तस्य प्रियतमा भार्या सर्वलक्षणसंयुता । भर्तृभक्ता तथा शीला नाम्ना सा रूपसुंदरी
त्याची सर्वात प्रिय पत्नी, सर्व शुभ लक्षणांनी युक्त, पतीभक्त आणि सुस्वभावी होती. तिचे नाव रूपसुंदरी होते.
सर्वासां चैव नारीणां मध्ये सा सुभगाभवत् । पुत्राश्च बहवो जातास्तथा दुहितरो घनाः
सर्व स्त्रियांमध्ये तीच सर्वात भाग्यवान होती. त्यांना अनेक पुत्र आणि तेजस्वी कन्या झाल्या.
एवं विहरतोस्तद्वद्दंपत्योः प्रीतिपूर्वकम् । आगतः कार्त्तिको मासो हरिनेत्रावबोधकृत्
त्या दोघांनी आनंदाने दिवस घालवताना, हरिच्या डोळ्यांना जाग आणणारा कार्तिक महिना आला.
तस्मिन्दीपाः प्रबोध्यंते नारायणपरायणैः । कृच्छ्रचांद्रायणादीनि व्रतानि नियमास्तथा
त्या महिन्यात नारायण भक्त दिवे लावतात; कृत्च्र, चांद्रायण अशी व्रते आणि इतर नियम पाळतात.
क्रियंते विष्णुभक्तैश्च संसारभयभीरुभिः । अथ प्रबोधिनीं प्राप्य राजा राज्ञीमथाब्रवीत्
ही सर्व व्रते विष्णूभक्त आणि संसाराच्या भीतीने घाबरणारे लोक करतात. नंतर प्रबोधिनी आली तेव्हा राजाने राणीला सांगितले.
भद्रे प्रबोधिनी पुण्या विष्णोर्नाभिसरोरुहे । करिष्याम्यद्य पूजां च सोपवासो जितेंद्रियः
"भाग्यवान, आज पवित्र प्रबोधिनी आहे, जी विष्णूच्या नाभीच्या कमळातून उत्पन्न झाली आहे. मी आज उपवास करून, इंद्रिये जिंकून, पूजा करणार आहे."
स्नात्वा च पुष्करे तीर्थे पुंडरीकाक्षमच्युतम् । पूजयिष्यामि देवेशं लक्ष्म्या सह जनार्दनम्
"पुष्कर या पवित्र तीर्थावर स्नान करून, मी लक्ष्मीसमवेत पुंडरीकाक्ष, अच्युत, देवांचा स्वामी जनार्दन यांची पूजा करीन."
इति सा वांछितं श्रुत्वा भर्तुः प्रियहिते रता । उवाच वचनं गुह्यं भर्त्तारं चारुहासिनी
पतीची इच्छा ऐकून, त्याच्या आनंदात रमलेली आणि सुंदर हास्याने उजळलेली ती, गुप्त शब्दांनी पतीशी बोलली.
रूपसुंदर्युवाच- ममापि हृदये कामः समुत्पन्नो नराधिप । रूपसौंदर्यवांछा च हृदये मम वर्त्तते
रूपसुंदरी म्हणाली: "राजा, माझ्या मनातही एक इच्छा निर्माण झाली आहे, आणि सौंदर्य व आकर्षणाची आस माझ्या हृदयात आहे."
पुष्करं प्रथमं तीर्थं गंतुमिच्छे त्वया सह । ततो राजा तया सार्द्धमागतः पुष्करं तदा
"मला तुझ्यासोबत पुष्कर या श्रेष्ठ तीर्थावर जायचे आहे." तेव्हा राजा तिच्यासोबत त्या वेळी पुष्करला गेला.
हस्त्यश्वरथवृंदैश्च समागत्य पुरोहितैः । ततः स्नात्वा तथा ध्यायन्तर्पयन्पितृदेवताः
हत्ती, घोडे, रथ आणि पुरोहित यांच्या सोबत ते तिथे पोहोचले. मग स्नान करून, ध्यान करत पूर्वज व देवतांना तर्पण दिले.
पूजयामास देवेशं पुंडरीकाक्षमच्युतम् । दीपमालाकुले तत्र सर्वतः सुमनोहरे
तेथे सर्वत्र सुंदर दिव्यांच्या माळांनी सजलेल्या त्या ठिकाणी, त्यांनी पुंडरीकाक्ष, अच्युत, देवांचा स्वामी यांची पूजा केली.
ददर्श लिखितं तत्र मार्जारं देवतालये । तं दृष्ट्वा प्राकृतं कर्म जन्म स्मृत्वा नृपस्तदा
त्या देवळात त्याने एका मांजरीचे चित्र पाहिले. ते पाहून राजाने आपला पूर्वजन्म आठवला.
मुखपंकजमालोक्य प्रियायाः प्रजहास च । रूपसुंदर्युवाच- मम सन्मुखमालोक्य भर्तः किं स्मितकारणम् 6.30.
आपल्या प्रिय पत्नीच्या कमळासारख्या चेहऱ्याकडे पाहून तो हसला. रूपसुंदरी म्हणाली: "स्वामी, माझ्याकडे पाहून, तू का हसतो आहेस?"
कथयामास हृष्टात्मा प्राक्तनं कर्मणः फलम् । राजोवाच- अहमासं पुरा देवि मार्जारो ब्राह्मणालये
आनंदित मनाने त्याने आपल्या पूर्वकर्माचे फळ सांगायला सुरुवात केली. राजा म्हणाला: "पूर्वी, देवी, मी ब्राह्मणाच्या घरी एक मांजर होतो."
भक्षिता मूषकास्तत्र मया शतसहस्रशः । ततो नारायणस्याग्रे दीपः संरक्षितो यतः
"तेथे मी शेकडो हजारो उंदीर खाल्ले. पण नारायणासमोर दिवा जपला म्हणून—"
व्याजेनापि मया देविप्राप्तं तत्कर्मणः फलम् । विष्णुलोकमनुप्राप्य राज्यं प्राप्तं मयाधुना
"—फसवणूक असली तरी, देवी, त्या कर्माचे फळ मला मिळाले; विष्णूचे लोक मिळाले आणि आता हे राज्य मिळाले."
रूपसुंदर्युवाच-। ममापि स्मरणं जातं प्राकृतस्य च जन्मनः । मूषिका चाहमप्यासं क्षुद्रा ब्राह्मणवेश्मनि
रूपसुंदरी म्हणाली: "मलाही माझ्या पूर्वजन्माची आठवण झाली; मी ब्राह्मणाच्या घरी एक लहान उंदीर होते."
कार्तिके च प्रबोधिन्यां मंदीभूते च दीपके । वर्त्यग्राहरणार्थाय निर्गताहं तदा बिलात्
"कार्तिक महिन्यात प्रबोधिनीच्या दिवशी, दिवा मंद झाला होता, तेव्हा वात घेण्यासाठी मी बिलातून बाहेर आले."
दृष्ट्वा नारायणं देवं पूजितं कुसुमैस्तथा । निद्राभिभूतं विप्रं च वर्त्तिः कृष्टा मया तदा
"नारायण देवाची फुलांनी पूजा होताना आणि ब्राह्मण झोपेत असताना मी ती वात ओढली."
उत्थितस्त्वं यदा तत्र मां गृहीतुं कृतक्षणः । दृष्ट्वा त्वं च प्रणष्टाहं प्रविष्टा बिलमध्यतः
त्या वेळी तू मला पकडायला उठलास, आणि मी तुला पाहताच लगेच अदृश्य झाले, आणि त्या बिळाच्या मध्यभागी शिरले.
विशंत्या मम पादेन दीपवर्त्तिर्विजृंभिता । तैलपात्रं च नमितं तेनाहं सुखभागिनी
मी आत जात असताना माझ्या पायाने दिव्याची वात हलली, त्यामुळे दिवा उजळला आणि तेलाचा पात्र उलटले. त्यामुळे मी भाग्यवान ठरले.
तन्मया राजराजेंद्र दीपं चैव प्रकाशितम् । इदानीं च मया प्राप्तं रूपलावण्यमुत्तमम्
राजाधिराज, माझ्यामुळे तो दिवा पेटला, आणि आता मला उत्तम रूप आणि सौंदर्य लाभले आहे.
त्वं च भर्त्ता तथा राज्यं पुत्राश्चैवंविधं सुखम् । दीपप्रबोधनाज्जातं ज्ञानमत्यंत दुर्ल्लभम्
तू माझा पती आहेस, राज्य, मुले आणि असेच सुख, हे सर्व आणि दुर्मिळ ज्ञान, या दिवा व्रतामुळे मिळाले आहे.
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन दीपव्रतमनुत्तमम् । आवां हि परया भक्त्या कुर्वश्चैव विशेषतः
म्हणून आपण दोघांनीही अत्यंत भक्तीने आणि सर्व प्रयत्नांनी हे श्रेष्ठ दिवा व्रत करावे.
तदेतत्कर्मणः प्राप्तं फलं राज्यादिसंपदः । पूर्वजन्मस्मृतं चापि सर्वपापक्षयस्तथा
या कर्मामुळे राज्य वगैरे संपत्ती, पूर्वजन्माची आठवण आणि सर्व पापांचा नाश, हे फळ मिळाले आहे.
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन विधिमंत्रादिपूर्वकम् । दीपव्रतं कृतं पुंभिः पुण्यं चंद्रार्कतारकम्
म्हणून सर्वांनी विधी, मंत्र इत्यादीपूर्वक आणि पूर्ण प्रयत्नाने दिवा व्रत करावे; त्याचे पुण्य चंद्र, सूर्य आणि तारकांइतके शाश्वत आहे.
इति श्रुत्वा वचो राजा चक्रे दीपव्रतं तदा । प्रियया सह देवर्षे सम्यक्श्रद्धासमन्वितः
हे ऐकून राजाने आपल्या प्रियेसह, देवरषे, पूर्ण श्रद्धेने आणि भक्तीने दिवा व्रत केले.
तस्मिंस्तु पुष्करे तीर्थे कृत्वा दीपव्रतं तु तौ । अवापतुः परां मुक्तिं देवदानवदुर्ल्लभाम्
त्या पुष्कर तीर्थावर त्यांनी दिवा व्रत करून, देव आणि दानवांनाही दुर्लभ अशी परम मुक्ती प्राप्त केली.
एतद्दीपस्य माहात्म्यं ये शृण्वंति नरा भुवि । सर्वपापविनिर्मुक्ताः प्रयांति हरिमंदिरम्
जे पुरुष या दिव्याच्या महात्म्याचे श्रवण करतात, ते सर्व पापांपासून मुक्त होऊन हरिच्या धामाला जातात.