तथातथा विधातव्यं गुरुर्वै प्रीतिमाप्नुयात् । लोकानां तारणार्थाय धात्रा सृष्टो गुरुर्यतः
'अशीच कृती करावी, जेणेकरून गुरु प्रसन्न होईल; कारण या जगाचा उद्धार व्हावा म्हणूनच सृष्टीकर्त्याने गुरु निर्माण केला आहे.'
अतो वै गुरुपूजा च कर्त्तव्या वै प्रयत्नतः । अहितं यो नाशयति स्वहितं दर्शयेत्सदा
'म्हणूनच गुरुची पूजा काळजीपूर्वक करावी; जो अहित दूर करतो आणि नेहमी हित दाखवतो.'
स गुरुः स च विज्ञेयः सर्वधर्मार्थकोविदः । अकुर्वन्वित्तशाठ्यं तु गुरवे तं निवेदयेत्
'तोच गुरु, तोच ओळखावा, जो सर्व धर्मार्थ जाणणारा आहे; संपत्तीबाबत कपट न करता ती गुरुला अर्पण करावी.'
गुरोर्निवेदिते भूप परिपूर्णं भवेद्व्रतम् । कृत्वा दिवातनं कर्म भोजनं ब्राह्मणैः सह
'गुरुला अर्पण केल्यावरच व्रत पूर्ण होते; दिवसभराची कर्मे करून, ब्राह्मणांसह भोजन करावे.'
कर्त्तव्यं नृपशार्दूल दिनं नेयं कथानकैः । अनेन विधिना यस्तु कुर्यादुन्मीलनीव्रतम्
'हे राजाधिराज, असेच करावे आणि दिवस कथा सांगण्यात घालवावा; जो हा उन्मीलनी व्रत या पद्धतीने करतो—'
कल्पकोटिसहस्राणि वसते विष्णुसन्निधौ
'तो हजारो कोटी कल्पपर्यंत विष्णूच्या सान्निध्यात वास करतो.'
नारद उवाच- कीदृशी स्यान्महादेव पक्षवर्द्धनिसंज्ञका । यया वै कृतया जंतुर्महपापात्प्रमुच्यते
'नारद म्हणाले: 'हे महादेव, 'पक्षवर्धिनी' नावाचे व्रत कसे असते, जे केल्याने जीव मोठ्या पापातून मुक्त होतो?''
श्रीमहादेव उवाच- अमा वा यदि वा पूर्णा संपूर्णा जायते तदा । भूत्वा वै नाडिकाषष्ठिर्जायते प्रतिपद्दिने । अश्वमेधायुतैस्तुल्या सा भवेत्पक्षवर्द्धिनी
'श्रीमहादेव म्हणाले: 'अमा असो वा पौर्णिमा असो, पूर्ण झाल्यावर, साठ नाडिका झाल्यावर, प्रतिपदेला हे व्रत होते; आणि ते दहा हजार अश्वमेध यज्ञासमान आहे—हेच पक्षवर्धिनी व्रत.''
नारद उवाच- पूजाविधिं तु पृच्छामि सांप्रतं देवसत्तम । यत्कृते तु महादेव महाफलमवाप्नुयात्
नारद म्हणाले — हे देवांमध्ये श्रेष्ठ महादेव, मी आपल्याला विचारतो की अशी पूजा कशी करावी, ज्यामुळे मोठं पुण्य मिळतं.
महादेव उवाच- पूजाविधिं प्रवक्ष्यामि सांप्रतं द्विजनंदन । पूजिते चार्चिते विष्णौ फलं प्राप्नोत्यसंशयः
महादेव म्हणाले — हे द्विजांमध्ये आनंद देणारा, मी तुला आता पूजा कशी करावी ते सांगतो. विष्णूची योग्य रीतीने पूजा केली तर नक्कीच त्याचे फळ मिळते.
येन पूजाविधानेन तुष्टिं प्राप्नोति माधवः । अव्रणं जलपूर्णं च कुंभं चंदनचर्चितम्
ज्या पद्धतीने माधव प्रसन्न होतो, त्यासाठी एक निर्दोष, पाण्याने भरलेला कलश, चंदनाने लावलेला ठेवावा.
पंचरत्नसमायुक्तं पुष्पमालाभिवेष्टितम् । स्थाप्यं ताम्रमयं पात्रं सगोधूमं घटोपरि
तो कलश पाच प्रकारच्या रत्नांनी सजवावा, फुलांच्या माळांनी वेढावा आणि त्यावर तांब्याचं पात्र ठेवावं, त्यात गहू भरावेत.
सौवर्णं कारयेद्देवं माससंज्ञाभिनामकम् । पंचामृतेन विधिना स्नपनं सुमनोरमम्
मासानुसार नाव असलेली देवाची सोन्याची मूर्ती तयार करावी आणि योग्य विधीने, पाच प्रकारच्या अमृतांनी ती आनंदाने स्नान घालावी.
कारयेद्देवदेवेशं जगन्नाथं जगत्पतिम् । विलेपनं तु कर्त्तव्यं कुंकुमागरुचंदनैः
देवतांचा स्वामी, जगाचा रक्षक अशा भगवानाची पूजा करावी आणि केशर, अगर आणि चंदन यांनी त्याला लेप लावावा.
वस्त्रयुग्मं च दातव्यं छत्रोपानहसंयुतम् । पूजयेद्देवताधीशं कुंभपात्रोपरिस्थितम्
एक जोड वस्त्र, छत्री आणि पादत्राणे अर्पण करावीत. कलश आणि पात्रावर विराजमान असलेल्या देवताधीशाची भक्तीने पूजा करावी.
पद्मनाभाय वै पादौ जानुनी विश्वमूर्त्तये । ऊरू वै ज्ञानगम्याय कटी दानप्रदाय च
पद्मनाभाला पाय, विश्वमूर्तीला गुडघे, ज्ञानगम्याला मांड्या आणि दानप्रदाला कंबर अर्पण करावी.
उदरं विश्वनाथाय हृदयं श्रीधराय च । कंठं कौस्तुभकंठाय बाहू क्षत्रांतकारिणे
विश्वनाथाला पोट, श्रीधराला हृदय, कौस्तुभकंठाला गळा आणि क्षत्रांतकारीला बाहू अर्पण करावेत.
ललाटं व्योममूर्ध्ने तु शिरो वै सर्वरूपिणे । स्वनाम्ना चैव कमलां सर्वांगीं दिव्यरूपिणीम्
व्योममूर्धनला कपाळ, सर्वरूपिणीला डोकं आणि कमलेला तिच्या नावाने संपूर्ण दिव्य शरीर अर्पण करावं.
एवं विधिवत्संपूज्य ततोऽर्घं दापयेत्सुधीः । नालिकेरेण शुभ्रेण देवदेवस्य चक्रिणः
अशी विधिपूर्वक पूजा केल्यावर, शुद्ध नारळासह देवांचा देव, चक्रधारी याला अर्घ्य अर्पण करावा.
अनेनैवार्घदानेन संपूर्णं जायते व्रतम् । संसारार्णवमग्नं मां समुद्धर जगत्पते
या अर्घ्याच्या अर्पणाने व्रत पूर्ण होतं. हे जगाच्या अधिपती, संसाराच्या समुद्रात बुडालेल्या मला वर काढ.
त्वमीशः सर्वलोकानां त्वं साक्षाच्च जगत्पतिः । गृहाणार्घं मया दत्तं पद्मनाभ नमोस्तु ते
तू सर्व लोकांचा स्वामी आहेस, तूच खरा जगाचा अधिपती आहेस. मी अर्पण केलेला अर्घ्य स्वीकार. पद्मनाभा, तुला नमस्कार.
नैवेद्यानि सुहृद्यानि षड्रसानि विशेषतः । देयानि तु विशेषेण केशवाय सुभक्तितः
छान आणि सहा रसांनी युक्त अशी प्रिय नैवेद्ये विशेष भक्तीने केशवाला अर्पण करावीत.
नागपत्रं सकर्पूरं दद्याद्देवस्य भक्तितः । घृतेन दीपकं कुर्यात्तिलतैलेन वा पुनः
नागपानाचं पान आणि कर्पूर भक्तीने देवाला अर्पण करावं. तूप किंवा तीळाच्या तेलाने दिवा लावावा.
कृत्वा सम्यग्विधानेन गुरोः पूजां प्रकारयेत् । वस्त्राणि चैव चोष्णीषं कंचुकं च प्रदापयेत्
संपूर्ण विधीने पूजा करून, गुरूची देखील पूजा करावी. त्यांना वस्त्र, पागोटं आणि उपरणं द्यावं.
दक्षिणां च यथाशक्त्या गुरुवे संप्रदापयेत् । भोजनं चैव तांबूलं दत्त्वा चार्घं प्रदापयेत्
आपल्या सामर्थ्यानुसार गुरूला दक्षिणा द्यावी. जेवण आणि तांबूल देऊन अर्घ्य अर्पण करावा.
स्ववित्तस्यानुमानेन यथाशक्त्या तु निर्द्धनैः । कार्या सम्यक्प्रयत्नेन द्वादशी पक्षवर्द्धिनी
आपल्या उत्पन्नाचा अंदाज घेऊन, गरिबांनीही शक्य तितक्या प्रयत्नाने, द्वादशीचं पुण्य वाढवणारं व्रत नीट पार पाडावं.
ततो जागरणं कुर्याद्गीतनृत्यसमन्वितम् । पुराणपाठसहितं हास्याह्लादसमन्वितम्
मग रात्री जागरण करावे, त्यात गाणे, नृत्य आणि पुराणांचे पठण असावे, तसेच हास्य आणि आनंद यांचा समावेश असावा.
स्तुवंति च प्रशंसंति जागरं चक्रपाणिनः । नित्योत्सवो भवेत्तेषां गृहे वै दशजन्मसु
ते लोक चक्रधारी विष्णूच्या जागरणाची स्तुती आणि गौरव करतात; त्यांच्या घरी दहा जन्मांसाठी सतत उत्सव असतो.
अतो धन्यतमा चेयं कर्त्तव्या पक्षवर्द्धनी । कृत्वा तु सकलं पुण्यं फलं प्राप्नोत्यसंशयम्
म्हणून ही अत्यंत पुण्यदायी आणि वाढ करणारी व्रत पाळावी; सर्व पुण्यकर्म केल्यावर त्याचे फळ नक्कीच मिळते.
पक्षवर्द्धनी माहात्म्यं ये शृण्वंति मनीषिणः । तैः कृतं सत्कृतं सर्वं यावदाभूतसंप्लवम्
जे ज्ञानी लोक या पक्षवर्धिनी व्रताचे माहात्म्य ऐकतात, त्यांनी केलेली सर्व सत्कर्मे जगाच्या शेवटपर्यंत पूजित राहतात.