सरस्वत्यास्तटे रम्ये सिद्धाश्रम इति श्रुतः । तत्रोवास द्विजः पूर्वं कपिलो नाम वेदवित्
सरस्वतीच्या सुंदर काठीवर सिद्धाश्रम नावाचं एक ठिकाण होतं. तिथे पूर्वी कपिल नावाचा वेदपारंगत ब्राह्मण राहत होता.
व्रतोपवासनिरतो दरिद्र श्रोःत्रियस्तथा । भिक्षावृत्त्या च कुरुते कुटुंब परिपालनम्
तो व्रत, उपवास यांना वाहिलेला, गरीब आणि श्रोत्रिय होता. तो भीक मागून आपलं कुटुंब चालवत असे.
व्रतोपवासनियमैर्विष्णुमाराधयत्यसौ । विष्णुं संपूज्य विधिवद्दीपं बोधयते सदा
व्रत आणि उपवास यांच्या नियमांनी तो विष्णूची पूजा करत असे. योग्य रीतीने विष्णूची पूजा करून तो नेहमी दिवा पेटवत असे.
समादाय च तत्तैलं स्वगृहे पूज्य केशवम् । दीपं भक्त्या च परया बोधयेद्धरितुष्टये
तो आपल्या घरी आणलेलं तेल घेऊन, केशवाची भक्तीपूर्वक पूजा करत असे आणि हरिच्या आनंदासाठी मोठ्या भक्तीने दिवा पेटवत असे.
एवं प्रवर्त्तमानस्य कपिलस्य महात्मनः । मार्जारस्तीक्ष्णंदंष्ट्रस्तु मूषकान्भक्षयेत्सदा
अशा प्रकारे कपिल हा महात्मा आपलं व्रत चालू ठेवत असताना, तिथे एक धारदार दातांचा मांजर नेहमी उंदीर खात असे.
तत्रागच्छति भक्ष्यार्थं मूषकानामहर्निशम् । कृत्वा ध्यानं स भक्ष्यार्थं नित्यं नारायणाग्रतः
ते मांजर दिवस-रात्र उंदीर खायला येई आणि खाण्याच्या हेतूने नेहमी नारायणासमोर ध्यान करत बसे.
भक्षिता बहवस्तेन मूषका द्विजवेश्मनि । ये ये तैलार्थमायांति वर्त्यपाहरणाय च
त्या ब्राह्मणाच्या घरी, जे उंदीर तेलासाठी किंवा वात चोरण्यासाठी येत, ते सर्व मांजराने खाल्ले.
तांस्तांस्तु भक्षयत्येव मूषकान्ध्यानतत्परः । एवं प्रवर्तमानस्य कदाचित्कालपर्ययात्
ते मांजर, आपलं लक्ष एकाग्र करून, असे उंदीर खात असे. अशा रीतीने कपिलाचं व्रत चालू असताना, काळ जाऊ लागला.
एकादश्यां स कपिलो ब्राह्मणः स्वगृहे शुचिः । सोपवासः सपत्नीकः पूजयामास चाच्युतम्
एकादशीच्या दिवशी, कपिल ब्राह्मण आपल्या घरी शुद्ध राहून, पत्नीसमवेत उपवास करून अच्युताची पूजा करू लागला.
ततो जागरणं चक्रे स्तुतिनृत्यपरायणः । अर्द्धरात्रे तु संप्राप्ते निद्रया मोहितो द्विजः
त्याने मग जागरण केलं, स्तुती आणि नृत्यात मग्न राहिला. पण मध्यरात्र झाली तेव्हा तो ब्राह्मण झोपेने आणि मोहाने ग्रासला गेला.
मार्जारश्चागतस्तत्र तीक्ष्णदंष्ट्रो लघुक्रमः । लक्षयामास नैवेद्यं गृहकोणे स्थितः सदा
तेव्हा एक मांजर तिथे आलं, त्याचे दात तीक्ष्ण आणि पावलं हलकी होती; ते नेहमी घराच्या कोपऱ्यात बसून नैवेद्याकडे लक्ष ठेवत असे.
अद्राक्षीन्मूषिकां क्षुद्रा तैलपानार्थमागताम् । मंदतेजसि दीपे तु वर्त्यपाहरणोचिताम्
त्याला तिथे एक लहान उंदीर दिसला, जो दिव्याचं तेल प्यायला आला होता आणि मंद प्रकाश असलेल्या दिव्यातून वात चोरायला नेहमीच यायचा.
समुत्पत्य पदाक्रम्य तदा सा बिलमाविशत् । तस्याः पादेन वै वर्त्या दीपः संबोधितो भृशम्
मांजराने उडी मारून पायाने उंदीर गाठला, तेव्हा तो उंदीर लगेच आपल्या बिलात शिरला; त्याच्या पायाने आणि वात हलल्यामुळे दिवा जोरात हलला.
तैलपात्रं च नमितं सुप्रकाशोऽभवत्तदा । ब्राह्मणोऽपि जजागार त्यक्त्वा निद्रां विमोहिनीम्
तेलाचं पात्र कलंडलं आणि घरात तेजस्वी प्रकाश पसरला; त्या वेळी ब्राह्मणही मोहाची झोप सोडून जागा झाला.
मार्जारोऽपि च तां रात्रीमजाग्रच्चाखुभक्षकः । ततः प्रभाते विमले कृत्वा नित्यक्रियां द्विजः
मांजर, जे उंदीर खातं, तेही त्या रात्री जागं राहिलं; मग सकाळी, शुद्ध वेळेला, त्या द्विजाने आपली नित्यकर्मं केली.
ततश्च पारणं चक्रे विप्रो बंधुजनैः सह । एवं प्रवर्त्तमानस्य कपिलस्य महात्मनः
नंतर त्या ब्राह्मणाने आपल्या नातेवाईकांसोबत पारणं केलं; अशा प्रकारे महात्मा कपिल यांची ही परंपरा सुरू राहिली.
बभूवुः पुत्रपौत्राश्च धनधान्यमनुत्तमम् । आरोग्यं परमामृद्धिमवाप महतीं श्रियम्
त्याला पुत्र, नातवंडं, उत्तम धनधान्य, उत्तम आरोग्य, मोठी समृद्धी आणि मोठं भाग्य मिळालं.
दीपव्रतप्रभावेन कपिलो मोक्षमागतः । संभेद्य मंडलं पुण्यं सवितुः शशिनस्तथा
दिव्याच्या व्रताच्या प्रभावाने कपिलाला मुक्ती मिळाली; त्याने सूर्य आणि चंद्र यांच्या पुण्य वर्तुळात एकरूपता साधली.
दीपज्योतिःस्वरूपेण परमात्मा नियुक्तवान् । मूषिकापि च कालेन ममार बिलमध्यतः
दिव्याच्या ज्योतीच्या रूपाने परमात्मा तिथे स्थिर झाला; आणि काही काळाने तो उंदीरही आपल्या बिलात मरण पावला.
विमानवरमारुह्य देवगंधर्वसेवितम् । अप्सरोभिः परिवृतो विद्याधरगणैर्युतः
तो देव, गंधर्व, अप्सरा आणि विद्या धारण करणाऱ्या गणांनी वेढलेला, सुंदर विमानावर आरूढ झाला.
स्तूयमानो महातेजा जयशब्दादि मंगलैः । स्तूयमानः स वै नागैर्विष्णुलोकं जगाम सः
त्याला जयजयकार आणि मंगलगीतांनी गौरवण्यात आलं; नागांनीही त्याचा सन्मान केला आणि तो महात्मा विष्णुलोकात गेला.
कल्पकोटिसहस्राणि कल्पकोटिशतानि च । भुक्त्वा च विपुलान्भोगान्ततो राजाभवद्भुवि
कोट्यवधी कल्पे आणि शेकडो कोटी कल्पे तो विविध सुखांचा उपभोग घेत राहिला; शेवटी तो पृथ्वीवर राजा म्हणून जन्माला आला.
सुधर्मा नाम धर्मात्मा देवब्राह्मणपूजकः । रूपवान्सुभगश्चैव महाबलपराक्रमः
त्याचं नाव सुधर्मा होतं, तो धर्मात्मा, देव आणि ब्राह्मणांची पूजा करणारा, देखणा, भाग्यवान आणि मोठ्या बळाचा व पराक्रमाचा होता.
तस्य प्रियतमा भार्या सर्वलक्षणसंयुता । भर्तृभक्ता तथा शीला नाम्ना सा रूपसुंदरी
त्याची सर्वात प्रिय पत्नी, सर्व शुभ लक्षणांनी युक्त, पतीभक्त आणि सुस्वभावी होती; तिचं नाव रूपसुंदरी होतं.
सर्वासां चैव नारीणां मध्ये सा सुभगाभवत् । पुत्राश्च बहवो जातास्तथा दुहितरो घनाः
सर्व स्त्रियांमध्ये तीच सर्वात भाग्यवान होती; त्यांना अनेक पुत्र आणि श्रेष्ठ कन्या झाल्या.
एवं विहरतोस्तद्वद्दंपत्योः प्रीतिपूर्वकम् । आगतः कार्त्तिको मासो हरिनेत्रावबोधकृत्
अशा प्रकारे त्या दांपत्याने प्रेमपूर्वक आनंदाने आयुष्य घालवलं; तेव्हा हरिच्या डोळ्यांना जाग करणारा कार्तिक महिना आला.
तस्मिन्दीपाः प्रबोध्यंते नारायणपरायणैः । कृच्छ्रचांद्रायणादीनि व्रतानि नियमास्तथा
त्या महिन्यात नारायणभक्त लोक दिवे जागवतात; कृत्च्र, चांद्रायण यांसारखी व्रतं आणि नियम पाळले जातात.
क्रियंते विष्णुभक्तैश्च संसारभयभीरुभिः । अथ प्रबोधिनीं प्राप्य राजा राज्ञीमथाब्रवीत्
हे सर्व विष्णुभक्त, संसाराच्या भीतीने घाबरलेले लोक करतात; मग प्रबोधिनी एकादशी आली तेव्हा राजाने राणीला असे सांगितले.
भद्रे प्रबोधिनी पुण्या विष्णोर्नाभिसरोरुहे । करिष्याम्यद्य पूजां च सोपवासो जितेंद्रियः
मंगलमूर्ती, आज या पवित्र प्रबोधिनीच्या दिवशी, विष्णूच्या नाभीमधून उमटलेल्या कमळाजवळ मी उपवास करून, मन आणि इंद्रिये आवरून, पूजा करणार आहे.
स्नात्वा च पुष्करे तीर्थे पुंडरीकाक्षमच्युतम् । पूजयिष्यामि देवेशं लक्ष्म्या सह जनार्दनम्
पुष्कर या पवित्र तीर्थावर स्नान करून, मी लक्ष्मीसमवेत, कमळासारख्या डोळ्यांचा आणि अचल असणाऱ्या देवांचा स्वामी जनार्दनाची पूजा करणार आहे.