पृच्छामि देवदेवेश संशयोऽस्ति महान्मम । लोकानां च हितार्थाय पापानां क्षयहेतवे
देवतांचा देव असलेल्या प्रभू, मला एक मोठा प्रश्न आहे. लोकांच्या कल्याणासाठी आणि पापांच्या नाशासाठी—
मार्गशीर्षेसिते पक्षे भवेदेकादशी तु या । किं नाम को विधिस्तस्याः को देवस्तत्र पूज्यते । एतदाचक्ष्व मे स्वामिन्विस्तरेण यथातथम्
—मार्गशीर्ष महिन्यात शुक्ल पक्षातील जी एकादशी येते, तिचे नाव काय, नियम काय आणि त्या दिवशी कोणत्या देवतेची पूजा करावी? हे सर्व मला नेमके आणि सविस्तर सांगा, स्वामी.
श्रीकृष्ण उवाच- साधु पृष्टं त्वया राजन्साधु ते विमलं यशः । कथयिष्यामि राजेंद्र हरिवासरमुत्तमम्
श्रीकृष्ण म्हणाले: राजन, तू फार चांगला प्रश्न विचारलास, तुझे निर्मळ यश वाखाणण्यासारखे आहे. मी तुला हरिवासर म्हणजेच श्रेष्ठ दिवस सविस्तर सांगतो.
उत्पन्ना चासिते पक्षे द्वादशी मम वल्लभा । मार्गशीर्षोत्पत्तिरिति मम देह समुद्भवा
शुक्ल पक्षातील द्वादशी मला अतिशय प्रिय आहे. मार्गशीर्ष महिन्यातील 'उत्पत्ती' नावाची एकादशी माझ्या देहातून प्रकट झाली.
सुरासुरवधार्थाय ह्युत्पन्ना भरतर्षभ । कथिता च मया सा वै तवाग्रे राजसत्तम
ही एकादशी देव आणि दानवांच्या विनाशासाठी प्रकट झाली, हे भारतश्रेष्ठा. आणि हे मी तुला पूर्वीही सांगितले आहे, राजसत्तम.
पूर्वा चैकादशी राजंस्त्रैलोक्ये सचराचरे । मार्गशीर्षे सिते पक्षे उत्पत्तिरिति नामतः
पूर्वीची ही एकादशी, राजन, त्रैलोक्यात—चराचर सृष्टीत—'उत्पत्ती' या नावाने ओळखली जाते, जी मार्गशीर्षाच्या शुक्ल पक्षात येते.
अतः परं प्रवक्ष्यामि मार्गशीर्षे सिता तु या । यस्याः श्रवणमात्रेण वाजपेयफलं लभेत्
आता मी तुला मार्गशीर्ष शुक्ल पक्षातील त्या एकादशीबद्दल सांगतो, जिचे केवळ श्रवण केल्याने वाजपेय यज्ञाचे फळ मिळते.
मोक्षा नामेति सा प्रोक्ता सर्वपापहरा परा । देवं दामोदरं राजन्पूजयेच्च प्रयत्नतः
तिला 'मोक्षदा' असे नाव आहे, ती सर्व पापांचा नाश करणारी आहे. राजन, त्या दिवशी दामोदराची अत्यंत भक्तीने पूजा करावी.
तुलस्या मंजरीभिश्च धूपैर्दीपैः प्रयत्नतः । पूर्वेण विधिना चैव दशम्येकादशी तथा
तुळशीच्या मंजिरी, धूप आणि दिव्यांनी, पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीने, दहावी आणि एकादशी या दोन्ही दिवशी काळजीपूर्वक पूजा करावी.
मोक्षा चैकादशी नाम्ना महापातकनाशिनी । रात्रौ जागरणं कार्यं नृत्यगीतस्तवैर्मम
'मोक्षदा' नावाची ही एकादशी मोठ्या पापांचा नाश करणारी आहे. त्या रात्री जागरण करून, नृत्य, गाणे आणि माझ्या स्तुतीने रात्र व्यतीत करावी.
शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि दिव्यां पौराणिकीकथाम् । यस्याः श्रवणमात्रेण सर्वपापक्षयो भवेत्
राजा, ऐका, मी तुला एक दिव्य आणि प्राचीन कथा सांगतो, जी फक्त ऐकली तरी सर्व पापं नष्ट होतात.
अधोयोनिगतश्चैव पितरो यस्य पापतः । अस्याश्च पुण्यदानेन मोक्षं यांति न संशयः
ज्यांच्या पापामुळे तुझ्या पूर्वजांना नीच जन्म मिळाला आहे, या कथेमुळे मिळणाऱ्या पुण्याने ते नक्कीच मुक्त होतात—यात शंका नाही.
चंपके नगरे रम्ये वैष्णवैश्च विभूषिते । वैखानसो नाम नृपः पुत्रवत्पालयेत्प्रजाः
चंपक नावाच्या सुंदर नगरात, विष्णूभक्तांनी सजलेल्या, वैखानस नावाचा राजा आपल्या प्रजेला मुलांप्रमाणे जपत असे.
वसंति बहवो विप्रा वेदवेदांगपारगाः । ऋद्धिमत्यः प्रजास्तस्य राज्ञो वैखानसस्य हि
त्या नगरीत वेद आणि वेदांग पारंगत असे अनेक ब्राह्मण राहत होते, आणि वैखानस राजाची प्रजा खूप समृद्ध होती.
एवं राज्यं प्रकुर्वाणो रात्रौ स्वप्नस्य मध्यतः । स्वकीयपितरो दृष्ट्वा अधोयोनिगता नृप
राजा असे राज्य करत असताना, एका रात्रीच्या मध्यभागी त्याला स्वप्नात स्वतःचे पूर्वज नीच जन्मात पडलेले दिसले.
एवं दृष्ट्वा च तान्सर्वान्विस्मयाविष्टमानसः । कथयामास वृत्तांतं स्वप्नजातं द्विजान्प्रति
हे सर्व पूर्वज असे पाहून, आश्चर्याने भरलेल्या मनाने, त्याने ब्राह्मणांना तो स्वप्नातील प्रसंग सांगितला.
राजोवाच- मया स्वपितरो दृष्ट्वा नरकोपगता द्विजाः । तारयेति तनूजत्वमस्मान्निरयसागरात्
राजा म्हणाला—'ब्राह्मणहो, मी माझ्या पूर्वजांना नरकात पडलेले पाहिले; त्यांच्या पुत्राने म्हणून मला या नरकसागरातून तारावे.'
एवं ब्रुवाणास्ते नूनं रोदमाना मुहुर्मुहुः । मया दृष्टा द्विजश्रेष्ठा एतस्माच्च न मे सुखम्
ते पुन्हा पुन्हा रडत असे बोलत होते; ब्राह्मणश्रेष्ठांनो, मी त्यांना पाहिले आणि त्यामुळे मला काहीच सुख वाटत नाही.
एतद्राज्यं मम महत्सुखदायि न विद्यते । अश्वा गजास्तथा सर्वे रोचंते मे न भो द्विजाः
हे माझं मोठं राज्य मला आता सुख देत नाही; घोडे आणि हत्ती सुद्धा मला आवडत नाहीत, ब्राह्मणहो.
न दारा न सुता मह्यं रोचंते द्विजसत्तमाः । किं करोमि क्व गच्छामि हृदयं मेऽवरुध्यते
पत्नी किंवा मुले सुद्धा मला आता आनंद देत नाहीत, ब्राह्मणश्रेष्ठांनो; मी काय करू, कुठे जाऊ? माझं मन खूपच बेचैन झालं आहे.
तद्व्रतं तं तपोयोगं येनैव मम पूर्वजाः । मोक्षं प्रयांति सद्यो वै कथ्यतां च द्विजोत्तमाः
म्हणून, ब्राह्मणश्रेष्ठांनो, असा कोणता व्रत किंवा तप सांगावे, ज्यामुळे माझे पूर्वज लगेच मुक्त होतील.
पुत्रे तु जीवितप्राये बलीयसि महात्मनि । पितास्ति नरके घोरे तस्य पुत्रस्य किं फलम्
जर पुत्र मोठा, बलवान आणि जिवंत असतानाही वडील भयंकर नरकात राहतात, तर अशा पुत्राचा काय उपयोग?
ब्राह्मणा ऊचुः - पर्वतस्य मुने राजन्निकटे चाश्रमो महान् । गम्यतां राजशार्दूल भूतं भव्यं विजानतः
ब्राह्मण म्हणाले—'राजन, पर्वताजवळ एक मोठं आश्रम आहे; राजसिंहा, तिथे जा, कारण तो भूत आणि भविष्य जाणणारा आहे.'
तेषां श्रुत्वा ततो वाक्यं राजा वैखानसो महान् । जगाम चाशु तत्रैव चाश्रमं पर्वतस्य च
त्यांचे शब्द ऐकून, महान वैखानस राजा पटकन त्या पर्वताजवळील आश्रमात गेला.
ब्राह्मणैर्वेष्टितो राजा राजभिश्च समन्वितः । आश्रमं विपुलं तस्य संप्राप्तो राजसत्तमः
ब्राह्मणांनी वेढलेला आणि इतर राजांसह, तो राजश्रेष्ठ त्या मोठ्या आश्रमात पोहोचला.
तत्रर्ग्वेद यजुर्वेद सामाध्ययनकोविदैः । वेष्टितं मुनिभिश्चैव द्वितीयं ब्रह्मणो यथा
तिथे ऋग्वेद, यजुर्वेद आणि सामवेद शिकण्यात निपुण असलेल्या ऋषींनी वेढलेला तो आश्रम, जणू दुसरा ब्रह्मलोकच वाटत होता.
दृष्ट्वा तं मुनिशार्दूलं राजा वैखानसस्तथा । दंडवत्प्रणतिं कृत्वा पस्पर्श चरणौ मुनेः
त्या श्रेष्ठ ऋषीला पाहून, वैखानस राजाने दंडवत घालून नमस्कार केला आणि ऋषींच्या पायांना स्पर्श केला.
पप्रच्छ कुशलं तस्य सप्तस्वंगेष्वसौ मुनिः । राज्ये निष्कंटकत्वं च राज्ञः सौख्यसमन्वितम्
त्या ऋषीने राजाची सात अंगांची कुशलता विचारली, तसेच राज्यात सर्वत्र शांती आहे का आणि राजाला सुख आहे का हेही जाणून घेतले.
राजोवाच - तव प्रसादाद्भो स्वामिन्कुशलं मेऽङ्गसप्तसु । भक्ता ये विष्णुविप्रेषु कथं तेषां च विघ्नता
राजा म्हणाला — तुमच्या कृपेने, स्वामी, माझ्या सर्व सातही अंगांमध्ये मी सुखरूप आहे. जे लोक विष्णू आणि ब्राह्मण यांच्याशी भक्तीने जोडलेले असतात, त्यांना अडथळे कसे येतील?
मया स्वपितरो दृष्टाः स्वप्ने च नरके स्थिताः । कस्य पुण्यस्य सामर्थ्यान्मोक्षं यांति द्विजोत्तम
मी माझ्या पूर्वजांना स्वप्नात नरकात राहताना पाहिले. कोणत्या पुण्याच्या सामर्थ्याने त्यांना मुक्ती मिळते, श्रेष्ठ ब्राह्मण?