ब्रह्महत्यादिभिः पापैर्दीपव्रतपरायणः । मुच्यते नात्र संदेहो ब्रह्मणो वचनं यथा
दिवा व्रताला समर्पित असलेला मनुष्य ब्रह्महत्या यांसारख्या पापांतून मुक्त होतो; यात शंका नाही, कारण हे ब्रह्मदेवाचे वचन आहे.
चांद्रायणानि कृच्छ्राणि चरितानि न संशयः । येन सांवत्सरो दीपो बोधितः शाश्वतो हरेः
ज्याने वार्षिक दिवा स्थापन केला आहे, त्याने केलेली चांद्रायण व कृच्छ्र व्रते शाश्वतपणे विष्णूसाठी फलदायी होतात, यात शंका नाही.
ते धन्यास्ते महात्मानस्तैः प्राप्तं जन्मनः फलम् । यैः संपूज्य हरिं भक्त्या दीपःसांवत्सरः कृतः
जे लोक भक्तीने हरिची पूजा करून, अख्खा एक वर्ष दिवा लावतात, ते खरोखर भाग्यवान आणि मोठ्या मनाचे आहेत. अशा लोकांना माणूस जन्माचे खरे फळ मिळते.
येऽपि संवर्त्तयंतीह दीपवर्तिविलोकनाः । ते यांति परमं स्थानं यत्सुरैरपि दुर्लभम्
इथे फक्त दिव्याची वात पेटवताना पाहणारे लोकसुद्धा, देवांनाही मिळणं कठीण असं, ते परमस्थान मिळवतात.
येन तैलं च वर्तिं च यथाशक्त्या प्रदीपके । प्रक्षेपयंति सततं ते यांति परमां गतिम्
जे नेहमी आपल्या ताकदीप्रमाणे दिव्यात तेल आणि वात टाकतात, ते लोक कायमच सर्वोच्च अवस्था मिळवतात.
गच्छंतं दीपकं शांतिं न शक्नोति प्रबोधितुम् । कथयत्यन्यलोकानां तेऽपि तत्फलभागिनः
दिवा विझल्यावर आणि शांतता आल्यावर, इतरांना हे सांगणारे आणि इतर लोकही त्या पुण्याच्या फळात सहभागी होतात.
स्तोकं स्तोकं च भिक्षित्वा तैलं दीपार्थमेव च । करोति दीपकं विष्णोः पुण्यं तेनापि लभ्यते
जो थोडं-थोडं तेल भीक मागून, फक्त दिव्यासाठी आणतो आणि विष्णूसाठी दिवा लावतो, त्यालाही पुण्य मिळतं.
दीपं प्रज्वाल्यमानं तु यः पश्यत्यधमो नरः । कृतांजलिपुटो विष्णोर्विष्णुलोकमवाप्नुयात्
जो कुणी नीच माणूससुद्धा, हात जोडून विष्णूसाठी दिवा पेटवताना पाहतो, त्यालाही विष्णुलोक मिळतो.
दीपप्रज्वालने बुद्धिं यो दद्यात्कुरुते स्वयम् । सर्वपापविनिर्मुक्तो विष्णुलोकमवाप्नुयात्
जो स्वतःहून दिवा पेटवायचं ठरवतो आणि ते करतो, तो सर्व पापांपासून मुक्त होतो आणि विष्णुलोक मिळवतो.
अत्राप्युदाहरंतीममितिहासं पुरातनम् । यस्य श्रवणमात्रेण मुच्यते सर्वकिल्बिषैः
इथे एक जुनी गोष्ट सांगितली जाते, जी फक्त ऐकली तरी सर्व पापांपासून मुक्ती मिळते.
सरस्वत्यास्तटे रम्ये सिद्धाश्रम इति श्रुतः । तत्रोवास द्विजः पूर्वं कपिलो नाम वेदवित्
सरस्वतीच्या सुंदर काठीवर सिद्धाश्रम नावाचं एक ठिकाण होतं. तिथे पूर्वी कपिल नावाचा वेदपारंगत ब्राह्मण राहत होता.
व्रतोपवासनिरतो दरिद्र श्रोःत्रियस्तथा । भिक्षावृत्त्या च कुरुते कुटुंब परिपालनम्
तो व्रत, उपवास यांना वाहिलेला, गरीब आणि श्रोत्रिय होता. तो भीक मागून आपलं कुटुंब चालवत असे.
व्रतोपवासनियमैर्विष्णुमाराधयत्यसौ । विष्णुं संपूज्य विधिवद्दीपं बोधयते सदा
व्रत आणि उपवास यांच्या नियमांनी तो विष्णूची पूजा करत असे. योग्य रीतीने विष्णूची पूजा करून तो नेहमी दिवा पेटवत असे.
समादाय च तत्तैलं स्वगृहे पूज्य केशवम् । दीपं भक्त्या च परया बोधयेद्धरितुष्टये
तो आपल्या घरी आणलेलं तेल घेऊन, केशवाची भक्तीपूर्वक पूजा करत असे आणि हरिच्या आनंदासाठी मोठ्या भक्तीने दिवा पेटवत असे.
एवं प्रवर्त्तमानस्य कपिलस्य महात्मनः । मार्जारस्तीक्ष्णंदंष्ट्रस्तु मूषकान्भक्षयेत्सदा
अशा प्रकारे कपिल हा महात्मा आपलं व्रत चालू ठेवत असताना, तिथे एक धारदार दातांचा मांजर नेहमी उंदीर खात असे.
तत्रागच्छति भक्ष्यार्थं मूषकानामहर्निशम् । कृत्वा ध्यानं स भक्ष्यार्थं नित्यं नारायणाग्रतः
ते मांजर दिवस-रात्र उंदीर खायला येई आणि खाण्याच्या हेतूने नेहमी नारायणासमोर ध्यान करत बसे.
भक्षिता बहवस्तेन मूषका द्विजवेश्मनि । ये ये तैलार्थमायांति वर्त्यपाहरणाय च
त्या ब्राह्मणाच्या घरी, जे उंदीर तेलासाठी किंवा वात चोरण्यासाठी येत, ते सर्व मांजराने खाल्ले.
तांस्तांस्तु भक्षयत्येव मूषकान्ध्यानतत्परः । एवं प्रवर्तमानस्य कदाचित्कालपर्ययात्
ते मांजर, आपलं लक्ष एकाग्र करून, असे उंदीर खात असे. अशा रीतीने कपिलाचं व्रत चालू असताना, काळ जाऊ लागला.
एकादश्यां स कपिलो ब्राह्मणः स्वगृहे शुचिः । सोपवासः सपत्नीकः पूजयामास चाच्युतम्
एकादशीच्या दिवशी, कपिल ब्राह्मण आपल्या घरी शुद्ध राहून, पत्नीसमवेत उपवास करून अच्युताची पूजा करू लागला.
ततो जागरणं चक्रे स्तुतिनृत्यपरायणः । अर्द्धरात्रे तु संप्राप्ते निद्रया मोहितो द्विजः
त्याने मग जागरण केलं, स्तुती आणि नृत्यात मग्न राहिला. पण मध्यरात्र झाली तेव्हा तो ब्राह्मण झोपेने आणि मोहाने ग्रासला गेला.
मार्जारश्चागतस्तत्र तीक्ष्णदंष्ट्रो लघुक्रमः । लक्षयामास नैवेद्यं गृहकोणे स्थितः सदा
तेव्हा एक मांजर तिथे आलं, त्याचे दात तीक्ष्ण आणि पावलं हलकी होती; ते नेहमी घराच्या कोपऱ्यात बसून नैवेद्याकडे लक्ष ठेवत असे.
अद्राक्षीन्मूषिकां क्षुद्रा तैलपानार्थमागताम् । मंदतेजसि दीपे तु वर्त्यपाहरणोचिताम्
त्याला तिथे एक लहान उंदीर दिसला, जो दिव्याचं तेल प्यायला आला होता आणि मंद प्रकाश असलेल्या दिव्यातून वात चोरायला नेहमीच यायचा.
समुत्पत्य पदाक्रम्य तदा सा बिलमाविशत् । तस्याः पादेन वै वर्त्या दीपः संबोधितो भृशम्
मांजराने उडी मारून पायाने उंदीर गाठला, तेव्हा तो उंदीर लगेच आपल्या बिलात शिरला; त्याच्या पायाने आणि वात हलल्यामुळे दिवा जोरात हलला.
तैलपात्रं च नमितं सुप्रकाशोऽभवत्तदा । ब्राह्मणोऽपि जजागार त्यक्त्वा निद्रां विमोहिनीम्
तेलाचं पात्र कलंडलं आणि घरात तेजस्वी प्रकाश पसरला; त्या वेळी ब्राह्मणही मोहाची झोप सोडून जागा झाला.
मार्जारोऽपि च तां रात्रीमजाग्रच्चाखुभक्षकः । ततः प्रभाते विमले कृत्वा नित्यक्रियां द्विजः
मांजर, जे उंदीर खातं, तेही त्या रात्री जागं राहिलं; मग सकाळी, शुद्ध वेळेला, त्या द्विजाने आपली नित्यकर्मं केली.
ततश्च पारणं चक्रे विप्रो बंधुजनैः सह । एवं प्रवर्त्तमानस्य कपिलस्य महात्मनः
नंतर त्या ब्राह्मणाने आपल्या नातेवाईकांसोबत पारणं केलं; अशा प्रकारे महात्मा कपिल यांची ही परंपरा सुरू राहिली.
बभूवुः पुत्रपौत्राश्च धनधान्यमनुत्तमम् । आरोग्यं परमामृद्धिमवाप महतीं श्रियम्
त्याला पुत्र, नातवंडं, उत्तम धनधान्य, उत्तम आरोग्य, मोठी समृद्धी आणि मोठं भाग्य मिळालं.
दीपव्रतप्रभावेन कपिलो मोक्षमागतः । संभेद्य मंडलं पुण्यं सवितुः शशिनस्तथा
दिव्याच्या व्रताच्या प्रभावाने कपिलाला मुक्ती मिळाली; त्याने सूर्य आणि चंद्र यांच्या पुण्य वर्तुळात एकरूपता साधली.
दीपज्योतिःस्वरूपेण परमात्मा नियुक्तवान् । मूषिकापि च कालेन ममार बिलमध्यतः
दिव्याच्या ज्योतीच्या रूपाने परमात्मा तिथे स्थिर झाला; आणि काही काळाने तो उंदीरही आपल्या बिलात मरण पावला.
विमानवरमारुह्य देवगंधर्वसेवितम् । अप्सरोभिः परिवृतो विद्याधरगणैर्युतः
तो देव, गंधर्व, अप्सरा आणि विद्या धारण करणाऱ्या गणांनी वेढलेला, सुंदर विमानावर आरूढ झाला.