तस्माच्छतगुणं पुण्यमेकादश्युपवासिनः । तपस्विनो गृहे यस्य भुंजते च द्विजोत्तमाः
म्हणून एकादशीला उपवास करणाऱ्याचं पुण्य, तपस्व्यांच्या घरी श्रेष्ठ ब्राह्मण जेवले असता मिळणार्या पुण्यापेक्षा शंभरपट जास्त असतं.
तत्फलं जायते नूनमेकादश्युपवासिनः । गोसहस्रेण यत्पुण्यं दत्वा वेदांतपारगे
एकादशीला उपवास करणाऱ्याला जे फळ मिळतं, ते वेदांचा अभ्यास केलेल्या ब्राह्मणाला हजार गायी दान दिल्यावर मिळणाऱ्या पुण्याइतकं नक्कीच असतं.
तस्माच्छतगुणं पुण्यमेकादश्युपवासिनः । येषां देहे त्रयो देवा ब्रह्मविष्णुमहेश्वराः
म्हणून एकादशीचा उपवास करणाऱ्याचं पुण्य, ज्यांच्या अंगात ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश हे तिघं देव वास करतात, त्यांच्यापेक्षा शंभरपट जास्त असतं.
वसंति तेषां ते तुल्या एकादश्युपवासिनः । ते नराः पुण्यकर्माणो ये भक्ता हरिपूजकाः
एकादशीचा उपवास करणारे हे हरिपूजक भक्त आणि पुण्यकर्मी लोक, ज्यांच्यात देव वास करतात, त्यांच्याइतकेच महान असतात.
एकादशीव्रतस्यापि पुण्यसंख्या न विद्यते । एतत्पुण्यं भवेत्तस्य यत्सुरैरपि दुर्ल्लभम्
एकादशीच्या व्रताचं पुण्य किती आहे हे सांगता येत नाही; हे पुण्य देवांनाही सहज मिळत नाही, पण व्रत करणाऱ्याला ते लाभतं.
एतस्मादर्द्धपुण्यं तु प्राप्यते नक्तभोजनात् । नक्तस्यार्द्धं भवेत्पुण्यमेकभक्तेन देहिनाम्
रात्रीच जेवण केल्याने या पुण्याचं निम्मं मिळतं; आणि फक्त एकदाच जेवण केल्यास, रात्री जेवणाच्या पुण्याचंही निम्मं पुण्य मिळतं.
तावद्गर्जंति तीर्थानि दानानि नियमानि च । यावन्नोपोषयेज्जंतुर्वासरं विष्णुवल्लभम्
जोपर्यंत एखादा जीव विष्णूला प्रिय असलेला हा दिवस उपवासाने पाळत नाही, तोपर्यंत तीर्थयात्रा, दानं आणि नियम हे सगळं व्यर्थ ठरतं.
तस्मात्त्वं पांडवश्रेष्ठ व्रतमेतत्समाचर । पुण्यसंख्यां न जानामि यत्त्वं पृच्छसि पांडव
म्हणून, पांडवांमध्ये श्रेष्ठ असलेल्या तू हे व्रत अवश्य कर. या व्रताचं पुण्य किती आहे, हे मी सांगू शकत नाही.
एतद्धि कथितं पार्थ यद्गोप्यं व्रतमुत्तमम् । एकादशीसमं नास्ति कृत्वा यज्ञसहस्रकम्
हे उत्तम आणि गुप्त व्रत मी तुला सांगितलं. एकादशीसारखं दुसरं काहीच नाही, हजार यज्ञ केल्यावरही नाही.
युधिष्ठिर उवाच- उत्पन्ना सा कथं देव पुण्या चैकादशी तिथिः । कथं पवित्रा विश्वेऽस्मिन्कथं वै देवताप्रिया
युधिष्ठिर म्हणाले — हे देव, ही पुण्यशाली एकादशी तिथी कशी निर्माण झाली? ती या जगात कशी पवित्र झाली आणि देवांना कशी प्रिय झाली?
श्रीभगवानुवाच - पुरा कृतयुगे पार्थ मुरनामेति दानवः । अत्यद्भुतो महारौद्र सर्वदेवभयंकरः 6.38.
श्रीभगवान म्हणाले — पूर्वी कृतयुगात, पार्था, मुरा नावाचा एक राक्षस होता. तो फारच अद्भुत आणि अत्यंत भयंकर, सर्व देवांना घाबरवणारा होता.
इंद्रोऽपि निर्जितस्तेन सर्वदेवास्तथा नृप । महासुरेण तेनैव मृत्युना च दुरात्मना
राजा, त्या मोठ्या राक्षसाने, मृत्यूसारख्या दुष्टपणाने, इंद्रालाही आणि सर्व देवांनाही पराभूत केलं.
स्वर्गान्निराकृतास्तेन विचरंति महीतले । सशंका भयभीताश्च सर्वे गत्वा महेश्वरम्
त्याने देवांना स्वर्गातून हाकलून दिलं, त्यामुळे ते पृथ्वीवर भटकू लागले. सगळे घाबरलेले आणि शंकेने भरलेले होते, म्हणून त्यांनी महेश्वराकडे धाव घेतली.
इंद्रेण कथितं सर्वमीश्वरस्यापि चाग्रतः । स्वर्गलोकपरिभ्रष्टा विचरंति महीतले
इंद्राने सगळं महेश्वराच्या समोर सांगितलं; स्वर्गातून खाली पडलेले ते सर्वजण पृथ्वीवर भटकत होते.
मर्त्येषु संस्थिता देवा न शोभंते महेश्वर । उपायं ब्रूहि मे देव ह्यमरा यांति कां गतिम्
मर्त्य लोकांमध्ये राहणारे हे देव, महेश्वरा, शोभत नव्हते. हे देव, अमरत्व मिळवण्यासाठी काही उपाय सांग.
महादेव उवाच- देवराजसुरश्रेष्ठयत्रास्तेगरुडध्वजः । शरण्यश्च जगन्नाथः परित्राता परायणः
महादेव म्हणाले — जिथे गरुडध्वज असलेला प्रभू, शरण देणारा, जगाचा स्वामी, रक्षण करणारा आणि अंतिम ध्येय असलेला वास करतो, तिथे, हे देवांमध्ये श्रेष्ठ आणि राक्षसांमध्ये प्रमुख, तुम्ही जा.
तत्र गच्छ सुरश्रेष्ठ स वो रक्षां विधास्यति । ईश्वरस्य वचः श्रुत्वा देवराजो महामतिः
म्हणून, हे देवांमध्ये श्रेष्ठ, तिथे जा; तोच तुमचं रक्षण करील. ईश्वराचं हे वचन ऐकून, देवांचा राजा, अत्यंत बुद्धिमान,
त्रिदशैः सहितो यत्र गतस्तत्र युधिष्ठिर । जलमध्ये प्रसुप्तं तं दृष्ट्वा देवं गदाधरम्
सर्व देवांसह तिथे गेला, हे युधिष्ठिरा, आणि पाण्यात गाढ झोपलेल्या गदाधारी देवाचं दर्शन केलं.
कृतांजलिपुटो भूत्वा इंद्रः स्तोत्रमुदीरयत्
इंद्राने हात जोडून भक्तिभावाने स्तोत्र म्हणायला सुरुवात केली.
इंद्र उवाच- ॐनमो देवदेवेश देवदानववंदित । दैत्यारे पुंडरीकाक्ष त्राहि नो मधुसूदन
इंद्र म्हणाला — ॐ, देवांचा देव, सर्व देव-दानवांनी वंदन केलेला, दैत्यांचा शत्रू, कमळासारख्या डोळ्यांचा, मधुसूदन, आम्हांला वाचव.
सुराः सर्वे समायाता भयभीताश्च दानवात् । शरणं त्वां जगन्नाथ त्राहि मां भक्तवत्सल
सर्व देवता एकत्र जमल्या आहेत, त्या दानवाच्या भीतीने घाबरलेल्या आहेत. जगाच्या नाथा, आम्ही तुझ्या आश्रयाला आलो आहोत — भक्तवत्सला, मला वाचव.
त्राहि नो देवदेवेश त्राहि त्राहि जनार्दन । त्राहि वै पुंडरीकाक्ष दानवानां विनाशक
देवांचा देव, आम्हांला वाचव. जनार्दना, वारंवार वाचव. कमळनयन, दानवांचा संहार करणारा, खरोखर वाचव.
त्वत्समीपं गताः सर्वे त्वमेव शरणं प्रभो । चशरणागतानां देवानां सहायं कुरु वै प्रभो
प्रभो, सर्वजण तुझ्या जवळ आले आहेत, तूच आमचा खरा आश्रय आहेस. शरण आलेल्या देवतांना मदत कर, प्रभो.
त्वं पतिस्त्वं मतिर्देव त्वं कर्ता त्वं च कारणम् । त्वं माता सर्वलोकानां त्वमेव जगतः पिता
देवा, तूच स्वामी आहेस, तूच आमची बुद्धी आहेस, तूच कर्ता आणि कारण आहेस. सर्व लोकांचा तूच आई आणि जगाचा एकटाच वडील आहेस.
भगवन्देवदेवेश शरणागतवत्सल । शरणं तव चायाता भयभीताश्च देवताः
भगवंत, देवांचा देव, शरण आलेल्यांवर प्रेम करणारा, घाबरलेल्या देवता तुझ्या आश्रयाला आल्या आहेत.
देवता निर्जिताः सर्वाः स्वर्गभ्रष्टाः कृताः प्रभो । अत्युग्रेण हि दैत्येन मुरनाम्ना महौजसा । इंद्रस्य वचनं श्रुत्वा विष्णुर्वचनमब्रवीत्
प्रभो, सर्व देवता त्या अत्यंत भयंकर, मोठ्या शक्तीच्या मुर नावाच्या दैत्याने हरविल्या गेल्या, स्वर्गातून खाली फेकल्या गेल्या. इंद्राचे बोल ऐकून विष्णू म्हणाले.
श्रीभगवानुवाच- कीदृशो दानवः शक्र किं रूपं कीदृशं बलम् । क्व स्थानं तस्य दुष्टस्य किं वीर्यं कः पराक्रमः । किं वरं तस्य दुष्टस्य ममाख्याहि महामते
श्रीभगवान म्हणाले — शक्रा, तो दानव कसा आहे? त्याचे रूप कसे आहे, त्याची शक्ती किती आहे? त्या दुष्टाचा निवास कुठे आहे? त्याचे सामर्थ्य आणि पराक्रम काय आहे? त्या दुष्टाला कोणता वर मिळाला आहे? हे महाबुद्धीमान, मला सांग.
इंद्र उवाच- पूर्वं बभूव देवेश ब्रह्मवंशसमुद्भवः । तालजंघस्तु नाम्ना च अत्युग्रोऽपि महासुरः
इंद्र म्हणाला — पूर्वी, हे देवाधिदेव, ब्रह्माच्या वंशातून एक अतिशय भयंकर असुर जन्माला आला, त्याचे नाव तालजंघा होते.
तस्य पुत्रो हि विख्यातो मुरनामेति दानवः । अत्युत्कटो महावीर्यो देवतानां भयंकरः
त्याचा मुलगा मुर नावाचा प्रसिद्ध दानव आहे. तो अत्यंत भयंकर, मोठ्या पराक्रमाचा आणि देवतांसाठी भीतीदायक आहे.
पुरी चंद्रावती नाम्ना तत्र स्थाने वसत्यसौ । निर्जिता देवताः सर्वा स्वर्गात्तेन विवासिताः
तो चंद्रावती नावाच्या नगरीत राहतो. तिथे त्याने सर्व देवतांना हरवले आणि स्वर्गातून हाकलून दिले.