शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि दिव्यां पौराणिकीकथाम् । यस्याः श्रवणमात्रेण सर्वपापक्षयो भवेत्
राजा, ऐका, मी तुला एक दिव्य आणि प्राचीन कथा सांगतो, जी फक्त ऐकली तरी सर्व पापं नष्ट होतात.
अधोयोनिगतश्चैव पितरो यस्य पापतः । अस्याश्च पुण्यदानेन मोक्षं यांति न संशयः
ज्यांच्या पापामुळे तुझ्या पूर्वजांना नीच जन्म मिळाला आहे, या कथेमुळे मिळणाऱ्या पुण्याने ते नक्कीच मुक्त होतात—यात शंका नाही.
चंपके नगरे रम्ये वैष्णवैश्च विभूषिते । वैखानसो नाम नृपः पुत्रवत्पालयेत्प्रजाः
चंपक नावाच्या सुंदर नगरात, विष्णूभक्तांनी सजलेल्या, वैखानस नावाचा राजा आपल्या प्रजेला मुलांप्रमाणे जपत असे.
वसंति बहवो विप्रा वेदवेदांगपारगाः । ऋद्धिमत्यः प्रजास्तस्य राज्ञो वैखानसस्य हि
त्या नगरीत वेद आणि वेदांग पारंगत असे अनेक ब्राह्मण राहत होते, आणि वैखानस राजाची प्रजा खूप समृद्ध होती.
एवं राज्यं प्रकुर्वाणो रात्रौ स्वप्नस्य मध्यतः । स्वकीयपितरो दृष्ट्वा अधोयोनिगता नृप
राजा असे राज्य करत असताना, एका रात्रीच्या मध्यभागी त्याला स्वप्नात स्वतःचे पूर्वज नीच जन्मात पडलेले दिसले.
एवं दृष्ट्वा च तान्सर्वान्विस्मयाविष्टमानसः । कथयामास वृत्तांतं स्वप्नजातं द्विजान्प्रति
हे सर्व पूर्वज असे पाहून, आश्चर्याने भरलेल्या मनाने, त्याने ब्राह्मणांना तो स्वप्नातील प्रसंग सांगितला.
राजोवाच- मया स्वपितरो दृष्ट्वा नरकोपगता द्विजाः । तारयेति तनूजत्वमस्मान्निरयसागरात्
राजा म्हणाला—'ब्राह्मणहो, मी माझ्या पूर्वजांना नरकात पडलेले पाहिले; त्यांच्या पुत्राने म्हणून मला या नरकसागरातून तारावे.'
एवं ब्रुवाणास्ते नूनं रोदमाना मुहुर्मुहुः । मया दृष्टा द्विजश्रेष्ठा एतस्माच्च न मे सुखम्
ते पुन्हा पुन्हा रडत असे बोलत होते; ब्राह्मणश्रेष्ठांनो, मी त्यांना पाहिले आणि त्यामुळे मला काहीच सुख वाटत नाही.
एतद्राज्यं मम महत्सुखदायि न विद्यते । अश्वा गजास्तथा सर्वे रोचंते मे न भो द्विजाः
हे माझं मोठं राज्य मला आता सुख देत नाही; घोडे आणि हत्ती सुद्धा मला आवडत नाहीत, ब्राह्मणहो.
न दारा न सुता मह्यं रोचंते द्विजसत्तमाः । किं करोमि क्व गच्छामि हृदयं मेऽवरुध्यते
पत्नी किंवा मुले सुद्धा मला आता आनंद देत नाहीत, ब्राह्मणश्रेष्ठांनो; मी काय करू, कुठे जाऊ? माझं मन खूपच बेचैन झालं आहे.
तद्व्रतं तं तपोयोगं येनैव मम पूर्वजाः । मोक्षं प्रयांति सद्यो वै कथ्यतां च द्विजोत्तमाः
म्हणून, ब्राह्मणश्रेष्ठांनो, असा कोणता व्रत किंवा तप सांगावे, ज्यामुळे माझे पूर्वज लगेच मुक्त होतील.
पुत्रे तु जीवितप्राये बलीयसि महात्मनि । पितास्ति नरके घोरे तस्य पुत्रस्य किं फलम्
जर पुत्र मोठा, बलवान आणि जिवंत असतानाही वडील भयंकर नरकात राहतात, तर अशा पुत्राचा काय उपयोग?
ब्राह्मणा ऊचुः - पर्वतस्य मुने राजन्निकटे चाश्रमो महान् । गम्यतां राजशार्दूल भूतं भव्यं विजानतः
ब्राह्मण म्हणाले—'राजन, पर्वताजवळ एक मोठं आश्रम आहे; राजसिंहा, तिथे जा, कारण तो भूत आणि भविष्य जाणणारा आहे.'
तेषां श्रुत्वा ततो वाक्यं राजा वैखानसो महान् । जगाम चाशु तत्रैव चाश्रमं पर्वतस्य च
त्यांचे शब्द ऐकून, महान वैखानस राजा पटकन त्या पर्वताजवळील आश्रमात गेला.
ब्राह्मणैर्वेष्टितो राजा राजभिश्च समन्वितः । आश्रमं विपुलं तस्य संप्राप्तो राजसत्तमः
ब्राह्मणांनी वेढलेला आणि इतर राजांसह, तो राजश्रेष्ठ त्या मोठ्या आश्रमात पोहोचला.
तत्रर्ग्वेद यजुर्वेद सामाध्ययनकोविदैः । वेष्टितं मुनिभिश्चैव द्वितीयं ब्रह्मणो यथा
तिथे ऋग्वेद, यजुर्वेद आणि सामवेद शिकण्यात निपुण असलेल्या ऋषींनी वेढलेला तो आश्रम, जणू दुसरा ब्रह्मलोकच वाटत होता.
दृष्ट्वा तं मुनिशार्दूलं राजा वैखानसस्तथा । दंडवत्प्रणतिं कृत्वा पस्पर्श चरणौ मुनेः
त्या श्रेष्ठ ऋषीला पाहून, वैखानस राजाने दंडवत घालून नमस्कार केला आणि ऋषींच्या पायांना स्पर्श केला.
पप्रच्छ कुशलं तस्य सप्तस्वंगेष्वसौ मुनिः । राज्ये निष्कंटकत्वं च राज्ञः सौख्यसमन्वितम्
त्या ऋषीने राजाची सात अंगांची कुशलता विचारली, तसेच राज्यात सर्वत्र शांती आहे का आणि राजाला सुख आहे का हेही जाणून घेतले.
राजोवाच - तव प्रसादाद्भो स्वामिन्कुशलं मेऽङ्गसप्तसु । भक्ता ये विष्णुविप्रेषु कथं तेषां च विघ्नता
राजा म्हणाला — तुमच्या कृपेने, स्वामी, माझ्या सर्व सातही अंगांमध्ये मी सुखरूप आहे. जे लोक विष्णू आणि ब्राह्मण यांच्याशी भक्तीने जोडलेले असतात, त्यांना अडथळे कसे येतील?
मया स्वपितरो दृष्टाः स्वप्ने च नरके स्थिताः । कस्य पुण्यस्य सामर्थ्यान्मोक्षं यांति द्विजोत्तम
मी माझ्या पूर्वजांना स्वप्नात नरकात राहताना पाहिले. कोणत्या पुण्याच्या सामर्थ्याने त्यांना मुक्ती मिळते, श्रेष्ठ ब्राह्मण?
अयं मे संशयः स्वामिन्प्रष्टुं तं त्वामुपागतः । उपायः कश्चिदेवात्र कर्तव्यो मुनिसत्तम
हेच माझे शंका आहे, स्वामी, म्हणून मी तुम्हाला विचारायला आलो आहे. येथे काही उपाय आहे का, श्रेष्ठ मुनी, जो करावा लागेल?
एतद्वाक्यं ततः श्रुत्वा पर्वतो मुनिसत्तमः । ध्यानस्तिमितनेत्रोऽभूत्तपस्वी ब्रह्मसंनिभः
हे शब्द ऐकल्यावर, पर्वत नावाचा श्रेष्ठ तपस्वी मुनी ध्यानात मग्न झाला आणि त्याच्या डोळ्यांत स्थिरता आली, तो ब्रह्मासारखा दिसू लागला.
मुहूर्तमेकं ध्यानस्थो भूपतिं प्रत्युवाच ह । ज्ञातं हि तव राजेंद्र पितॄणां पूर्वचेष्टितम्
थोडा वेळ ध्यानात राहून, त्या मुनीने राजाला सांगितले — राजेंद्र, तुझे पूर्वजांनी जे कर्म केले ते मला माहीत आहे.
पूर्वजन्मनि तातस्ते क्षत्रियो राज्यगर्वितः । सपत्न्या ऋतुकाले तु राजधर्मप्रवर्तितः
पूर्वजन्मी तुझे वडील क्षत्रिय होते, राज्याच्या गर्वाने भरलेले, आणि योग्य वेळी त्यांनी आपल्या सहपत्नीबरोबर राजधर्माचे पालन केले.
गतो ग्रामे तु तां त्यक्त्वा कार्यार्थी निजयोषितम् । तव पित्रा तु तस्याश्च न दत्तमृतुदानकम्
एखाद्या कामासाठी आपल्या पत्नीला गावात सोडून, तुझ्या वडिलांनी तिला योग्य वेळी द्यायचे दान दिले नाही.
तेन पापप्रभावेन नरके पितृभिः सह । पतितो राजशार्दूल तव तातः सुदारुणे
त्या पापाच्या परिणामामुळे, राजसिंहा, तुझे वडील आपल्या पूर्वजांसह भयंकर नरकात पडले आहेत.
ततः पुनरुवाचेदं राजा वैखानसो मुनिम् । केन व्रतप्रभावेन मोक्षस्तेषां भवेन्मुने
मग राजाने पुन्हा वैखानस मुनींना विचारले — कोणत्या व्रताच्या प्रभावाने त्यांना मुक्ती मिळेल, मुनी?
मुनिरुवाच- मार्गशीर्षे सिते पक्षे मोक्षा नामेति नामतः । सर्वैश्चेतद्व्रतं कार्यं पित्रे पुण्यं प्रदीयताम्
मुनी म्हणाले — मार्गशीर्ष महिन्यातल्या शुक्ल पक्षात 'मोक्ष एकादशी' नावाचे व्रत आहे. सर्वांनी हे व्रत करावे आणि त्याचा पुण्य पित्याला अर्पण करावा.
तेन पुण्यप्रभावेन मोक्षस्तेषां भविष्यति । सत्यमेतन्महाभाग ब्रह्मणो वचनं यथा
त्या पुण्याच्या प्रभावाने त्यांना मुक्ती मिळेल. हे खरे आहे, महाभाग, जसे ब्रह्मदेवांनी सांगितले आहे.
मुनेर्वाक्यं ततः श्रुत्वा स्वगृहं पुनरागतः । मार्गशीर्षस्तथा मासः प्राप्तः कष्टेन तेन वै
मुनींचे शब्द ऐकून, तो पुन्हा आपल्या घरी परतला. त्याच्यासाठी मार्गशीर्ष महिना मोठ्या कष्टाने आला.