नित्यं गृह्णाति विप्रेंद्र यो धात्रीफलकर्द्दमम् । दिने दिने लभेत्पुण्यं संप्राप्नोति न संशयः
जो दररोज धात्रीच्या फळाचा गर घेतो, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, तो प्रत्येक दिवशी पुण्य मिळवतो—यात काहीच शंका नाही.
धात्रीतरुं च यो हंति सर्वदेवगणाश्रयम् । स ददाति हरेरंगे घातं नास्त्यत्र संशयः
जो धात्रीचं झाड, जे सर्व देवांचं निवासस्थान आहे, तोडतो, तो हरिला दुःख पोहोचवतो—यात काहीच शंका नाही.
सर्वदेवमयी धात्री विशेषात्केशवप्रिया । सम्यग्वक्तुं गुणं तस्या ब्रह्मणापि न शक्यते
धात्री ही सर्व देवांची मूर्ती आहे आणि विशेषतः केशवाला प्रिय आहे; तिचे गुण ब्रह्मादेखील नीट सांगू शकत नाहीत.
धात्र्यास्तुलस्या विदधाति भक्तिं यो मानवो ज्ञातसमस्ततत्वः । भुक्त्वा च भोगान्सकलां स्ततोंऽते स मुक्तिमाप्नोति हरेः प्रसादात्
जो मनुष्य सर्व तत्त्व जाणून धात्री आणि तुळशीला भक्तीपूर्वक पूजतो, आणि सर्व भोग उपभोगून शेवटी हरिच्या कृपेने मुक्ती मिळवतो.
जैमिनिरुवाच- भूय एव महाभाग तुलस्याः पापनाशनम् । अतिथेः पूजनस्यापि माहात्म्यं ब्रूहि विस्तरात्
जैमिनी म्हणाला—हे महाभाग, पुन्हा एकदा तुळशीच्या पाप नष्ट करणाऱ्या सामर्थ्याबद्दल आणि अतिथीच्या पूजेचं माहात्म्य विस्तारानं सांग.
सूत उवाच- ततो व्यासो महातेजास्तुलस्या द्विजसत्तम । माहात्म्यं वक्तुमारेभे शृण्वतां पापनाशनम्
सूतो म्हणाला—मग तेजस्वी व्यासांनी, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, तुळशीचं पाप नष्ट करणारं माहात्म्य सांगायला सुरुवात केली.
व्यास उवाच- इयं साक्षान्महालक्ष्मीस्तुलसी भगवत्प्रिया । तस्मादिमां न पश्यंति वृक्षज्ञानेन जैमिने
व्यास म्हणाले—ही तुळशी प्रत्यक्ष महालक्ष्मी आहे, भगवंताला प्रिय आहे; म्हणून जैमिनी, तिला फक्त झाड म्हणून पाहू नकोस.
सदैव तुलसीं मर्त्यो यथैव भुवि सेवते । तथैव सेन्द्रा विबुधाः सेवंते तं सुरालये
माणूस जसा पृथ्वीवर तुळशीची सेवा करतो, तसाच त्याला देवलोकात इंद्रासह सर्व देवता सेवा करतात.
परब्रह्मस्वरूपेयं तुलसी यत्र तिष्ठति । तत्रैव कुशलं सर्वं सुदृढं प्रोच्यते मया
जिथे तुळशी असते, तिथे ती परब्रह्माचं स्वरूप आहे; तिथे सर्व कल्याण आहे, हे मी ठामपणे सांगतो.
प्राप्नोति मृत्युकाले यस्तोयं पातकवानपि । तुलसीपत्रगलितं स याति हरिसन्निधिम्
मृत्यूसमयी ज्या पापी माणसाला तुळशीच्या पानातून गाळलेलं पाणी मिळतं, तो हरिच्या सान्निध्यात पोहोचतो.
तुलसीमृत्तिकापुण्ड्रं यो मृत्युसमये वहेत् । स मुक्तः सकलैः पापैः पुरं गच्छति चक्रिणः
जो मृत्यूसमयी तुळशीच्या मातीचं तिलक लावतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो आणि चक्रधारीच्या लोकात जातो.
यस्य स्यात्तुलसीपत्रं मुखे शिरसि कर्णयोः । मृत्युकाले द्विजश्रेष्ठ तस्य स्वामी न भास्करिः
हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, मृत्यूसमयी ज्याच्या तोंडात, डोक्यावर किंवा कानावर तुळशीचं पान असतं, त्याचा स्वामी सूर्य नसतो.
पवित्रनामा सुमतिर्बभूव परमार्थवित् । बभूव ब्राह्मणी तस्य बहुला नाम धारिणी
पवित्र नावाचा एक श्रेष्ठ ज्ञानी आणि परमार्थ जाणणारा पुरुष जन्माला आला; त्याची पत्नी बहुला नावाची ब्राह्मण स्त्री होती.
सद्वंशप्रभवा साध्वी पतिसेवापरायणा । अनपत्यपतिर्नाम तत्रैकोस्ति द्विजोत्तमः
ती सुसंस्कारित, कुलीन आणि पतीसेवेत तत्पर होती; त्याच्याजवळ अनपत्यपति नावाचा एक ब्राह्मणही होता.
सख्यं तेन पवित्रोऽसौ चकार द्विजसेविना । ततोऽनपत्यपतिना कथालोभेन सत्तमः
त्याने त्या शुद्ध आणि ब्राह्मणसेवेने भक्त असलेल्या व्यक्तीशी मैत्री केली. मग तो उत्तम पुरुष, ज्याला ना मूल होतं ना पत्नी, कथा ऐकण्याच्या इच्छेने त्याच्याकडे ओढला गेला.
उपविष्टः पवित्रोऽसौ स्नेहादेकवरासने । तत्रांतरे महातेजा लोमशो नाम स द्विजः
त्या शुद्ध मनाच्या माणसाने प्रेमापोटी एकाच आसनावर बसून घेतलं. त्याच वेळी, तेजस्वी आणि महान लॊमश नावाचा ब्राह्मण तिथे उपस्थित होता.
कथयंतौ कथाश्चित्राः समागत्य ददर्श तौ । अथ तं लोमशं विप्रं विप्रावुत्थाय पीठतः
दोघेही रंगीबेरंगी कथा सांगत असताना, त्यांनी त्याला येताना पाहिलं. मग त्या दोन्ही ब्राह्मणांनी आपल्या आसनावरून उठून लॊमश ऋषीचे स्वागत केले.
पाद्यार्घ्याचमनीयाद्यैः पूजयामासतुश्च तौ । सुप्रीतो लोमशस्ताभ्यां नारायणपरायणः
त्यांनी त्याला पाय धुण्यासाठी पाणी, अर्घ्य, पिण्यासाठी पाणी आणि इतर विधी करून सन्मान दिला. नारायणभक्त लॊमश त्यांच्या या आदराने अत्यंत प्रसन्न झाला.
उवास ब्राह्मणश्रेष्ठ आसने कीर्तयन्हरिम् । आसनस्थं महात्मानं लोमशं तं कृताञ्जलिम्
तो श्रेष्ठ ब्राह्मण आसनावर बसून हरिचं गुणगान करत राहिला. त्या दोघांनी हात जोडून त्या महान आत्म्याच्या, लॊमश ऋषीच्या, जवळ गेले.
पवित्रानापत्यमुनी भक्त्या प्राहतुर्लोमशम् । भगवन्सर्वधर्मज्ञ त्वत्पादयुगलैर्नृभिः
अपत्य नसलेला पवित्र ऋषी भक्तीने लॊमशाला म्हणाला, 'भगवंत, सर्व धर्म जाणणारे, तुमच्या पवित्र पायांचं दर्शन घेतल्याने—'
सद्भिर्ग्राह्यैराश्रमोऽयं पूतोऽभून्नूनमावयोः । कृतानि यानि पापानि आवाभ्यां मोहतः पुरा
'सज्जन आणि योग्य लोकांच्या येण्याने हे आश्रम आमच्यासाठी नक्कीच पावन झालं आहे. आम्ही अज्ञानाने पूर्वी जे काही पाप केलं असेल—'
तानि सर्वाणि नष्टानि त्वत्पादयुगदर्शनात् । भवान्नारायणः साक्षात्पूजनीयोऽमरैरपि
'तुमच्या पवित्र पायांचं दर्शन घेतल्याने ती सर्व पापं नष्ट झाली आहेत. तुम्ही तर साक्षात नारायण आहात, ज्यांची अमर देवताही पूजा करतात.'
सम्यक्ते पूजनं कर्तुं किमावां मानुषौ क्षमौ । अतिथेर्या कृता पूजा तेऽस्माभिर्निजशक्तितः
'आम्ही हे सामान्य माणसं, पृथ्वीवरचे, तुमचं खरं पूजन कसं करू शकतो? आमच्या शक्तीनुसार आम्ही तुमचं आदरातिथ्य केलं आहे.'
अनया भव सुप्रीतः क्षमस्व दोषमावयोः । इत्युक्त्वा तौ महात्मानौ तस्यागंतोः पदद्वये । निपेततुर्द्विजश्रेष्ठ वयस्यौ गृहमेधिनौ
'या सर्व गोष्टींनी तुम्ही अत्यंत प्रसन्न व्हा आणि आमच्या चुका माफ करा.' असं म्हणून, ते दोन्ही गृहस्थ आणि मित्र त्या श्रेष्ठ ब्राह्मणाच्या पायांवर लोटांगण घालून पडले.
व्यास उवाच- ततो भक्त्या सुसंतुष्टो लोमशो विदुषांवरः । युवां विनयिनां श्रेष्ठौ द्विजाग्र्यौ धर्मतत्परौ
व्यास म्हणाले: मग, लॊमश हा विद्वानांत श्रेष्ठ, त्यांच्या भक्तीने अत्यंत संतुष्ट झाला. तुम्ही दोघे विनम्रतेत श्रेष्ठ, ब्राह्मणांत अग्रेसर आणि धर्मनिष्ठ आहात.
आप्यायितोऽस्मि सुतरां युवयोर्विनयोक्तिभिः । साक्षाद्ब्रह्मा शिवो विष्णुरतिथिः प्रोच्यते बुधैः
'तुमच्या विनम्र शब्दांनी मी फारच तृप्त झालो आहे. ज्ञानी लोक म्हणतात की, ब्रह्मा, शिव आणि विष्णू हे पाहुण्यांच्या रूपाने येतात.'
तस्मिन्नेतावतीभक्तिर्युवयोरस्तु मङ्गलम् । आराधितोऽस्म्यहंसम्यगतिथिर्भूरिभोजनैः
'तुमच्यासारखी भक्ती नेहमीच मंगल घडवो. भरपूर अन्न देऊन, योग्य रीतीने माझं आदरातिथ्य केलं आहे.'
व्यास उवाच- तत उत्थाय तौ विप्रौ तत्पादकमलद्वये । भूयोऽपि तं नमस्कृत्य प्राहतुर्लोमशं मुनिम्
व्यास म्हणाले: मग, ते दोन्ही ब्राह्मण उठले आणि पुन्हा एकदा त्याच्या कमलासारख्या पायांना वंदन करून लॊमश ऋषीला बोलू लागले.
ब्राह्मणावूचतुः ब्रह्मन्नतिथिपूजाया माहात्म्यं वक्तुमर्हसि । यां कृत्वा प्राप्यते मुक्तिर्दुःखलभ्यापि मानवैः
त्या ब्राह्मणांनी म्हटलं, 'मुनिवर, पाहुण्याच्या पूजेचं महत्त्व सांगावं, ज्यामुळे दुःखी माणसालाही मुक्ती मिळते.'
कोऽतिथिः प्रोच्यते लोके तस्य पूजा च कीदृशी । आतिथेयोऽतिथिश्चेमौ लभेते कामुभौ गतिम्
'या जगात कोणाला पाहुणा म्हणतात आणि त्याची पूजा कशी करावी? यजमान आणि पाहुणा दोघांनाही आपापली इच्छा पूर्ण होते.'