प्रक्षालयति गोविंदस्तस्यामभ्यर्चितो ध्रुवम् । यदा वै शुक्लद्वादश्यां पुष्यं भवति कर्हिचित्
त्या दिवशी गोविंदाची पूजा केल्यास तो अशी पापे नक्कीच धुवून टाकतो. आणि जेव्हा शुक्ल द्वादशीला पुष्य नक्षत्र येते,
तदा तु सा महापुण्या भविता पापनाशिनी । यो ददाति तिलप्रस्थं नित्यं संवत्सरं प्रति
तेव्हा ती तिथी फार पुण्यदायी आणि पापांचा नाश करणारी होते. जो कोणी दररोज एक वर्षभर एक प्रस्थ तिळांचे दान करतो,
उपवासं च यस्तस्यां करोत्येतत्समं स्मृतम् । तस्यां जगत्पतिर्देवस्तुष्टः सर्वेश्वरो हरिः
किंवा त्या दिवशी उपवास करतो—या दोन्ही गोष्टी समान फळ देणाऱ्या मानल्या जातात. त्या दिवशी जगाचा स्वामी, सर्वांचा ईश्वर हरि प्रसन्न होतो.
प्रत्यक्षतां प्रयात्येव तत्रानंतफलं स्मृतम् । सगरेण ककुत्स्थेन नहुषेण च साधितः
तो भक्तापुढे प्रत्यक्ष प्रकट होतो आणि त्या कृतीचे फळ अनंत मानले जाते. सगर, ककुत्स्थ आणि नहुष यांनीही यामुळे यश मिळवले.
तस्यामाराधितः कृष्णो दत्तवानखिलं भुवि । वाचिकान्मानसाद्वापि कायजाच्च विशेषतः
त्या दिवशी कृष्णाची आराधना केल्यावर त्याने पृथ्वीवरील सर्व काही दिले. वाणीने, मनाने किंवा विशेषतः शरीराने केलेल्या कृतींमुळे,
सप्तजन्मकृतात्पापान्मुच्यते नात्र संशयः । तामेकां समुपोष्याथ पुण्यनक्षत्रसंयुताम्
सात जन्मांची केलेली पापे नक्कीच नष्ट होतात—यात शंका नाही. त्या दिवशी, शुभ नक्षत्रासह, एकदाच उपवास केल्याने,
एकादशीसहस्रस्य फलं प्राप्नोति मानवः । स्नानं दानं जपो होमः स्वाध्यायो देवतार्चनम्
माणसाला हजार एकादशींच्या उपवासाचे फळ मिळते. त्या दिवशी स्नान, दान, जप, होम, स्वाध्याय आणि देवतांची पूजा,
यत्तस्यां क्रियते किंचित्तदक्षयफलं स्मृतम् । तस्मादेषा प्रकर्तव्या यत्नेन फलकांक्षिभिः
त्या दिवशी जे काही केले जाते त्याचे फळ कधीही संपत नाही असे मानले जाते. म्हणून, फळाची इच्छा असणाऱ्यांनी ती तिथी काळजीपूर्वक पाळावी.
पंचमेनाश्वमेधेन यदि स्नातो युधिष्ठिरः । पर्यपृच्छत धर्मात्मा कृष्णं यदुकुलोद्वहम्
पाचव्या अश्वमेधानंतर स्नान करून धर्मात्मा युधिष्ठिराने यदुकुळात जन्मलेल्या कृष्णाला विचारले.
युधिष्ठिर उवाच- उपवासस्य नक्तस्य त्वेकभुक्तस्य मे प्रभो । किं पुण्यं किं फलं तस्य ब्रूहि सर्वं जनार्दन
युधिष्ठिर म्हणाला— प्रभो, उपवास, रात्रीच जेवण किंवा एकदाच जेवण केल्याने काय पुण्य आणि काय फळ मिळते, ते सर्व मला सांग, जनार्दना.
श्रीभगवानुवाच- हेमंते चैव संप्राप्ते मासे मार्गे च शोभने । कृष्णपक्षे च या पार्थ द्वादशी तामुपोषयेत् । दशम्यां चैकभक्तश्च शुद्धचित्तो दृढव्रतः
श्रीभगवान म्हणाले— हे पार्था, हेमंत ऋतू आला, मार्गशीर्ष महिन्यात, आणि कृष्ण पक्षातील द्वादशीला उपवास करावा. दहाव्या दिवशी एकदाच जेवावे, मन शुद्ध ठेवावे आणि व्रत दृढ असावे.
नक्तं चैव तथा ज्ञात्वा दशम्यां नियतः सदा । दिवसस्याष्टमे भागे मंदीभूते दिवाकरे
दहाव्या दिवशी नेहमी संयम ठेवून, सूर्य आठव्या भागात पोहोचून त्याचा प्रकाश मंद झाल्यावर, फक्त रात्रीच जेवावे हेही लक्षात ठेवावे.
नक्तं च तद्विजानीयान्न नक्तं निशिभोजनम् । नक्षत्रदर्शनान्नक्तं गृहस्थस्य विधीयते
रात्री म्हणजे फक्त रात्री जेवण करणे असे नव्हे, हे समजावे. गृहस्थांसाठी 'रात्र' म्हणजे जेव्हा आकाशात तारे दिसतात, ती वेळ ठरवलेली आहे.
यतेर्दिनाष्टमे भागे रात्रौ तस्य निषेधनम् । ततः प्रभातसमये कृत्वा च नियमं व्रती
संन्याशांसाठी दिवसाच्या आठव्या भागानंतर रात्री जेवण वर्ज्य आहे. त्यानंतर, पहाटे नियम पाळावा.
मध्याह्ने च तथा पार्थ स्नानं शुचिः समाचरेत् । अधमं कूपके स्नानं वाप्यां स्नानं च मध्यमम्
मध्यान्ही, हे पार्था, शुद्ध मनाने स्नान करावे. विहिरीत स्नान करणे हे कनिष्ठ, तर तळ्यात स्नान करणे मध्यम समजले जाते.
तडागे चोत्तमं स्नानं नद्यां स्नानं ततः परम् । पीड्यंते जंतवो यत्र जलमध्ये व्यवस्थिते
तळ्यात स्नान करणे श्रेष्ठ, आणि नदीत स्नान करणे त्याहूनही उत्तम आहे; जिथे पाण्यात अनेक जीव एकत्र असतात.
तत्र स्नाने कृते पार्थ पापं पुण्यं समं भवेत् । गृहे चैवोत्तमं स्नानं जलं चैव विशोधयेत्
त्या ठिकाणी स्नान केल्यावर, हे पार्था, पाप आणि पुण्य दोन्ही सारखेच होतात. घरी स्नान करणेही उत्तम आहे, आणि पाणी शुद्ध करावे.
तस्मात्तु पांडवश्रेष्ठ गृहे स्नानं समाचरेत् । अश्वक्रांते रथक्रांते विष्णुक्रांते वसुंधरे
म्हणून, हे पांडवश्रेष्ठा, घरीच स्नान करावे. ज्या भूमीवर घोडे, रथ आणि विष्णू यांनी पाऊल टाकले आहे.
मृत्तिके हर मे पापं यन्मया पूर्वसंचितम् । क्रोधलोभौ परित्यज्य चैकचित्तो दृढव्रतः
मातीस, मी पूर्वी साठवलेले पाप दूर कर, असे सांगावे. क्रोध आणि लोभ सोडून, एकचित्ताने आणि दृढ निश्चयाने स्नान करावे.
नालापेतांत्यजं चैव तथा पाखंडिनो नरान् । मिथ्यावादरतांश्चैव तथा ब्राह्मणनिंदकान्
दुसऱ्यांची निंदा करणाऱ्यांना, ढोंगी लोकांना, खोटे बोलणाऱ्यांना आणि ब्राह्मणांची निंदा करणाऱ्यांना टाळावे.
अन्यांश्चैव दुराचारानगम्यागमनेरतान् । परद्रव्यापहारांश्च परदाराभिगामिनः
वाईट वागणारे, निषिद्ध संबंध ठेवणारे, दुसऱ्याचे धन चोरणारे आणि परस्त्रीकडे जाणारे यांनाही दूर ठेवावे.
केशवं पूजयित्वा तु नैवेद्यं तत्र कारयेत् । दीपं दद्याद्गृहे तत्र भक्तियुक्तेन चेतसा
केशवाची पूजा करून, तेथे नैवेद्य अर्पण करावा. घरात भक्तीभावाने दिवा लावावा.
तद्दिने वर्जयेत्पार्थ निद्रां चैव तु मैथुनम् । धर्मशास्त्रविनोदेन दिनं सर्वं निवारयेत्
त्या दिवशी, हे पार्था, झोप आणि मैथुन टाळावे. संपूर्ण दिवस धर्मशास्त्रातील आनंदात व्यतीत करावा.
रात्रौ जागरणं कृत्वा भक्तियुक्तो नृपोत्तम । विप्रेभ्यो दक्षिणां दद्यात्प्रणिपत्य क्षमापयेत्
रात्री भक्तीभावाने जागरण करावे, हे राजश्रेष्ठा. ब्राह्मणांना दान द्यावे, नमस्कार करून क्षमा मागावी.
यथा कृष्णा तथा शुक्ला विधिनैवं प्रकारयेत् । एकादशीं द्विजः पार्थ विभेदं नैव कारयेत्
कृष्णपक्षाप्रमाणेच शुक्लपक्षातही विधीने सर्व काही करावे. एकादशीच्या बाबतीत द्विजाने कोणताही भेद करू नये, हे पार्था.
एवं हि कुरुते यस्तु शृणु तस्य हि यत्फलम् । शंखोद्धारे नरः स्नात्वा दृष्ट्वा देवं गदाधरम्
जो असे करतो, त्याला काय फळ मिळते ते ऐक. शंखोद्धार येथे स्नान करून, गदाधर देवाचे दर्शन घेतल्यावर.
एकादश्युपवासस्य कलां नार्हति षोडशीम् । संक्रांतिषु चतुर्लक्षं यो ददाति नृपोत्तम
संक्रांतीच्या वेळी चार लक्ष दान दिले, तरी ते एकादशीच्या उपवासाच्या सोळाव्या भागाइतकेही पुण्य होत नाही, हे राजश्रेष्ठा.
एकादश्युपवासस्य कलां नार्हति षोडशीम् । प्रभासक्षेत्रे यत्पुण्यं ग्रहणे चंद्र सूर्ययोः
प्रभास क्षेत्रात किंवा चंद्र-सूर्यग्रहणाच्या वेळी मिळणारे पुण्य, तेही एकादशीच्या उपवासाच्या सोळाव्या भागाइतके होत नाही.
तत्फलं जायते नूनमेकादश्युपवासिनः । केदारे चोदकं पीत्वा पुनर्जन्म न विद्यते
एकादशीचे उपवास करणाऱ्याला हे फळ नक्की मिळते; केदार येथे पाणी प्यायल्यावर पुन्हा जन्म मिळत नाही.
तथा चैकादशी पार्थ गर्भवासक्षयंकरी । अश्वमेधस्य यज्ञस्य पृथिव्यां यत्फलं लभेत्
एकादशी गर्भवासाचा नाश करणारी आहे, हे पार्था. पृथ्वीवर अश्वमेध यज्ञाने मिळणारे फळही तिला मिळते.