हृदये ज्ञानगम्याय कंठे वैकुंठमूर्तये । ऊर्द्ध्वगाय ललाटे तु बाहौ दक्षांतकारिणे
हृदयात ज्ञानानं अनुभवता, गळ्यात वैकुंठमूर्तीला, कपाळावर वर जाणाऱ्या रूपाला, आणि हातांवर दक्षाचा नाश करणाऱ्याला नमस्कार करावा.
उत्तमांगे सुरेशाय सर्वांगे सर्वमूर्तये । स्वनाम्ना चायुधादीनि पूजनीयानि भक्तितः
डोक्याच्या शिरोभागी देवांचा स्वामी, सर्व अंगावर सर्व रूप असणाऱ्या परमेश्वराला, त्याची नावे व आयुधे घेऊन भक्तीने पूजा करावी.
अर्घदानं प्रकर्तव्यं नालिकेरादिभिः समम् । शंखोपरि जले कृत्वा गंधपुष्पाक्षतान्वितम्
अर्घ्य देताना नारळ व इतर वस्तूंसह, शंखावर पाणी ठेवून त्यात गंध, फुले आणि अक्षता घालाव्यात.
सूत्रेणावेष्टितं कृत्वा दद्यादर्घं विधानतः । देवदेव महादेव श्रीकेशव जनार्दन
त्या अर्घ्याला दोऱ्याने गुंडाळून, योग्य पद्धतीने अर्पण करताना म्हणावे – 'देवतांचा देव, महादेव, श्रीकेशव, जनार्दन!'
सुब्रह्मण्य नमस्तेऽस्तु पुण्यराशिविवर्धन । शोकमोहमहापापान्मामुद्धर भवार्णवात्
'सुब्रह्मण्य, तुला नमस्कार असो, पुण्याचा साठा वाढवणारा, शोक, मोह आणि मोठ्या पापांतून मला या संसारसागरातून तार.'
सुकृतं न कृतं किचिज्जन्मकोटिशतैरपि । तथापि मां महास्वामिन्मामुद्धर भवार्णवात्
'शेकडो कोटी जन्मांतही मी काहीही पुण्य केलं नाही; तरीही, हे महाप्रभु, मला या संसारसागरातून तार.'
व्रतेनानेन देवेश ये चान्ये मम पूर्वजाः । वियोनिं च गताश्चान्ये पापमृत्युवशं गताः
'या व्रतामुळे, हे देवांचा स्वामी, माझे इतर पूर्वज, जे दुसऱ्या योनीत गेले, किंवा पाप व मृत्यूच्या अधीन झाले—'
ये भविष्यंति येऽतीताः प्रेतलोकान्समुद्धर । श्रांतोस्म्यहमधीनस्य भक्तिरव्यभिचारिणी
'जे होणार आहेत, जे झाले आहेत, त्यांना प्रेतलोकातून तार; मी थकलो आहे, माझी भक्ती अढळ आहे, जरी मी असहाय आहे.'
दत्तमर्घं मया तुभ्यं भक्त्या गृह्ण गदाधर । दत्वार्घं धूपदीपाद्यैर्नैवेद्यैर्विष्णुसंभवैः
'मी तुला भक्तीने अर्घ्य अर्पण केला आहे; हे गदाधर, ते स्वीकार. अर्घ्य दिल्यावर, धूप, दीप व विष्णूसाठी केलेल्या नैवेद्याने सेवा करावी.'
स्तोत्रैर्नीराजनैर्गीतैर्भृत्यैः संतोषयेद्धरिम् । वस्त्रैर्दानैश्च गोदानैर्भोजनैस्तोषयेद्गुरुम्
'स्तोत्र, आरती, गीते आणि सेवकांनी हरिला संतुष्ट करावे; वस्त्र, दान, गाईंचे दान आणि भोजनाने गुरूला प्रसन्न करावे.'
तथातथा विधातव्यं गुरुर्वै प्रीतिमाप्नुयात् । लोकानां तारणार्थाय धात्रा सृष्टो गुरुर्यतः
'अशीच कृती करावी, जेणेकरून गुरु प्रसन्न होईल; कारण या जगाचा उद्धार व्हावा म्हणूनच सृष्टीकर्त्याने गुरु निर्माण केला आहे.'
अतो वै गुरुपूजा च कर्त्तव्या वै प्रयत्नतः । अहितं यो नाशयति स्वहितं दर्शयेत्सदा
'म्हणूनच गुरुची पूजा काळजीपूर्वक करावी; जो अहित दूर करतो आणि नेहमी हित दाखवतो.'
स गुरुः स च विज्ञेयः सर्वधर्मार्थकोविदः । अकुर्वन्वित्तशाठ्यं तु गुरवे तं निवेदयेत्
'तोच गुरु, तोच ओळखावा, जो सर्व धर्मार्थ जाणणारा आहे; संपत्तीबाबत कपट न करता ती गुरुला अर्पण करावी.'
गुरोर्निवेदिते भूप परिपूर्णं भवेद्व्रतम् । कृत्वा दिवातनं कर्म भोजनं ब्राह्मणैः सह
'गुरुला अर्पण केल्यावरच व्रत पूर्ण होते; दिवसभराची कर्मे करून, ब्राह्मणांसह भोजन करावे.'
कर्त्तव्यं नृपशार्दूल दिनं नेयं कथानकैः । अनेन विधिना यस्तु कुर्यादुन्मीलनीव्रतम्
'हे राजाधिराज, असेच करावे आणि दिवस कथा सांगण्यात घालवावा; जो हा उन्मीलनी व्रत या पद्धतीने करतो—'
कल्पकोटिसहस्राणि वसते विष्णुसन्निधौ
'तो हजारो कोटी कल्पपर्यंत विष्णूच्या सान्निध्यात वास करतो.'
नारद उवाच- कीदृशी स्यान्महादेव पक्षवर्द्धनिसंज्ञका । यया वै कृतया जंतुर्महपापात्प्रमुच्यते
'नारद म्हणाले: 'हे महादेव, 'पक्षवर्धिनी' नावाचे व्रत कसे असते, जे केल्याने जीव मोठ्या पापातून मुक्त होतो?''
श्रीमहादेव उवाच- अमा वा यदि वा पूर्णा संपूर्णा जायते तदा । भूत्वा वै नाडिकाषष्ठिर्जायते प्रतिपद्दिने । अश्वमेधायुतैस्तुल्या सा भवेत्पक्षवर्द्धिनी
'श्रीमहादेव म्हणाले: 'अमा असो वा पौर्णिमा असो, पूर्ण झाल्यावर, साठ नाडिका झाल्यावर, प्रतिपदेला हे व्रत होते; आणि ते दहा हजार अश्वमेध यज्ञासमान आहे—हेच पक्षवर्धिनी व्रत.''
नारद उवाच- पूजाविधिं तु पृच्छामि सांप्रतं देवसत्तम । यत्कृते तु महादेव महाफलमवाप्नुयात्
नारद म्हणाले — हे देवांमध्ये श्रेष्ठ महादेव, मी आपल्याला विचारतो की अशी पूजा कशी करावी, ज्यामुळे मोठं पुण्य मिळतं.
महादेव उवाच- पूजाविधिं प्रवक्ष्यामि सांप्रतं द्विजनंदन । पूजिते चार्चिते विष्णौ फलं प्राप्नोत्यसंशयः
महादेव म्हणाले — हे द्विजांमध्ये आनंद देणारा, मी तुला आता पूजा कशी करावी ते सांगतो. विष्णूची योग्य रीतीने पूजा केली तर नक्कीच त्याचे फळ मिळते.
येन पूजाविधानेन तुष्टिं प्राप्नोति माधवः । अव्रणं जलपूर्णं च कुंभं चंदनचर्चितम्
ज्या पद्धतीने माधव प्रसन्न होतो, त्यासाठी एक निर्दोष, पाण्याने भरलेला कलश, चंदनाने लावलेला ठेवावा.
पंचरत्नसमायुक्तं पुष्पमालाभिवेष्टितम् । स्थाप्यं ताम्रमयं पात्रं सगोधूमं घटोपरि
तो कलश पाच प्रकारच्या रत्नांनी सजवावा, फुलांच्या माळांनी वेढावा आणि त्यावर तांब्याचं पात्र ठेवावं, त्यात गहू भरावेत.
सौवर्णं कारयेद्देवं माससंज्ञाभिनामकम् । पंचामृतेन विधिना स्नपनं सुमनोरमम्
मासानुसार नाव असलेली देवाची सोन्याची मूर्ती तयार करावी आणि योग्य विधीने, पाच प्रकारच्या अमृतांनी ती आनंदाने स्नान घालावी.
कारयेद्देवदेवेशं जगन्नाथं जगत्पतिम् । विलेपनं तु कर्त्तव्यं कुंकुमागरुचंदनैः
देवतांचा स्वामी, जगाचा रक्षक अशा भगवानाची पूजा करावी आणि केशर, अगर आणि चंदन यांनी त्याला लेप लावावा.
वस्त्रयुग्मं च दातव्यं छत्रोपानहसंयुतम् । पूजयेद्देवताधीशं कुंभपात्रोपरिस्थितम्
एक जोड वस्त्र, छत्री आणि पादत्राणे अर्पण करावीत. कलश आणि पात्रावर विराजमान असलेल्या देवताधीशाची भक्तीने पूजा करावी.
पद्मनाभाय वै पादौ जानुनी विश्वमूर्त्तये । ऊरू वै ज्ञानगम्याय कटी दानप्रदाय च
पद्मनाभाला पाय, विश्वमूर्तीला गुडघे, ज्ञानगम्याला मांड्या आणि दानप्रदाला कंबर अर्पण करावी.
उदरं विश्वनाथाय हृदयं श्रीधराय च । कंठं कौस्तुभकंठाय बाहू क्षत्रांतकारिणे
विश्वनाथाला पोट, श्रीधराला हृदय, कौस्तुभकंठाला गळा आणि क्षत्रांतकारीला बाहू अर्पण करावेत.
ललाटं व्योममूर्ध्ने तु शिरो वै सर्वरूपिणे । स्वनाम्ना चैव कमलां सर्वांगीं दिव्यरूपिणीम्
व्योममूर्धनला कपाळ, सर्वरूपिणीला डोकं आणि कमलेला तिच्या नावाने संपूर्ण दिव्य शरीर अर्पण करावं.
एवं विधिवत्संपूज्य ततोऽर्घं दापयेत्सुधीः । नालिकेरेण शुभ्रेण देवदेवस्य चक्रिणः
अशी विधिपूर्वक पूजा केल्यावर, शुद्ध नारळासह देवांचा देव, चक्रधारी याला अर्घ्य अर्पण करावा.
अनेनैवार्घदानेन संपूर्णं जायते व्रतम् । संसारार्णवमग्नं मां समुद्धर जगत्पते
या अर्घ्याच्या अर्पणाने व्रत पूर्ण होतं. हे जगाच्या अधिपती, संसाराच्या समुद्रात बुडालेल्या मला वर काढ.