एकादशी अहोरात्रं प्रभाते घटिका भवेत् । उन्मीलनी तु सा ज्ञेया विशेषेण हरिप्रिया
एकादशीचा दिवस आणि रात्र, सकाळपर्यंत, नीट पाळावं. हेच उन्मीलनी व्रत म्हणून ओळखावं, जे हरिला विशेष प्रिय आहे.
त्रैलोक्ये यानि तीर्थानि पुण्यान्यायतनानि च । कोट्यंशे नैव तुल्यानि मखा वेदास्तपांसि च
तीनही लोकांतील सर्व तीर्थक्षेत्रं, पुण्यस्थळं, यज्ञ, वेद आणि तप हे सगळं मिळूनही या व्रताच्या एका अंशाइतकेही होत नाहीत.
उन्मीलनी समं किंचिन्न भूतं न भविष्यति । प्रयागो न कुरुक्षेत्रं न काशी न च पुष्करः
उन्मीलनीसारखी जागा कधीच नव्हती, आणि कधीच होणार नाही. प्रयाग, कुरुक्षेत्र, काशी किंवा पुष्कर यांपैकी कुठलीही तिच्याशी तुलना करू शकत नाहीत.
शैलो हिमाचलो नैव न मेरुर्गंधमादनः । शैलो न नीलनिषधो न विंध्यो नैव नैमिषम्
हिमालय, मेरू, गंधमादन, नील, निषध, विंध्य किंवा नैमिष — हे कोणतेही डोंगर उन्मीलनीसारखे नाहीत.
गोदावरी न कावेरी चंद्रभागा न वेदिका । न तापी न पयोष्णी च न क्षिप्रा नैव चंदना
गोदावरी, कावेरी, चंद्रभागा, वेदिका, तापी, पयोष्णी, क्षिप्रा किंवा चंदना — या कोणत्याही नद्यांची उन्मीलनीशी तुलना होऊ शकत नाही.
चर्मण्वती च सरयूश्चंद्रभागा न गंडिका । गोमती च विपाशा च शोणाख्यश्च महानदः
चर्मण्वती, सरयू, चंद्रभागा, गंडिका, गोमती, विपाशा आणि शोन नावाची मोठी नदी — या सगळ्याही उन्मीलनीसारख्या नाहीत.
किमत्र बहुनोक्तेन भूयोभूयो नराधिप । उन्मीलनीसमं किंचिन्न देवः केशवात्परः
राजन, यासाठी जास्त बोलण्याची गरज नाही. उन्मीलनीसारखे काहीच नाही, आणि केशवापेक्षा मोठा देवही नाही.
उन्मीलनीमनु प्राप्य यैः कृतं केशवार्चनम् । पापचक्रसमूहस्य राशयः पतिताः क्षणात्
ज्यांनी उन्मीलनीच्या विधीने केशवाची पूजा केली, त्यांचे सगळे पापांचे ढीग क्षणात नाहीसे होतात.
यस्मिन्मासे महीपाल तिथिरुन्मीलनी भवेत् । तन्मासनाम्ना गोविंदः पूजनीयः प्रयत्नतः
राजा, ज्या महिन्यात उन्मीलनी तिथी येते, त्या महिन्याच्या नावाने गोविंदाची विशेष भक्तीने पूजा करावी.
जातरूपमयः कार्यं मासनाम्ना तु माधवः । स्वशक्त्या विश्वरूपस्तु श्रद्धाभक्तिसमन्वितः
माधवाची सोन्याची मूर्ती त्या महिन्याच्या नावाने तयार करावी, आणि आपल्या शक्तीनुसार, श्रद्धा आणि भक्तीने विश्वरूपाची पूजा करावी.
पवित्रोदकसंयुक्तं पंचरत्नसमन्वितम् । गंधपुष्पाक्षतैर्युक्तं कुंभं स्रग्दामभूषितम्
शुद्ध पाण्याने भरलेला कलश, पाच रत्नांनी सजवलेला, सुगंध, फुले, अक्षता आणि हाराने शोभिवलेला तयार करावा.
पात्रं च सोदकं कार्यं गोधूमैश्चापि पूरितम् । नानारत्नैश्च संयुक्तं नानागंधैः प्रपूजितम्
पाण्याने भरलेले पात्र, गहू आणि विविध रत्नांनी भरलेले, आणि वेगवेगळ्या सुगंधांनी पूजन केलेले असावे.
मल्लिकामोदसंयुक्तं जातीपुष्पैः प्रपूजितम् । श्वेताख्यैस्तंदुलैश्चैव पूरणीयः प्रयत्नतः
मल्लिका फुलांचा सुगंध, जाती फुलांनी पूजन, आणि पांढऱ्या तांदळाने काळजीपूर्वक भरावे.
प्रदद्याद्वस्त्रयुग्मं तु उपवीतं तु सोत्तरम् । उपानहौ तु राजर्षे आतपत्रं शिरोपरि
दोन वस्त्रे, उपवस्त्रासह यज्ञोपवीत, जोडीचे पादत्राणे आणि डोक्यावर धरायला छत्री — हे सर्व द्यावे.
भोजनं जलपात्रं च सप्तधान्यं तिलैः सह । रूप्यं चैव तु कार्पासं पायसं मुद्रिका हरेः
भोजन, जलपात्र, सात प्रकारचे धान्य आणि तीळ, चांदी, कापूस, पायस आणि हरिसाठी मुद्रिका द्यावी.
धेनुर्वात्र तु दातव्या वत्सालंकारसंयुता । सुवर्णशृंगी रौप्यखुरी ताम्रपृष्ठी तथैव च
वासरासह, सोन्याचे शिंग, चांदीचे खुर आणि तांब्याचा पाठ असलेली गाय द्यावी.
कांस्यदोहीं रत्नपुच्छीं दद्याद्वै गुरवे तदा । शय्यां सोपस्करां दद्यात्साधवे भक्तिपूर्वकम्
कांस्याचे दूध काढण्याचे पात्र आणि रत्नजडित शेपूट असलेली गाय गुरूंना द्यावी. सर्व सामानासह पलंग भक्तिभावाने साधूला द्यावा.
धूपं दीपं तु नैवेद्यं फलपत्रं निवेदयेत् । पूजनीयो महाभक्तैर्मंत्रैरेभिस्तु केशवः 6.35.
धूप, दिवा, नैवेद्य, फळे आणि पाने अर्पण करावीत. या मंत्रांनी केशवाची मोठ्या भक्तांनी पूजा करावी.
तुलसीपत्रसंयुक्तैः पुष्पैः कालोद्भवैस्तथा । मासनाम्नैव चरणौ जानुनी विष्णुरूपिणे
तुळशीपत्र, त्या ऋतूतील फुले आणि त्या महिन्याच्या नावाने, विष्णुरूप असणाऱ्याची पाय आणि गुडघ्यांची पूजा करावी.
गुह्ये तु गुह्यपतये कटे वै पीतवाससे । ब्रह्ममूर्तिभृते नाभावुदरे विश्वयोनये
गुप्तस्थळी गुप्तस्वामीसाठी, कंबरेवर पिवळ्या वस्त्रधारीसाठी, नाभीवर ब्रह्मस्वरूप आणि विश्वाचा उगम असणाऱ्यासाठी पूजा करावी.
हृदये ज्ञानगम्याय कंठे वैकुंठमूर्तये । ऊर्द्ध्वगाय ललाटे तु बाहौ दक्षांतकारिणे
हृदयात ज्ञानानं अनुभवता, गळ्यात वैकुंठमूर्तीला, कपाळावर वर जाणाऱ्या रूपाला, आणि हातांवर दक्षाचा नाश करणाऱ्याला नमस्कार करावा.
उत्तमांगे सुरेशाय सर्वांगे सर्वमूर्तये । स्वनाम्ना चायुधादीनि पूजनीयानि भक्तितः
डोक्याच्या शिरोभागी देवांचा स्वामी, सर्व अंगावर सर्व रूप असणाऱ्या परमेश्वराला, त्याची नावे व आयुधे घेऊन भक्तीने पूजा करावी.
अर्घदानं प्रकर्तव्यं नालिकेरादिभिः समम् । शंखोपरि जले कृत्वा गंधपुष्पाक्षतान्वितम्
अर्घ्य देताना नारळ व इतर वस्तूंसह, शंखावर पाणी ठेवून त्यात गंध, फुले आणि अक्षता घालाव्यात.
सूत्रेणावेष्टितं कृत्वा दद्यादर्घं विधानतः । देवदेव महादेव श्रीकेशव जनार्दन
त्या अर्घ्याला दोऱ्याने गुंडाळून, योग्य पद्धतीने अर्पण करताना म्हणावे – 'देवतांचा देव, महादेव, श्रीकेशव, जनार्दन!'
सुब्रह्मण्य नमस्तेऽस्तु पुण्यराशिविवर्धन । शोकमोहमहापापान्मामुद्धर भवार्णवात्
'सुब्रह्मण्य, तुला नमस्कार असो, पुण्याचा साठा वाढवणारा, शोक, मोह आणि मोठ्या पापांतून मला या संसारसागरातून तार.'
सुकृतं न कृतं किचिज्जन्मकोटिशतैरपि । तथापि मां महास्वामिन्मामुद्धर भवार्णवात्
'शेकडो कोटी जन्मांतही मी काहीही पुण्य केलं नाही; तरीही, हे महाप्रभु, मला या संसारसागरातून तार.'
व्रतेनानेन देवेश ये चान्ये मम पूर्वजाः । वियोनिं च गताश्चान्ये पापमृत्युवशं गताः
'या व्रतामुळे, हे देवांचा स्वामी, माझे इतर पूर्वज, जे दुसऱ्या योनीत गेले, किंवा पाप व मृत्यूच्या अधीन झाले—'
ये भविष्यंति येऽतीताः प्रेतलोकान्समुद्धर । श्रांतोस्म्यहमधीनस्य भक्तिरव्यभिचारिणी
'जे होणार आहेत, जे झाले आहेत, त्यांना प्रेतलोकातून तार; मी थकलो आहे, माझी भक्ती अढळ आहे, जरी मी असहाय आहे.'
दत्तमर्घं मया तुभ्यं भक्त्या गृह्ण गदाधर । दत्वार्घं धूपदीपाद्यैर्नैवेद्यैर्विष्णुसंभवैः
'मी तुला भक्तीने अर्घ्य अर्पण केला आहे; हे गदाधर, ते स्वीकार. अर्घ्य दिल्यावर, धूप, दीप व विष्णूसाठी केलेल्या नैवेद्याने सेवा करावी.'
स्तोत्रैर्नीराजनैर्गीतैर्भृत्यैः संतोषयेद्धरिम् । वस्त्रैर्दानैश्च गोदानैर्भोजनैस्तोषयेद्गुरुम्
'स्तोत्र, आरती, गीते आणि सेवकांनी हरिला संतुष्ट करावे; वस्त्र, दान, गाईंचे दान आणि भोजनाने गुरूला प्रसन्न करावे.'