं तस्य सप्तस्वंगेष्वसौ मुनिः । राज्ये निष्कंटकत्वं च राज्ञः सौख्यसमन्वितम्
त्या ऋषीने राजाची सात अंगांची कुशलता विचारली, तसेच राज्यात सर्वत्र शांती आहे का आणि राजाला सुख आहे का हेही जाणून घेतले.
राजोवाच - तव प्रसादाद्भो स्वामिन्कुशलं मेऽङ्गसप्तसु । भक्ता ये विष्णुविप्रेषु कथं तेषां च विघ्नता
राजा म्हणाला — तुमच्या कृपेने, स्वामी, माझ्या सर्व सातही अंगांमध्ये मी सुखरूप आहे. जे लोक विष्णू आणि ब्राह्मण यांच्याशी भक्तीने जोडलेले असतात, त्यांना अडथळे कसे येतील?
मया स्वपितरो दृष्टाः स्वप्ने च नरके स्थिताः । कस्य पुण्यस्य सामर्थ्यान्मोक्षं यांति द्विजोत्तम
मी माझ्या पूर्वजांना स्वप्नात नरकात राहताना पाहिले. कोणत्या पुण्याच्या सामर्थ्याने त्यांना मुक्ती मिळते, श्रेष्ठ ब्राह्मण?
अयं मे संशयः स्वामिन्प्रष्टुं तं त्वामुपागतः । उपायः कश्चिदेवात्र कर्तव्यो मुनिसत्तम
हेच माझे शंका आहे, स्वामी, म्हणून मी तुम्हाला विचारायला आलो आहे. येथे काही उपाय आहे का, श्रेष्ठ मुनी, जो करावा लागेल?
एतद्वाक्यं ततः श्रुत्वा पर्वतो मुनिसत्तमः । ध्यानस्तिमितनेत्रोऽभूत्तपस्वी ब्रह्मसंनिभः
हे शब्द ऐकल्यावर, पर्वत नावाचा श्रेष्ठ तपस्वी मुनी ध्यानात मग्न झाला आणि त्याच्या डोळ्यांत स्थिरता आली, तो ब्रह्मासारखा दिसू लागला.
मुहूर्तमेकं ध्यानस्थो भूपतिं प्रत्युवाच ह । ज्ञातं हि तव राजेंद्र पितॄणां पूर्वचेष्टितम्
थोडा वेळ ध्यानात राहून, त्या मुनीने राजाला सांगितले — राजेंद्र, तुझे पूर्वजांनी जे कर्म केले ते मला माहीत आहे.
पूर्वजन्मनि तातस्ते क्षत्रियो राज्यगर्वितः । सपत्न्या ऋतुकाले तु राजधर्मप्रवर्तितः
पूर्वजन्मी तुझे वडील क्षत्रिय होते, राज्याच्या गर्वाने भरलेले, आणि योग्य वेळी त्यांनी आपल्या सहपत्नीबरोबर राजधर्माचे पालन केले.
गतो ग्रामे तु तां त्यक्त्वा कार्यार्थी निजयोषितम् । तव पित्रा तु तस्याश्च न दत्तमृतुदानकम्
एखाद्या कामासाठी आपल्या पत्नीला गावात सोडून, तुझ्या वडिलांनी तिला योग्य वेळी द्यायचे दान दिले नाही.
तेन पापप्रभावेन नरके पितृभिः सह । पतितो राजशार्दूल तव तातः सुदारुणे
त्या पापाच्या परिणामामुळे, राजसिंहा, तुझे वडील आपल्या पूर्वजांसह भयंकर नरकात पडले आहेत.
ततः पुनरुवाचेदं राजा वैखानसो मुनिम् । केन व्रतप्रभावेन मोक्षस्तेषां भवेन्मुने
मग राजाने पुन्हा वैखानस मुनींना विचारले — कोणत्या व्रताच्या प्रभावाने त्यांना मुक्ती मिळेल, मुनी?
मुनिरुवाच- मार्गशीर्षे सिते पक्षे मोक्षा नामेति नामतः । सर्वैश्चेतद्व्रतं कार्यं पित्रे पुण्यं प्रदीयताम्
मुनी म्हणाले — मार्गशीर्ष महिन्यातल्या शुक्ल पक्षात 'मोक्ष एकादशी' नावाचे व्रत आहे. सर्वांनी हे व्रत करावे आणि त्याचा पुण्य पित्याला अर्पण करावा.
तेन पुण्यप्रभावेन मोक्षस्तेषां भविष्यति । सत्यमेतन्महाभाग ब्रह्मणो वचनं यथा
त्या पुण्याच्या प्रभावाने त्यांना मुक्ती मिळेल. हे खरे आहे, महाभाग, जसे ब्रह्मदेवांनी सांगितले आहे.
मुनेर्वाक्यं ततः श्रुत्वा स्वगृहं पुनरागतः । मार्गशीर्षस्तथा मासः प्राप्तः कष्टेन तेन वै
मुनींचे शब्द ऐकून, तो पुन्हा आपल्या घरी परतला. त्याच्यासाठी मार्गशीर्ष महिना मोठ्या कष्टाने आला.
मुनेर्वाक्येन तत्कृत्वा व्रतं वैखानसो नृपः । अददत्पुण्यमखिलैः सार्द्धं पित्रे स भूमिपः
मुनींच्या सांगण्याप्रमाणे, वैखानस राजाने व्रत केले आणि सर्वांसह मिळून पुण्य पित्याला अर्पण केले.
दत्ते पुण्यक्षणेनैव पुष्पवृष्टिरभूद्दिवि । वैखानसस्य तातो वै पितृभिर्मोक्षमाविशत्
पुण्य अर्पण करताच, आकाशातून फुलांचा वर्षाव झाला. वैखानसाचा वडील आणि पूर्वज मुक्तीत गेले.
राजानं चांतरिक्षे स गिरं पुण्यामुवाच ह । स्वस्तिस्वस्तीति ते पुत्र प्रोच्य चैवं दिवं गतः
आकाशातून त्याने राजाला पवित्र वाणी सांगितली — 'तुला शुभाशीर्वाद, पुत्रा,' असे म्हणून तो स्वर्गात गेला.
एवं यः कुरुते राजन्मोक्षामेकादशीं शुभाम् । तस्य पापानि नश्यंति मृतो मोक्षमवाप्नुयात्
राजा, जो कोणी ही शुभ 'मोक्ष एकादशी' करतो, त्याची सर्व पापे नष्ट होतात आणि मृत्यूनंतर त्याला मुक्ती मिळते.
नातः परतरा काचित्मोक्षदैकादशी भवेत् । पुण्यसंख्यां न जानामि राजन्मे प्रियकृद्व्रतम्
यापेक्षा श्रेष्ठ अशी दुसरी कोणतीही मोक्षदायिनी एकादशी नाही. या व्रताचे पुण्य किती आहे ते मला माहीत नाही, राजा; हे व्रत मला अत्यंत प्रिय आहे.
चिंतामणिसमा ह्येषा नृणां मोक्षप्रदायिनी । पठनाच्छ्रवणादस्या वाजपेयफलं लभेत्
हे व्रत खरोखर चिंतामणीसारखे आहे, लोकांना मुक्ती देणारे. याचे पठण किंवा श्रवण केल्याने वाजपेय यज्ञाचे फळ मिळते.
युधिष्ठिर उवाच- पौषस्य कृष्णपक्षे तु किं नामैकादशी भवेत् । किं नाम को विधिस्तस्या एतद्विस्तरतो वद । एतदाख्याहि भो स्वामिन्को देवस्तत्र पूज्यते
युधिष्ठिर म्हणाले — पौष महिन्याच्या कृष्ण पक्षातील एकादशीचं नाव काय आहे? तिचं नाव, तिचा नियम, आणि त्या दिवशी कोणत्या देवतेची पूजा करतात, हे सर्व मला सविस्तर सांग, प्रभो.
श्रीकृष्ण उवाच- कथयिष्यामि राजेंद्र भवतः स्नेहबंधनात् । तुष्टिर्मे न तथा राजन्यज्ञैर्बहुलदक्षिणैः
श्रीकृष्ण म्हणाले — राजेंद्र, तुझ्याशी असलेल्या प्रेमाच्या नात्यामुळे मी तुला सांगतो. राजाच्या मोठ्या यज्ञांमध्ये कितीही दान दिलं, तरी मला तितकी तृप्ती होत नाही.
यथा मे तुष्टिरायाति ह्येकादशीव्रतेन वै । तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कर्त्तव्यो हरिवासरः
माझी खरी तृप्ती एकादशीचं व्रत केल्यानेच मिळते, म्हणून सर्वांनी मन लावून हरिवासर पाळावा.
सत्यमेतन्न वै मिथ्या धर्मिष्ठानां विशारद । पौषस्य कृष्णपक्षे या सफला नाम नामतः
हे खरं आहे, यात काहीच खोटं नाही, धर्मशीलांमध्ये जाणकार असलेल्या राजन. पौष महिन्याच्या कृष्ण पक्षातील एकादशीला 'सफला' असं नाव आहे.