मामुपोष्यंति ये भक्त्या तव भक्त्या जनार्दन । सर्वसिद्धिर्भवेत्तेषां यदि तुष्टोऽसि मे प्रभो 6.38.
जे लोक भक्तीने मला पूजतील, आणि जे तुझी भक्ती करतील, हे जनार्दन, जर तू माझ्यावर प्रसन्न असशील, तर त्यांना सर्व सिद्धी मिळू दे.
उपवासं च नक्तं च एकभक्तं करोति च । तस्य वित्तं च धर्मं च मोक्षं वै देहि माधव
जो कोणी उपवास करतो, रात्रौच जेवतो किंवा एक वेळच अन्न घेतो, हे माधव, त्याला संपत्ती, धर्म आणि मोक्ष दे.
विष्णुरुवाच-। यत्त्वं वदसि कल्याणि तत्सर्वं च भविष्यति । सर्वान्मनोरथान्भद्रे दास्यसि त्वं च नान्यथा
विष्णू म्हणाले — हे कल्याणी, तू जे काही बोललीस ते सर्व घडून येईल. हे सुभगे, तू सर्व मनोकामना पूर्ण करशील; यात काहीच बदल होणार नाही.
मम भक्ताश्च ये लोके ये च भक्तास्तु कार्त्तिके । चतुर्युगेषु विख्यातास्त्रिषु लोकेषु वै प्रभो
या जगात जे माझे भक्त आहेत, आणि जे कार्तिक महिन्यात भक्ती करतात, ते चारही युगांत आणि तीनही लोकांत प्रसिद्ध होतील, हे प्रभो.
त्वां च शक्तिमहं मन्ये एकादशीव्रतस्थिताः । मम पूजां करिष्यंति मोक्षगास्ते न संशयः
मी तुला सामर्थ्यशाली मानतो, कारण तू एकादशी व्रतात स्थित आहेस. जे माझी पूजा करतील, त्यांना नक्कीच मोक्ष मिळेल, यात शंका नाही.
तृतीया चाष्टमी चैव नवमी च चतुर्दशी । एकादशी विशेषेण तिथिरेषा हरिप्रिया । सर्वतीर्थाधिकं पुण्यं सत्यं सत्यं न संशयः
तृतीया, अष्टमी, नवमी आणि चतुर्दशी या तिथी, आणि विशेषतः एकादशी — ही तिथी हरिप्रिया आहे. तिचे पुण्य सर्व तीर्थांपेक्षा श्रेष्ठ आहे; हे खरे आहे, यात शंका नाही.
इदं दत्त्वा वरं तस्यै तिस्रो वाचो न संशयः । हृष्टा पुष्टा च संजाता एकादशीमहाव्रता
तिला हे तीन वर दिल्यावर, कोणतीही शंका न ठेवता, एकादशी आनंदी, पुष्ट आणि महान व्रताने युक्त झाली.
शत्रुं हंसि परां तस्य ददासि परमां गतिम् । त्वं हंसि सर्वविघ्नानि सर्वसिद्धिवरप्रदा
तू शत्रूंचा नाश करतेस आणि त्या व्यक्तीस परमगती देतेस. तू सर्व विघ्ने दूर करतेस आणि सर्व सिद्धीचा वर देतेस.
उभयोः पक्षयोः पार्थ तुल्या एकादशी शुभा । न शुक्ला नैव कृष्णा च विभेदं नैव कारयेत्
पार्था, दोन्ही पक्षांत एकादशी शुभ आणि समान आहे; ती ना शुक्ल ना कृष्ण, तिच्यात भेद करू नये.
विभेदो नैव कर्त्तव्यः समस्तव्रतकारिभिः । दिवा वा यदि वा रात्रौ शृणोति भक्तितत्परः
सर्व व्रत करणाऱ्यांनी कधीही भेद करू नये. दिवसा असो किंवा रात्री, जो भक्तीने ऐकतो—
तिथिरेका भवेत्सर्वा पक्षयोरुभयोरपि । उभयैकादशी स्वल्पा ह्यंते चैव त्रयोदशी
दोन्ही पक्षांत एकच तिथी म्हणजे एकादशी असते; दोन्ही एकादशी थोड्या असतात आणि शेवटी त्रयोदशी येते.
मध्ये तु द्वादशी पूर्णा त्रिस्पृशा सा हरिप्रिया । एकामुपोषयेत्तां वै सहस्रैकादशीफलम्
मधल्या दिवशी द्वादशी पूर्ण असते, ती तीन दिवसांना स्पर्श करणारी आणि हरिप्रिय असते. जो ती पाळतो, त्याला हजार एकादशीचे फळ मिळते.
सहस्रगुणितं ह्येवं द्वादश्यां पारणे कृते । अष्टम्येकादशी षष्ठी तृतीया च चतुर्दशी
या प्रकारे द्वादशीला उपवास सोडल्यास त्याचे पुण्य हजारपट वाढते. अष्टमी, एकादशी, षष्ठी, तृतीया आणि चतुर्दशी या तिथ्या—
पूर्वविद्धा न कर्तव्या परविद्धामुपोषयेत् । एकादशी ह्यहोरात्रं प्रभाते घटिका भवेत्
—जर त्या मागच्या दिवशी जोडलेल्या असतील तर पाळू नयेत; पुढच्या दिवशी जोडलेल्या असतील तर उपवास करावा. एकादशीचा उपवास दिवस-रात्र आणि सकाळच्या थोड्या वेळेपर्यंत असावा.
सा तिथिः परिहर्तव्या उपोष्या द्वादशीयुता । एवंविधा मया प्रोक्ता पक्षयोरुभयोरपि
ती तिथी द्वादशीसोबत नसेल तर टाळावी. अशा प्रकारे दोन्ही पक्षांसाठी योग्य पद्धत मी सांगितली आहे.
एकादश्यां प्रकुर्वीत ह्युपवासं न संशयः । ते यांति वैष्णवं स्थानं यत्रास्ते गरुडध्वजः
एकादशीला नक्कीच उपवास करावा, यात शंका नाही. असे करणारे लोक गरुडध्वज असलेल्या विष्णूचे स्थान मिळवतात.
धन्यास्ते मानवा लोके विष्णुभक्तिपरायणाः । एकादश्याश्च माहात्म्यं सर्वकालेषु यः पठेत्
या जगात जे लोक विष्णूभक्त आहेत, ते खरोखर धन्य आहेत. आणि जो कोणी एकादशीचे माहात्म्य सर्व काळात वाचतो—
गोसहस्रफलं सोऽपि पुण्यं प्राप्नोति मानवः । दिवा वा यदि वा रात्रौ ये वै शृण्वंति भक्तितः
—त्यालाही हजार गायी दान केल्याचे पुण्य मिळते. दिवसा किंवा रात्री, जे भक्तीभावाने ऐकतात—
ब्रह्महत्यादिपापेभ्यो मुच्यंते नात्र संशयः । विष्णुधर्मसमं नास्ति गीतार्थं च नृपोत्तम । एकादशीसमं नास्ति व्रतं पापप्रणाशनम्
—त्यांची ब्रह्महत्येसारख्या पापांपासून मुक्तता होते, यात शंका नाही. विष्णूधर्मासारखे, गीतार्थासारखे काही नाही, राजन; आणि पाप नष्ट करणारे एकादशीसारखे व्रत नाही.
युधिष्ठिर उवाच- वंदे विष्णुं विभुं साक्षाल्लोकत्रयसुखावहम् । विश्वेशं विश्वकर्तारं पुराणं पुरुषोत्तमम्
युधिष्ठिर म्हणाले: मी सर्वत्र व्यापणाऱ्या, त्रिलोकांना सुख देणाऱ्या, विश्वाचा स्वामी, सर्वांचा कर्ता, पुरातन आणि श्रेष्ठ पुरुष असलेल्या विष्णूला वंदन करतो.
पृच्छामि देवदेवेश संशयोऽस्ति महान्मम । लोकानां च हितार्थाय पापानां क्षयहेतवे
देवतांचा देव असलेल्या प्रभू, मला एक मोठा प्रश्न आहे. लोकांच्या कल्याणासाठी आणि पापांच्या नाशासाठी—
मार्गशीर्षेसिते पक्षे भवेदेकादशी तु या । किं नाम को विधिस्तस्याः को देवस्तत्र पूज्यते । एतदाचक्ष्व मे स्वामिन्विस्तरेण यथातथम्
—मार्गशीर्ष महिन्यात शुक्ल पक्षातील जी एकादशी येते, तिचे नाव काय, नियम काय आणि त्या दिवशी कोणत्या देवतेची पूजा करावी? हे सर्व मला नेमके आणि सविस्तर सांगा, स्वामी.
श्रीकृष्ण उवाच- साधु पृष्टं त्वया राजन्साधु ते विमलं यशः । कथयिष्यामि राजेंद्र हरिवासरमुत्तमम्
श्रीकृष्ण म्हणाले: राजन, तू फार चांगला प्रश्न विचारलास, तुझे निर्मळ यश वाखाणण्यासारखे आहे. मी तुला हरिवासर म्हणजेच श्रेष्ठ दिवस सविस्तर सांगतो.
उत्पन्ना चासिते पक्षे द्वादशी मम वल्लभा । मार्गशीर्षोत्पत्तिरिति मम देह समुद्भवा
शुक्ल पक्षातील द्वादशी मला अतिशय प्रिय आहे. मार्गशीर्ष महिन्यातील 'उत्पत्ती' नावाची एकादशी माझ्या देहातून प्रकट झाली.
सुरासुरवधार्थाय ह्युत्पन्ना भरतर्षभ । कथिता च मया सा वै तवाग्रे राजसत्तम
ही एकादशी देव आणि दानवांच्या विनाशासाठी प्रकट झाली, हे भारतश्रेष्ठा. आणि हे मी तुला पूर्वीही सांगितले आहे, राजसत्तम.
पूर्वा चैकादशी राजंस्त्रैलोक्ये सचराचरे । मार्गशीर्षे सिते पक्षे उत्पत्तिरिति नामतः
पूर्वीची ही एकादशी, राजन, त्रैलोक्यात—चराचर सृष्टीत—'उत्पत्ती' या नावाने ओळखली जाते, जी मार्गशीर्षाच्या शुक्ल पक्षात येते.
अतः परं प्रवक्ष्यामि मार्गशीर्षे सिता तु या । यस्याः श्रवणमात्रेण वाजपेयफलं लभेत्
आता मी तुला मार्गशीर्ष शुक्ल पक्षातील त्या एकादशीबद्दल सांगतो, जिचे केवळ श्रवण केल्याने वाजपेय यज्ञाचे फळ मिळते.
मोक्षा नामेति सा प्रोक्ता सर्वपापहरा परा । देवं दामोदरं राजन्पूजयेच्च प्रयत्नतः
तिला 'मोक्षदा' असे नाव आहे, ती सर्व पापांचा नाश करणारी आहे. राजन, त्या दिवशी दामोदराची अत्यंत भक्तीने पूजा करावी.
तुलस्या मंजरीभिश्च धूपैर्दीपैः प्रयत्नतः । पूर्वेण विधिना चैव दशम्येकादशी तथा
तुळशीच्या मंजिरी, धूप आणि दिव्यांनी, पूर्वी सांगितलेल्या पद्धतीने, दहावी आणि एकादशी या दोन्ही दिवशी काळजीपूर्वक पूजा करावी.
मोक्षा चैकादशी नाम्ना महापातकनाशिनी । रात्रौ जागरणं कार्यं नृत्यगीतस्तवैर्मम
'मोक्षदा' नावाची ही एकादशी मोठ्या पापांचा नाश करणारी आहे. त्या रात्री जागरण करून, नृत्य, गाणे आणि माझ्या स्तुतीने रात्र व्यतीत करावी.