शाखाग्रात्पतितं भूमौ पत्रं पत्रं पुरातनम् । तेनापि पूज्यो गोविन्दो मधुकैटभमर्द्दनः
फांदीच्या टोकावरून खाली पडलेलं जुनं तुळशीचं पानसुद्धा मधु-कैटभाचा संहार करणाऱ्या गोविंदाच्या पूजेसाठी योग्य आहे.
कोमलैस्तुलसीपत्रैर्योऽर्चयेदच्युतं प्रभुम् । सर्वं स लभते शीघ्रं यद्यदिच्छति चेतसा
जो कोणी कोमल तुळशीच्या पानांनी अच्युत प्रभूची पूजा करतो, त्याला मनातली सर्व इच्छा लवकरच पूर्ण होते.
जैमिनिरुवाच- तुलसीवृक्षसदृशः कोवृक्षोऽस्ति द्विजर्षभ । तमहं ज्ञातुमिच्छामि ब्रूहि सत्यवतीसुत
जैमिनी म्हणाले— हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, तुळशीच्या वृक्षासारखा दुसरा कोणता वृक्ष आहे का? मला ते जाणून घ्यायचं आहे, सत्यवतीपुत्रा, कृपया सांग.
व्यास उवाच- यथा प्रियतमा विष्णोस्तुलसी सततं द्विज । तथा प्रियतमा धात्री सर्वपापप्रणाशिनी
व्यास म्हणाले— जशी तुळशी नेहमी विष्णूला अतिशय प्रिय आहे, तशीच आमळकीही त्याला प्रिय असून, ती सर्व पापांचा नाश करणारी आहे.
तुलसीवृक्षमासाद्य या यास्तिष्ठंति देवताः । आमलक्यास्तले तास्ता निवसंति द्विजोत्तम
हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, तुळशीच्या झाडाजवळ ज्या देवता वास करतात, त्या सर्व आमळकीच्या झाडाखालीही निवास करतात.
गंगादीनि च तीर्थानि तत्रैव द्विजसत्तम । विष्णुप्रियतमा धात्री पवित्रा यत्र तिष्ठति
हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, जिथे शुद्ध आणि विष्णूला प्रिय असलेली आमळकी उभी आहे, तिथे गंगा वगैरे सर्व तीर्थक्षेत्रेही असतात.
अशुभं वाशुभं वापि यत्कर्मामलकीतले । क्रियते मानवैर्विंप्र भवेत्तत्सत्यमक्षयम् ५० 7.24.
हे विप्र, आमळकीच्या झाडाखाली माणसांनी केलेलं शुभ किंवा अशुभ कोणतंही कर्म, ते नक्कीच सत्य आणि अचल होतं.
पवित्रैर्नूतनेः पत्रैर्धात्र्या यः पूजयेद्धरिम् । स मुक्तः पापजालेन सायुज्यं लभते हरेः
जो कोणी ताज्या, पवित्र आमळकीच्या पानांनी हरिपूजा करतो, तो पापांच्या जाळ्यातून मुक्त होतो आणि हरिसायुज्य प्राप्त करतो.
धात्री च तुलसीदेवी न तिष्ठेद्यत्र जैमिने । स्थानं तदपवित्रं स्यान्न च क्रियाफलं लभेत्
जैमिनी, ज्या ठिकाणी आमळकी आणि तुळशी देवी नाही, ते स्थान अपवित्र असतं आणि तिथे कर्माचं फळ मिळत नाही.
न तिष्ठत्याश्रमे यस्य धात्री च तुलसी शुभा । तेन कर्म कृतं सर्वं नूनं गच्छति निष्फलम्
ज्या आश्रमात शुभ आमळकी आणि तुळशी नाही, तिथे केलेली सर्व कर्मे नक्कीच निष्फळ होतात.
धात्र्या तुलस्या हीनं च निलयं यस्य भूसुर । अलक्ष्मीः पातकं सर्वं कलिश्च तेन तोषितः
हे भूमिपुत्र, ज्या घरात आमळकी आणि तुळशी नाही, तिथे दरिद्रीपणा, सर्व पाप आणि कलियुगाचं प्रभाव असतो.
स्थाने तस्मिन्द्विजश्रेष्ठ न धात्री तुलसी न च । श्मशानतुल्यं स्थानं तद्विज्ञेयं तत्वदर्शिभिः
हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, ज्या ठिकाणी ना आमळकी आहे ना तुळशी, ते स्थान ज्ञानी लोकांनी स्मशानासारखं समजावं.
धात्री च तुलसी यत्र तिष्ठेत्तत्राखिलाः सुराः । न धात्री तुलसी पत्रं तत्रैवाखिलपातकम्
जिथे आमळकी आणि तुळशी असतात, तिथे सर्व देवता वास करतात; पण जिथे त्यांची पानं नाहीत, तिथे सर्व पाप असतं.
धात्रीफलस्रजं यस्तु पापहर्त्रीं वहेद्बुधः । तस्याश्रित्य तनुं विष्णुः सदा तिष्ठेच्छ्रिया सह
जो बुद्धिमान पुरुष पाप नष्ट करणारी आमळकीच्या फळांची माळ घालतो, त्याच्या देहावर नेहमी विष्णू आणि लक्ष्मी वास करतात.
धात्रीकाष्ठस्य मालां च यो वहेन्मतिमान्नरः । तस्य देहं समाश्रित्य तिष्ठंति सर्वदेवताः
जो बुद्धिमान पुरुष आमळकीच्या लाकडाची माळ घालतो, त्याच्या शरीरावर सर्व देवता वास करतात.
धात्रीफलस्रजं गृह्णन्यत्कर्म कुरुते नरः । तत्सर्वमक्षयं प्रोक्तं शुभं वा यदि वाशुभम्
जो मनुष्य आमळकीच्या फळांची माळ हातात घेऊन जे काही करतो, ते सर्व शुभ असो वा अशुभ, अचल आणि शाश्वत होतं.
यस्तु धात्रीफलं भुंक्ते मानवोऽखिलतत्ववित् । तद्देहाभ्यंतरस्थायि सर्वं पापं विनश्यति
जो मनुष्य धात्रीचं फळ सर्व तत्त्व जाणून खातो, त्याच्या शरीरात असलेलं सर्व पाप नष्ट होतं.
धात्रीफलमयीं मालां यो वहेद्दिवजसत्तम । ब्रवीमि शृणु माहात्म्यं सर्वपापहरं परम्
जो धात्रीच्या फळांची माळ गळ्यात घालतो, हे श्रेष्ठ द्विज, त्याचं माहात्म्य मी सांगतो—ती माळ सर्व पाप दूर करणारी आणि अत्यंत श्रेष्ठ आहे.
श्मशानेऽपि यदा मृत्युस्तस्य स्याद्दैवयोगतः । गङ्गामरणजं पुण्यं संप्राप्नोति न संशयः
जरी त्या माणसाचा मृत्यू स्मशानातच दैवयोगानं झाला, तरी त्याला गंगाजळी मृत्यू मिळाल्याचं पुण्य नक्कीच मिळतं, यात शंका नाही.
तं दृष्ट्वा पापिनः सर्वे पापजालैः सुदारुणैः । सद्य एव प्रमुच्यंते जन्मकोटिशतैरपि
त्याला पाहून सर्व पापी लोक, अगदी कोट्यवधी जन्मांतील भीषण पापांच्या जाळ्यात अडकलेले असले तरी, ताबडतोब मुक्त होतात.
नित्यं गृह्णाति विप्रेंद्र यो धात्रीफलकर्द्दमम् । दिने दिने लभेत्पुण्यं संप्राप्नोति न संशयः
जो दररोज धात्रीच्या फळाचा गर घेतो, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, तो प्रत्येक दिवशी पुण्य मिळवतो—यात काहीच शंका नाही.
धात्रीतरुं च यो हंति सर्वदेवगणाश्रयम् । स ददाति हरेरंगे घातं नास्त्यत्र संशयः
जो धात्रीचं झाड, जे सर्व देवांचं निवासस्थान आहे, तोडतो, तो हरिला दुःख पोहोचवतो—यात काहीच शंका नाही.
सर्वदेवमयी धात्री विशेषात्केशवप्रिया । सम्यग्वक्तुं गुणं तस्या ब्रह्मणापि न शक्यते
धात्री ही सर्व देवांची मूर्ती आहे आणि विशेषतः केशवाला प्रिय आहे; तिचे गुण ब्रह्मादेखील नीट सांगू शकत नाहीत.
धात्र्यास्तुलस्या विदधाति भक्तिं यो मानवो ज्ञातसमस्ततत्वः । भुक्त्वा च भोगान्सकलां स्ततोंऽते स मुक्तिमाप्नोति हरेः प्रसादात्
जो मनुष्य सर्व तत्त्व जाणून धात्री आणि तुळशीला भक्तीपूर्वक पूजतो, आणि सर्व भोग उपभोगून शेवटी हरिच्या कृपेने मुक्ती मिळवतो.
जैमिनिरुवाच- भूय एव महाभाग तुलस्याः पापनाशनम् । अतिथेः पूजनस्यापि माहात्म्यं ब्रूहि विस्तरात्
जैमिनी म्हणाला—हे महाभाग, पुन्हा एकदा तुळशीच्या पाप नष्ट करणाऱ्या सामर्थ्याबद्दल आणि अतिथीच्या पूजेचं माहात्म्य विस्तारानं सांग.
सूत उवाच- ततो व्यासो महातेजास्तुलस्या द्विजसत्तम । माहात्म्यं वक्तुमारेभे शृण्वतां पापनाशनम्
सूतो म्हणाला—मग तेजस्वी व्यासांनी, हे श्रेष्ठ ब्राह्मण, तुळशीचं पाप नष्ट करणारं माहात्म्य सांगायला सुरुवात केली.
व्यास उवाच- इयं साक्षान्महालक्ष्मीस्तुलसी भगवत्प्रिया । तस्मादिमां न पश्यंति वृक्षज्ञानेन जैमिने
व्यास म्हणाले—ही तुळशी प्रत्यक्ष महालक्ष्मी आहे, भगवंताला प्रिय आहे; म्हणून जैमिनी, तिला फक्त झाड म्हणून पाहू नकोस.
सदैव तुलसीं मर्त्यो यथैव भुवि सेवते । तथैव सेन्द्रा विबुधाः सेवंते तं सुरालये
माणूस जसा पृथ्वीवर तुळशीची सेवा करतो, तसाच त्याला देवलोकात इंद्रासह सर्व देवता सेवा करतात.
परब्रह्मस्वरूपेयं तुलसी यत्र तिष्ठति । तत्रैव कुशलं सर्वं सुदृढं प्रोच्यते मया
जिथे तुळशी असते, तिथे ती परब्रह्माचं स्वरूप आहे; तिथे सर्व कल्याण आहे, हे मी ठामपणे सांगतो.
प्राप्नोति मृत्युकाले यस्तोयं पातकवानपि । तुलसीपत्रगलितं स याति हरिसन्निधिम्
मृत्यूसमयी ज्या पापी माणसाला तुळशीच्या पानातून गाळलेलं पाणी मिळतं, तो हरिच्या सान्निध्यात पोहोचतो.