पंचाग्निसाधने पुण्यं यच्च स्यात्तीर्थसाधने । तत्पुण्यं समवाप्नोति विष्णोर्जागरकारणात्
पंचाग्नि साधनेने किंवा तीर्थयात्रेने जेवढे पुण्य मिळते, तेवढेच पुण्य विष्णूच्या जागरणामुळे मिळते.
पक्षवर्द्धनिका पुण्या पवित्रा पापनाशिनी । उपवासकृता विप्र हत्याकोटिविनाशिनी
ही पक्षवर्धिनी व्रत पुण्यकारी, पवित्र आणि पापांचा नाश करणारी आहे; ब्राह्मणाने उपवास करून केली तर ती दहा कोटी हत्यांचेही पाप नष्ट करते.
वसिष्ठेन कृता पूर्वं भारद्वाजेन वै मुने । ध्रुवेण चांबरीषेण कृतेयं विष्णुवल्लभा
हे व्रत पूर्वी वसिष्ठ, भारद्वाज, ध्रुव आणि अंबरीष यांनी केले होते, हे विष्णूला अत्यंत प्रिय आहे.
इयं काशीसमा पुण्या इयं वै द्वारका समा । उपोषिता च भक्तेन वांछितं च ददात्यसौ
हे व्रत काशीइतकेच पुण्यदायी आणि द्वारकेसारखेच आहे; भक्ताने पाळल्यास हवे ते फळ मिळते.
इयं धन्या धन्यतमा हत्यायुतविनाशिनी । कर्त्तव्या तु विशेषेण वैष्णवैर्ज्ञानतत्परैः
हे व्रत अत्यंत धन्य आहे आणि दहा हजार हत्यांचे पाप नष्ट करते; विशेषतः ज्ञानात मग्न असलेल्या वैष्णवांनी हे व्रत करावे.
अहो सर्वेश्वरो देवः संसेव्यो व्रततत्परैः । किमन्यद्बहुनोक्तेन कर्तव्यं व्रतमुत्तमम्
सर्वांचा स्वामी असलेल्या देवाची व्रताला समर्पित लोकांनी सेवा करावी; यापेक्षा अधिक काही सांगण्याची गरज नाही, हे श्रेष्ठ व्रत अवश्य करावे.
यथा च वर्द्धते चंद्रः सिते पक्षे विशेषतः । तथा वै वर्द्धते भक्त कारणात्पक्षवर्द्धिनी
जसा चंद्र शुद्ध पक्षात वाढतो, तसाच भक्ताने केलेल्या या पक्षवर्धिनी व्रताचा प्रभाव वाढतो.
सूर्योदये यथा ध्वांतं नश्यते तत्क्षणादपि । तथाघं नाशमाप्नोति करणात्पक्षवर्द्धिनी
जसा सूर्य उगवल्यावर अंधार क्षणात नाहीसा होतो, तसा या व्रताच्या आचरणाने पापांचा नाश होतो.
इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्साहस्र्यां संहितायामुत्तरखंडे उमापतिनारदसंवादे पक्षवर्द्धनी एकादशीमाहात्म्यंनाम षट्त्रिंशोऽध्यायः
या प्रकारे श्रीपद्म महापुराणाच्या उत्तरखंडातील उमापती आणि नारद यांच्या संवादात 'पक्षवर्धिनी एकादशीचे माहात्म्य' नावाचा छत्तीसावा अध्याय संपला.
महादेव उवाच- शृणु नारद वक्ष्यामि माहात्म्यं जागरस्य च । यच्छ्रुत्वा मुक्तिमाप्नोति महापापी न संशयः
महादेव म्हणाले — नारद, ऐक, मी तुला जागरणाचे माहात्म्य सांगतो; ते ऐकल्यावर मोठा पापीही मुक्तीला पोहोचतो, यात शंका नाही.
नारद उवाच- अहो विश्वेश्वरो विष्णुः पवित्रीकरणः सदा । तस्योपवासमाहात्म्यं श्रुतं हि त्वन्मुखाच्छिव
नारद म्हणाले — अहो, विष्वेश्वर विष्णू नेहमीच पावन करणारा आहे; त्याच्या उपवासाचे माहात्म्य मी तुझ्या मुखातून ऐकले आहे, शंकरा.
तथापि श्रोतुमिच्छामि माहात्म्यं जागरस्य तु । कीदृक्जागरमाहात्म्यं रात्रो भक्तिस्तु कीदृशी
तरीही मला जागरणाचे माहात्म्य ऐकायचे आहे; त्या जागरणाचे महत्त्व काय आणि रात्रीची भक्ती कशी असावी हे सांग.
प्रहरेषु च या पूजा वद विश्वेश्वर प्रभो । त्वं लोकेषु सदा पूज्यस्त्वं हि देवो जनार्दनः । त्वं हि विश्वेश्वरो देवो यतो भक्तिर्जनार्दने
प्रत्येक प्रहरात कोणती पूजा करावी हे सांग, विष्वेश्वर प्रभो; तू सर्व लोकांत नेहमी पूजला जातोस, कारण तूच जनार्दन देव आहेस; तूच खरा विष्वेश्वर देव आहेस, कारण भक्ती जनार्दनातच असते.
सर्वेषां चैव भक्तानां त्वं च श्रेष्ठ उमापतिः । लोकेस्मिन्सर्वदा भक्त्या तवाख्या वर्त्तते सदा
सर्व भक्तांमध्ये तूच श्रेष्ठ आहेस, उमापती; या जगात तुझी कीर्ती नेहमी भक्तीमुळे टिकून राहते.
अतो येन प्रकारेण लोकानां मुक्तिरेव च । विश्वेश्वर वद त्वं तु माहात्म्यं जागरस्य तु
म्हणून, हे विश्वाचे स्वामी, जीवांची मुक्ती कशी होते आणि जागरणाचे महात्म्य काय आहे, ते कृपया सांग.
महादेव उवाच-। एकादश्यां जनो विष्णुं रात्रौ संपूज्य भक्तितः । कुर्याज्जागरणं विष्णोः पुरतो वैष्णवैः सह
महादेव म्हणाले — एकादशीच्या रात्री भक्तीभावाने विष्णूची पूजा करावी आणि वैष्णवांसोबत विष्णूसमोर जागरण करावे.
गीतं वाद्यं तथा नृत्यं पुराणपठनं तथा । धूपं दीपं च नैवेद्यं पुष्पं गंधानुलेपनम्
गाणे, वाद्य, नृत्य, पुराणांचे वाचन, धूप, दिवा, नैवेद्य, फुले आणि सुगंधी लेप यांचा समावेश असावा.
फलमर्घं तथा श्रद्धा दानमिंद्रियसंयमम् । सत्यान्वितं च विप्रेंद्र वचोयुक्तं क्रियान्वितम्
फळे, अर्घ्य, श्रद्धा, दान, इंद्रियांचे संयम, सत्य बोलणे, कृती आणि वचन यांचा संगम असावा.
विनिद्रं च मुदायुक्तो यः करोति नरः सदा । सर्वपापविनिर्मुक्तो जायते विष्णुवल्लभः
जो मनुष्य नेहमी आनंदाने जागून हे सर्व करतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो आणि विष्णूला प्रिय होतो.
रात्रौ जागरणे प्राप्ते निद्रां कुर्वंति वैष्णवाः । हारितं चोपवासं तैर्व्रतं वै विष्णुसंज्ञकम्
रात्री जागरणाची वेळ आली असता जर वैष्णव झोपले, तर त्यांचे उपवास आणि विष्णूव्रत व्यर्थ होते.
ये कुर्वंति नराः प्राज्ञ जागरे विष्णुसंज्ञके । जागरं कृष्णभावेन न स्वपंति कदाचन
जे ज्ञानी पुरुष विष्णूच्या नावाने जागरण करतात, ते कधीही झोपत नाहीत आणि त्यांचे मन नेहमी कृष्णात रंगलेले असते.
कृष्णस्य नाम मनसा वदंति च पुनः पुनः । ते तु धन्यतमा ज्ञेया अस्यां रात्रौ विशेषतः
जे मनात पुन्हा पुन्हा कृष्णाचे नाव घेतात, ते या रात्री विशेषतः सर्वात भाग्यवान मानले जातात.
क्षणेक्षणे तु गोदानं घट्यां चैव चतुर्गुणम् । प्रहरे कोटिगुणितं चतुर्यामेष्वसंख्यकम्
प्रत्येक क्षणी गायीचे दान केल्याने चारपट पुण्य मिळते; प्रत्येक घटिकेत कोटीपट पुण्य मिळते; आणि चार यामांमध्ये तर पुण्याची गणना करता येत नाही.
जागरे निमिषार्द्धे तु केशवाग्रे विशेषतः । तत्फलं कोटिगुणितं तस्य संख्या न विद्यते
जागरणात केशवाच्या समोर अर्धा क्षण जरी जागून राहिले, तरी त्या पुण्याचे कोटीगुणित फळ मिळते, त्याची मोजदादच नाही.
नर्त्तनं कुरुते यस्तु केशवाग्रे नरोत्तमः । न फलं हीयते तस्य आजन्ममरणांतिकम्
जो श्रेष्ठ पुरुष जागरणात केशवाच्या समोर नृत्य करतो, त्याचे पुण्य जन्मापासून मृत्यूपर्यंत कधीच कमी होत नाही.
साश्चर्यं चैव सोत्साहं पापालापादिवर्जितम् । प्रदक्षिणसमायुक्तं नमस्कारपुरःसरम्
आश्चर्य आणि उत्साहाने, पापाच्या बोलण्यापासून दूर राहून, प्रदक्षिणा आणि नमस्कार करून—
नीराजनसमायुक्तमनिर्विण्णेन चेतसा । यामेयामे महाभाग कुर्यादारार्तिकं हरेः
मनात खंत न ठेवता, आरतीसह, हे महाभाग्यवान, प्रत्येक यामेत हरीची आरती करावी.
षड्विंशगुणसंयुक्तमेकादश्यां च जागरम् । यः करोति नरो भक्त्या न पुनर्जायते भुवि
जो मनुष्य एकादशीच्या दिवशी भक्तीने जागरण करतो, ज्यात सहावीसपट पुण्य आहे, तो पुन्हा पृथ्वीवर जन्म घेत नाही.
य एवं कुरुते भक्त्या वित्तशाठ्यविवर्जितः । जागरं वासरे विष्णोर्लीयते परमात्मनि
जो मनुष्य भक्तीने, संपत्तीबद्दल कपट न ठेवता, विष्णूच्या दिवशी जागरण करतो, तो परमात्म्यात विलीन होतो.
धनवान्वित्तशाठ्येन यः करोति प्रजागरम् । तेनात्माहारितो नूनं कितवेन दुरात्मना
पण जो धनवान माणूस संपत्तीबद्दल कपट ठेवून जागरण करतो, तो नक्कीच स्वतःच्या आत्म्याचे नुकसान करतो, जणू काही वाईट मनाचा जुगारी.