तिथिरेका भवेत्सर्वा पक्षयोरुभयोरपि । उभयैकादशी स्वल्पा ह्यंते चैव त्रयोदशी
दोन्ही पक्षांत एकच तिथी म्हणजे एकादशी असते; दोन्ही एकादशी थोड्या असतात आणि शेवटी त्रयोदशी येते.
मध्ये तु द्वादशी पूर्णा त्रिस्पृशा सा हरिप्रिया । एकामुपोषयेत्तां वै सहस्रैकादशीफलम्
मधल्या दिवशी द्वादशी पूर्ण असते, ती तीन दिवसांना स्पर्श करणारी आणि हरिप्रिय असते. जो ती पाळतो, त्याला हजार एकादशीचे फळ मिळते.
सहस्रगुणितं ह्येवं द्वादश्यां पारणे कृते । अष्टम्येकादशी षष्ठी तृतीया च चतुर्दशी
या प्रकारे द्वादशीला उपवास सोडल्यास त्याचे पुण्य हजारपट वाढते. अष्टमी, एकादशी, षष्ठी, तृतीया आणि चतुर्दशी या तिथ्या—
पूर्वविद्धा न कर्तव्या परविद्धामुपोषयेत् । एकादशी ह्यहोरात्रं प्रभाते घटिका भवेत्
—जर त्या मागच्या दिवशी जोडलेल्या असतील तर पाळू नयेत; पुढच्या दिवशी जोडलेल्या असतील तर उपवास करावा. एकादशीचा उपवास दिवस-रात्र आणि सकाळच्या थोड्या वेळेपर्यंत असावा.
सा तिथिः परिहर्तव्या उपोष्या द्वादशीयुता । एवंविधा मया प्रोक्ता पक्षयोरुभयोरपि
ती तिथी द्वादशीसोबत नसेल तर टाळावी. अशा प्रकारे दोन्ही पक्षांसाठी योग्य पद्धत मी सांगितली आहे.
एकादश्यां प्रकुर्वीत ह्युपवासं न संशयः । ते यांति वैष्णवं स्थानं यत्रास्ते गरुडध्वजः
एकादशीला नक्कीच उपवास करावा, यात शंका नाही. असे करणारे लोक गरुडध्वज असलेल्या विष्णूचे स्थान मिळवतात.
धन्यास्ते मानवा लोके विष्णुभक्तिपरायणाः । एकादश्याश्च माहात्म्यं सर्वकालेषु यः पठेत्
या जगात जे लोक विष्णूभक्त आहेत, ते खरोखर धन्य आहेत. आणि जो कोणी एकादशीचे माहात्म्य सर्व काळात वाचतो—
गोसहस्रफलं सोऽपि पुण्यं प्राप्नोति मानवः । दिवा वा यदि वा रात्रौ ये वै शृण्वंति भक्तितः
—त्यालाही हजार गायी दान केल्याचे पुण्य मिळते. दिवसा किंवा रात्री, जे भक्तीभावाने ऐकतात—
ब्रह्महत्यादिपापेभ्यो मुच्यंते नात्र संशयः । विष्णुधर्मसमं नास्ति गीतार्थं च नृपोत्तम । एकादशीसमं नास्ति व्रतं पापप्रणाशनम्
—त्यांची ब्रह्महत्येसारख्या पापांपासून मुक्तता होते, यात शंका नाही. विष्णूधर्मासारखे, गीतार्थासारखे काही नाही, राजन; आणि पाप नष्ट करणारे एकादशीसारखे व्रत नाही.
युधिष्ठिर उवाच- वंदे विष्णुं विभुं साक्षाल्लोकत्रयसुखावहम् । विश्वेशं विश्वकर्तारं पुराणं पुरुषोत्तमम्
युधिष्ठिर म्हणाले: मी सर्वत्र व्यापणाऱ्या, त्रिलोकांना सुख देणाऱ्या, विश्वाचा स्वामी, सर्वांचा कर्ता, पुरातन आणि श्रेष्ठ पुरुष असलेल्या विष्णूला वंदन करतो.
पृच्छामि देवदेवेश संशयोऽस्ति महान्मम । लोकानां च हितार्थाय पापानां क्षयहेतवे
देवतांचा देव असलेल्या प्रभू, मला एक मोठा प्रश्न आहे. लोकांच्या कल्याणासाठी आणि पापांच्या नाशासाठी—
मार्गशीर्षेसिते पक्षे भवेदेकादशी तु या । किं नाम को विधिस्तस्याः को देवस्तत्र पूज्यते । एतदाचक्ष्व मे स्वामिन्विस्तरेण यथातथम्
—मार्गशीर्ष महिन्यात शुक्ल पक्षातील जी एकादशी येते, तिचे नाव काय, नियम काय आणि त्या दिवशी कोणत्या देवतेची पूजा करावी? हे सर्व मला नेमके आणि सविस्तर सांगा, स्वामी.
श्रीकृष्ण उवाच- साधु पृष्टं त्वया राजन्साधु ते विमलं यशः । कथयिष्यामि राजेंद्र हरिवासरमुत्तमम्
श्रीकृष्ण म्हणाले: राजन, तू फार चांगला प्रश्न विचारलास, तुझे निर्मळ यश वाखाणण्यासारखे आहे. मी तुला हरिवासर म्हणजेच श्रेष्ठ दिवस सविस्तर सांगतो.
उत्पन्ना चासिते पक्षे द्वादशी मम वल्लभा । मार्गशीर्षोत्पत्तिरिति मम देह समुद्भवा
शुक्ल पक्षातील द्वादशी मला अतिशय प्रिय आहे. मार्गशीर्ष महिन्यातील 'उत्पत्ती' नावाची एकादशी माझ्या देहातून प्रकट झाली.
सुरासुरवधार्थाय ह्युत्पन्ना भरतर्षभ । कथिता च मया सा वै तवाग्रे राजसत्तम
ही एकादशी देव आणि दानवांच्या विनाशासाठी प्रकट झाली, हे भारतश्रेष्ठा. आणि हे मी तुला पूर्वीही सांगितले आहे, राजसत्तम.
पूर्वा चैकादशी राजंस्त्रैलोक्ये सचराचरे । मार्गशीर्षे सिते पक्षे उत्पत्तिरिति नामतः
पूर्वीची ही एकादशी, राजन, त्रैलोक्यात—चराचर सृष्टीत—'उत्पत्ती' या नावाने ओळखली जाते, जी मार्गशीर्षाच्या शुक्ल पक्षात येते.
अतः परं प्रवक्ष्यामि मार्गशीर्षे सिता तु या । यस्याः श्रवणमात्रेण वाजपेयफलं लभेत्
आता मी तुला मार्गशीर्ष शुक्ल पक्षातील त्या एकादशीबद्दल सांगतो, जिचे केवळ श्रवण केल्याने वाजपेय यज्ञाचे फळ मिळते.
मोक्षा नामेति सा प्रोक्ता सर्वपापहरा परा । देवं दामोदरं राजन्पूजयेच्च प्रयत्नतः
तिला 'मोक्षदा' असे नाव आहे, ती सर्व पापांचा नाश करणारी आहे. राजन, त्या दिवशी दामोदराची अत्यंत भक्तीने पूजा करावी.
तुलस्या मंजरीभिश्च धूपैर्दीपैः प्रयत्नतः । पूर्वेण विधिना चैव दशम्येकादशी तथा
तुळशीच्या मंजिरी, धूप आणि दिव्यांनी, पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीने, दहावी आणि एकादशी या दोन्ही दिवशी काळजीपूर्वक पूजा करावी.
मोक्षा चैकादशी नाम्ना महापातकनाशिनी । रात्रौ जागरणं कार्यं नृत्यगीतस्तवैर्मम
'मोक्षदा' नावाची ही एकादशी मोठ्या पापांचा नाश करणारी आहे. त्या रात्री जागरण करून, नृत्य, गाणे आणि माझ्या स्तुतीने रात्र व्यतीत करावी.
शृणु राजन्प्रवक्ष्यामि दिव्यां पौराणिकीकथाम् । यस्याः श्रवणमात्रेण सर्वपापक्षयो भवेत्
राजा, ऐका, मी तुला एक दिव्य आणि प्राचीन कथा सांगतो, जी फक्त ऐकली तरी सर्व पापं नष्ट होतात.
अधोयोनिगतश्चैव पितरो यस्य पापतः । अस्याश्च पुण्यदानेन मोक्षं यांति न संशयः
ज्यांच्या पापामुळे तुझ्या पूर्वजांना नीच जन्म मिळाला आहे, या कथेमुळे मिळणाऱ्या पुण्याने ते नक्कीच मुक्त होतात—यात शंका नाही.
चंपके नगरे रम्ये वैष्णवैश्च विभूषिते । वैखानसो नाम नृपः पुत्रवत्पालयेत्प्रजाः
चंपक नावाच्या सुंदर नगरात, विष्णूभक्तांनी सजलेल्या, वैखानस नावाचा राजा आपल्या प्रजेला मुलांप्रमाणे जपत असे.
वसंति बहवो विप्रा वेदवेदांगपारगाः । ऋद्धिमत्यः प्रजास्तस्य राज्ञो वैखानसस्य हि
त्या नगरीत वेद आणि वेदांग पारंगत असे अनेक ब्राह्मण राहत होते, आणि वैखानस राजाची प्रजा खूप समृद्ध होती.
एवं राज्यं प्रकुर्वाणो रात्रौ स्वप्नस्य मध्यतः । स्वकीयपितरो दृष्ट्वा अधोयोनिगता नृप
राजा असे राज्य करत असताना, एका रात्रीच्या मध्यभागी त्याला स्वप्नात स्वतःचे पूर्वज नीच जन्मात पडलेले दिसले.
एवं दृष्ट्वा च तान्सर्वान्विस्मयाविष्टमानसः । कथयामास वृत्तांतं स्वप्नजातं द्विजान्प्रति
हे सर्व पूर्वज असे पाहून, आश्चर्याने भरलेल्या मनाने, त्याने ब्राह्मणांना तो स्वप्नातील प्रसंग सांगितला.
राजोवाच- मया स्वपितरो दृष्ट्वा नरकोपगता द्विजाः । तारयेति तनूजत्वमस्मान्निरयसागरात्
राजा म्हणाला—'ब्राह्मणहो, मी माझ्या पूर्वजांना नरकात पडलेले पाहिले; त्यांच्या पुत्राने म्हणून मला या नरकसागरातून तारावे.'
एवं ब्रुवाणास्ते नूनं रोदमाना मुहुर्मुहुः । मया दृष्टा द्विजश्रेष्ठा एतस्माच्च न मे सुखम्
ते पुन्हा पुन्हा रडत असे बोलत होते; ब्राह्मणश्रेष्ठांनो, मी त्यांना पाहिले आणि त्यामुळे मला काहीच सुख वाटत नाही.
एतद्राज्यं मम महत्सुखदायि न विद्यते । अश्वा गजास्तथा सर्वे रोचंते मे न भो द्विजाः
हे माझं मोठं राज्य मला आता सुख देत नाही; घोडे आणि हत्ती सुद्धा मला आवडत नाहीत, ब्राह्मणहो.
न दारा न सुता मह्यं रोचंते द्विजसत्तमाः । किं करोमि क्व गच्छामि हृदयं मेऽवरुध्यते
पत्नी किंवा मुले सुद्धा मला आता आनंद देत नाहीत, ब्राह्मणश्रेष्ठांनो; मी काय करू, कुठे जाऊ? माझं मन खूपच बेचैन झालं आहे.