मार्जारश्चागतस्तत्र तीक्ष्णदंष्ट्रो लघुक्रमः । लक्षयामास नैवेद्यं गृहकोणे स्थितः सदा
तेव्हा एक मांजर तिथे आलं, त्याचे दात तीक्ष्ण आणि पावलं हलकी होती; ते नेहमी घराच्या कोपऱ्यात बसून नैवेद्याकडे लक्ष ठेवत असे.
अद्राक्षीन्मूषिकां क्षुद्रा तैलपानार्थमागताम् । मंदतेजसि दीपे तु वर्त्यपाहरणोचिताम्
त्याला तिथे एक लहान उंदीर दिसला, जो दिव्याचं तेल प्यायला आला होता आणि मंद प्रकाश असलेल्या दिव्यातून वात चोरायला नेहमीच यायचा.
समुत्पत्य पदाक्रम्य तदा सा बिलमाविशत् । तस्याः पादेन वै वर्त्या दीपः संबोधितो भृशम्
मांजराने उडी मारून पायाने उंदीर गाठला, तेव्हा तो उंदीर लगेच आपल्या बिलात शिरला; त्याच्या पायाने आणि वात हलल्यामुळे दिवा जोरात हलला.
तैलपात्रं च नमितं सुप्रकाशोऽभवत्तदा । ब्राह्मणोऽपि जजागार त्यक्त्वा निद्रां विमोहिनीम्
तेलाचं पात्र कलंडलं आणि घरात तेजस्वी प्रकाश पसरला; त्या वेळी ब्राह्मणही मोहाची झोप सोडून जागा झाला.
मार्जारोऽपि च तां रात्रीमजाग्रच्चाखुभक्षकः । ततः प्रभाते विमले कृत्वा नित्यक्रियां द्विजः
मांजर, जे उंदीर खातं, तेही त्या रात्री जागं राहिलं; मग सकाळी, शुद्ध वेळेला, त्या द्विजाने आपली नित्यकर्मं केली.
ततश्च पारणं चक्रे विप्रो बंधुजनैः सह । एवं प्रवर्त्तमानस्य कपिलस्य महात्मनः
नंतर त्या ब्राह्मणाने आपल्या नातेवाईकांसोबत पारणं केलं; अशा प्रकारे महात्मा कपिल यांची ही परंपरा सुरू राहिली.
बभूवुः पुत्रपौत्राश्च धनधान्यमनुत्तमम् । आरोग्यं परमामृद्धिमवाप महतीं श्रियम्
त्याला पुत्र, नातवंडं, उत्तम धनधान्य, उत्तम आरोग्य, मोठी समृद्धी आणि मोठं भाग्य मिळालं.
दीपव्रतप्रभावेन कपिलो मोक्षमागतः । संभेद्य मंडलं पुण्यं सवितुः शशिनस्तथा
दिव्याच्या व्रताच्या प्रभावाने कपिलाला मुक्ती मिळाली; त्याने सूर्य आणि चंद्र यांच्या पुण्य वर्तुळात एकरूपता साधली.
दीपज्योतिःस्वरूपेण परमात्मा नियुक्तवान् । मूषिकापि च कालेन ममार बिलमध्यतः
दिव्याच्या ज्योतीच्या रूपाने परमात्मा तिथे स्थिर झाला; आणि काही काळाने तो उंदीरही आपल्या बिलात मरण पावला.
विमानवरमारुह्य देवगंधर्वसेवितम् । अप्सरोभिः परिवृतो विद्याधरगणैर्युतः
तो देव, गंधर्व, अप्सरा आणि विद्या धारण करणाऱ्या गणांनी वेढलेला, सुंदर विमानावर आरूढ झाला.
स्तूयमानो महातेजा जयशब्दादि मंगलैः । स्तूयमानः स वै नागैर्विष्णुलोकं जगाम सः
त्याला जयजयकार आणि मंगलगीतांनी गौरवण्यात आलं; नागांनीही त्याचा सन्मान केला आणि तो महात्मा विष्णुलोकात गेला.
कल्पकोटिसहस्राणि कल्पकोटिशतानि च । भुक्त्वा च विपुलान्भोगान्ततो राजाभवद्भुवि
कोट्यवधी कल्पे आणि शेकडो कोटी कल्पे तो विविध सुखांचा उपभोग घेत राहिला; शेवटी तो पृथ्वीवर राजा म्हणून जन्माला आला.
सुधर्मा नाम धर्मात्मा देवब्राह्मणपूजकः । रूपवान्सुभगश्चैव महाबलपराक्रमः
त्याचं नाव सुधर्मा होतं, तो धर्मात्मा, देव आणि ब्राह्मणांची पूजा करणारा, देखणा, भाग्यवान आणि मोठ्या बळाचा व पराक्रमाचा होता.
तस्य प्रियतमा भार्या सर्वलक्षणसंयुता । भर्तृभक्ता तथा शीला नाम्ना सा रूपसुंदरी
त्याची सर्वात प्रिय पत्नी, सर्व शुभ लक्षणांनी युक्त, पतीभक्त आणि सुस्वभावी होती; तिचं नाव रूपसुंदरी होतं.
सर्वासां चैव नारीणां मध्ये सा सुभगाभवत् । पुत्राश्च बहवो जातास्तथा दुहितरो घनाः
सर्व स्त्रियांमध्ये तीच सर्वात भाग्यवान होती; त्यांना अनेक पुत्र आणि श्रेष्ठ कन्या झाल्या.
एवं विहरतोस्तद्वद्दंपत्योः प्रीतिपूर्वकम् । आगतः कार्त्तिको मासो हरिनेत्रावबोधकृत्
अशा प्रकारे त्या दांपत्याने प्रेमपूर्वक आनंदाने आयुष्य घालवलं; तेव्हा हरिच्या डोळ्यांना जाग करणारा कार्तिक महिना आला.
तस्मिन्दीपाः प्रबोध्यंते नारायणपरायणैः । कृच्छ्रचांद्रायणादीनि व्रतानि नियमास्तथा
त्या महिन्यात नारायणभक्त लोक दिवे जागवतात; कृत्च्र, चांद्रायण यांसारखी व्रतं आणि नियम पाळले जातात.
क्रियंते विष्णुभक्तैश्च संसारभयभीरुभिः । अथ प्रबोधिनीं प्राप्य राजा राज्ञीमथाब्रवीत्
हे सर्व विष्णुभक्त, संसाराच्या भीतीने घाबरलेले लोक करतात; मग प्रबोधिनी एकादशी आली तेव्हा राजाने राणीला असे सांगितले.
भद्रे प्रबोधिनी पुण्या विष्णोर्नाभिसरोरुहे । करिष्याम्यद्य पूजां च सोपवासो जितेंद्रियः
मंगलमूर्ती, आज या पवित्र प्रबोधिनीच्या दिवशी, विष्णूच्या नाभीमधून उमटलेल्या कमळाजवळ मी उपवास करून, मन आणि इंद्रिये आवरून, पूजा करणार आहे.
स्नात्वा च पुष्करे तीर्थे पुंडरीकाक्षमच्युतम् । पूजयिष्यामि देवेशं लक्ष्म्या सह जनार्दनम्
पुष्कर या पवित्र तीर्थावर स्नान करून, मी लक्ष्मीसमवेत, कमळासारख्या डोळ्यांचा आणि अचल असणाऱ्या देवांचा स्वामी जनार्दनाची पूजा करणार आहे.
इति सा वांछितं श्रुत्वा भर्तुः प्रियहिते रता । उवाच वचनं गुह्यं भर्त्तारं चारुहासिनी
पतीची मनातील इच्छा ऐकून, त्याच्या हितात आनंद मानणारी आणि सुंदर हास्य असलेली ती पत्नी, पतीला गुप्त शब्दांनी बोलली.
रूपसुंदर्युवाच- ममापि हृदये कामः समुत्पन्नो नराधिप । रूपसौंदर्यवांछा च हृदये मम वर्त्तते
रूपसुंदरी म्हणाली — राजन, माझ्या हृदयातही एक इच्छा उत्पन्न झाली आहे; सौंदर्य आणि मोहकतेची आस माझ्या मनात आहे.
पुष्करं प्रथमं तीर्थं गंतुमिच्छे त्वया सह । ततो राजा तया सार्द्धमागतः पुष्करं तदा
पुष्कर हे पहिले तीर्थ तुझ्यासोबत जावे अशी माझीही इच्छा आहे; मग राजा तिच्यासोबत तिथे गेला.
हस्त्यश्वरथवृंदैश्च समागत्य पुरोहितैः । ततः स्नात्वा तथा ध्यायन्तर्पयन्पितृदेवताः
हत्ती, घोडे, रथ आणि पुरोहित यांच्या समूहासह तेथे पोहोचून, स्नान करून, ध्यान करत, त्याने पितरांना आणि देवतांना तर्पण केले.
पूजयामास देवेशं पुंडरीकाक्षमच्युतम् । दीपमालाकुले तत्र सर्वतः सुमनोहरे
त्या सर्वत्र सुंदर दिव्यांच्या रांगांनी सजलेल्या ठिकाणी, त्याने कमळासारख्या डोळ्यांचा, अचल असणाऱ्या देवांचा स्वामीची पूजा केली.
ददर्श लिखितं तत्र मार्जारं देवतालये । तं दृष्ट्वा प्राकृतं कर्म जन्म स्मृत्वा नृपस्तदा
तेथे देवळात एका मांजरीचे चित्र कोरलेले त्याला दिसले; ते पाहून राजाने आपले पूर्वजन्म आठवले.
मुखपंकजमालोक्य प्रियायाः प्रजहास च । रूपसुंदर्युवाच- मम सन्मुखमालोक्य भर्तः किं स्मितकारणम् 6.30.
प्रिय पत्नीच्या कमळासारख्या चेहऱ्याकडे पाहून तो हसला; रूपसुंदरी म्हणाली — माझ्या चेहऱ्याकडे पाहून, स्वामी, हसण्याचे कारण काय?
कथयामास हृष्टात्मा प्राक्तनं कर्मणः फलम् । राजोवाच- अहमासं पुरा देवि मार्जारो ब्राह्मणालये
आनंदी मनाने त्याने आपल्या पूर्वकर्माचे फळ सांगितले; राजा म्हणाला — देवी, पूर्वी मी ब्राह्मणाच्या घरी मांजर होतो.
भक्षिता मूषकास्तत्र मया शतसहस्रशः । ततो नारायणस्याग्रे दीपः संरक्षितो यतः
तेथे मी शेकडो हजारो उंदीर खाल्ले; पण नारायणासमोर दिवा जपल्यामुळे,
व्याजेनापि मया देविप्राप्तं तत्कर्मणः फलम् । विष्णुलोकमनुप्राप्य राज्यं प्राप्तं मयाधुना
त्या कृतीमुळे, देवी, मला त्या कर्माचे फळ मिळाले; विष्णूच्या लोकात जाऊन, आता मला हे राज्य मिळाले आहे.