महादेव उवाच - वदामि तव देवर्षे रहस्यं पापनाशनम् । यच्छ्रुत्वा ब्रह्महा गोघ्नो मित्रघ्नो गुरुतल्पगः
महादेव म्हणाले — देवरषी, मी तुला एक गुप्त आणि पापांचा नाश करणारे व्रत सांगतो; जे ऐकल्यावर ब्रह्महत्यारा, गोहत्यारा, मित्रहत्यारा किंवा गुरुपत्नीला स्पर्श करणारा देखील—
विश्वासघाती क्रूरात्मा मुक्तिमाप्नोति शाश्वतीम् । शतं कुलानामुद्धृत्य विष्णोर्लोकं स गच्छति
विश्वासघात करणारा, क्रूर मनाचा मनुष्यही शाश्वत मुक्ती मिळवतो; आणि शंभर पिढ्यांना तारून, तो विष्णूच्या लोकात जातो.
तदहं कथयिष्यामि दीपव्रतमनुत्तमम् । संवत्सरप्रमाणस्य विधिं माहात्म्यमेव च
म्हणून मी हे सर्वोत्तम दीपव्रत, त्याचा एक वर्षाचा विधी आणि त्याचे महात्म्य सांगतो.
हेमंते प्रथमे मासि प्राप्य ह्येकादशीं शुभाम् । ब्राह्मे मुहूर्त्ते चोत्थाय कामक्रोधविवर्जितः
हिवाळ्यातील पहिल्या महिन्यात, शुभ एकादशी मिळाल्यावर, ब्रह्ममुहूर्ताला उठून, इच्छा व राग सोडून—
नदीसंगमतीर्थेषु तडागेषु सरित्सु च । स्नानं समाचरेत्तत्र गृहे वा नियतात्मवान्
नदीच्या संगमावर, तीर्थांवर, तलावात किंवा सरोवरात, किंवा घरीच, संयमित मनाने स्नान करावे.
स्नातोऽहं सर्वतीर्थे तत्स्नानं देहि मे सदा
मी सर्व तीर्थांत स्नान केले आहे; हे स्नान मला नेहमी मिळू दे.
स्नानमंत्रः । देवान्पितॄंश्च संतर्प्य कृतजप्यो जितेंद्रियः । ततः संपूजयेद्देवं लक्ष्मीनारायणं प्रभुम् । पंचामृतेन संस्नाप्य ततो गंधोदकेन च
देव आणि पितरांना तृप्त करून, जप करून, इंद्रिये जिंकून, मग लक्ष्मी-नारायण प्रभूचे पंचामृताने आणि नंतर सुगंधी पाण्याने स्नान घालावे.
स्नातोऽसि लक्ष्म्या सहितो देवदेव जगत्पते । मां समुद्धर देवेश घोरात्संसारबंधनात्
लक्ष्मीसमवेत, हे देवाधिदेव, जगाच्या स्वामी, तुझे स्नान झाले आहे; हे देवेश, मला या भयंकर संसारबंधनातून सोडव.
ततः संपूजयेद्देवं लक्ष्म्या सह जनार्दनम् । मंत्रैस्तु वैदिकैर्भक्त्या तथा पौराणिकैरपि
मग भक्तीने वैदिक मंत्रांनी आणि पुराणातील मंत्रांनी लक्ष्मीसमवेत जनार्दनाचे पूजन करावे.
अतो देवेति गंधादि पौरुषेणापि वा पुनः । नमो मत्स्याय देवाय कूर्मदेवाय वै नमः
मग, हे देव, सुगंधी पदार्थांनी आणि मनुष्याच्या प्रयत्नाने, पुन्हा — मत्स्यदेवाला नमस्कार, कूर्मदेवाला नमस्कार.
नमो वाराहदेवाय नरसिंहाय वै नमः । नमोऽस्तु बुद्धदेवाय कल्किने च नमोनमः
वराहदेवाला नमस्कार, नरसिंहाला नमस्कार; बुद्धदेवाला नमस्कार, आणि कल्कीला पुन्हा नमस्कार.
नमोऽस्तु रामदेवाय विष्णुदेवाय ते नमः । नमः सर्वात्मने तुभ्यं शि रइत्यभिपूजयेत् । केशवादीनि नामानि तैर्वा संपूजयेद्धरिम्
रामदेवाला नमस्कार, विष्णुदेवाला नमस्कार; सर्वांचा आत्मा असलेल्या तुला नमस्कार; केशव इत्यादी नावांनी तुझे पूजन करावे आणि हरिची सेवा करावी.
वनस्पतिरसो दिव्यः सुरभिर्गंधवाञ्छुचिः । धूपोऽयं देवदेवेश नमस्ते प्रतिगृह्यताम्
हा धूप दिव्य, सुगंधी, शुद्ध आणि वृक्षरसाचा आहे; हे देवाधिदेव, हा धूप स्वीकार, तुला नमस्कार.
धूपमंत्रः । दीपस्तमो नाशयति दीपः कांतिं प्रयच्छति । तस्माद्दीपप्रदानेन प्रीयतां मे जनार्दनः
धूपमंत्र — दीप अंधार घालवतो, दीप तेज देतो; म्हणून दीप अर्पण केल्याने जनार्दन माझ्यावर प्रसन्न होवो.
दीपमंत्रः । नैवेद्यमिदमन्नाद्यं देवदेव जगत्पते । लक्ष्म्या सह गृहाण त्वं परमामृतमुत्तमम्
दीपमंत्र — हे देवाधिदेव, जगाच्या स्वामी, लक्ष्मीसमवेत हे अन्नार्पण, हे श्रेष्ठ अमृत, तू स्वीकार.
नैवेद्यमंत्रः । अर्घ्यं दद्यात्ततो भक्त्या एवं ध्यात्वा जनार्दनम् । फलेन चैव हस्तेन शंखेनादाय चोदकम्
नैवेद्यमंत्र — मग भक्तीने जनार्दनाचे ध्यान करून अर्घ्य द्यावे; फळ हातात घेऊन आणि शंखात पाणी घेऊन अर्पण करावे.
जन्मांतरसहस्रेण यन्मया पातकं कृतम् । तत्सर्वं नाशमायातु प्रसादात्तव केशव
केशवा, तुझ्या कृपेने मी हजारो जन्मांत केलेली सर्व पापं नष्ट होवोत.
इति अर्घमंत्रः । ततः कुंभं नवं शुभ्रं घृतपूर्णं समानयेत् । लक्ष्मीनारायणस्याग्रे तैलपूर्णमथापि वा
हा अर्घ्य मंत्र आहे. त्यानंतर नवीन, स्वच्छ असा कुंभ घेऊन तो तुपाने किंवा तेलाने भरावा आणि लक्ष्मी-नारायण यांच्या समोर ठेवावा.
तस्योपरि न्यसेत्पात्रं ताम्रं मृन्मयमेव च । नवतंतुसमां वर्तिं तस्मिन्पात्रे तु निर्वपेत्
त्या कुंभावर तांब्याचं किंवा मातीचं पात्र ठेवावं आणि त्या पात्रात नव तंतूंच्या वात ठेवावी.
ततः प्रबोधयेद्दीपं स्थाप्य कुंभं सुनिश्चलम् । पुष्पगंधादिभिः पूज्य ततः संकल्पयेच्छुचिः
नंतर दिवा पेटवून कुंभ स्थिर ठेवावा. फुलं, सुगंध यांसारख्या वस्तूंनी त्याची पूजा करावी आणि शुद्ध मनाने संकल्प करावा.
मंत्रेणानेन देवर्षे असमीरेषु धामसु । कामो भूतस्य भव्यस्य सम्राडेको विराजते
देवर्षे, या मंत्राने वारा नसलेल्या घरांत जे काही झालं आणि जे होणार आहे अशा सर्व इच्छा एकट्याच तेजाने उजळून निघतात.
दीपः संवत्सरं यावत्मयायं परिकल्पितः । अग्निहोत्रमविच्छिन्नं प्रीयतां मम केशव
केशवा, मी हा दिवा एक वर्षासाठी स्थापन केला आहे, तो अखंड अग्निहोत्रासारखा तुला प्रिय होवो.
ततो जितेंद्रियो भूत्वा श्रुतिज्ञानपरायणः । नालपेत्पतितान्पापांस्तथा पाखण्डिनो नरान्
मग इंद्रियांवर विजय मिळवून, वेदज्ञानात मन लावून, पतित पापी किंवा पाखंडी लोकांशी बोलू नये.
रात्रौ जागरणं गीतं नृत्यवाद्यादिकैस्तथा । पुण्यपाठैश्च विविधैर्धर्माख्यानैरुपोषणैः
रात्री जागरण करावं, गाणं, नृत्य, वाद्ये वाजवणं, पुण्यश्लोकांचे पाठ, धर्मकथा आणि उपवास यांचा समावेश असावा.
ततः प्रभातसमये कृतपूर्वाह्णिक क्रियः । ब्राह्मणान्भोजयेद्भक्त्या यथाशक्त्या प्रपूजयेत्
मग सकाळी पूर्वसंध्येची कृत्यं करून, श्रद्धेने आणि आपल्या सामर्थ्यानुसार ब्राह्मणांना जेवू घालावं आणि त्यांचा सन्मान करावा.
स्वयं च पारणं कृत्वा प्रणिपत्य विसर्जयेत् । एवं संवत्सरं यावदहोरात्रं दृढव्रतः
स्वतः पारणं करून, वंदन करून, परवानगी घ्यावी; अशा प्रकारे दृढ निश्चयाने वर्षभर दिवस-रात्र हे व्रत चालू ठेवावं.
दीपं पलसुवर्णेन तदर्द्धार्द्धेन वा पुनः । वर्तिस्तु राजती प्रोक्ता द्विपलार्द्धार्द्धिकापि वा
दिवा सोन्याचा एक पळा वजनाचा, किंवा त्याच्या अर्ध्या किंवा चौथ्या भागाचा असावा; वात चांदीची, दोन पळ्याच्या अर्ध्या किंवा चौथ्या भागाची असावी.
घृतपूर्णं तथा कुंभं ताम्रपात्रसमन्वितम् । लक्ष्मीनारायणो देवो यथाशक्त्या हिरण्मयः
कुंभ तुपाने भरलेला असावा आणि त्यात तांब्याचं पात्र असावं; लक्ष्मी-नारायणाची मूर्ती आपल्या सामर्थ्यानुसार सोन्याची असावी.
कार्यो भक्तिमता पुंसा मुक्तिद्वारमभीप्सता । ततो निमंत्रयेद्विद्वान्ब्रह्मणान्साधुसत्तमान्
मुक्तीचं द्वार मिळावं अशी इच्छा असणाऱ्या भक्ताने हे व्रत करावं; त्यानंतर ज्ञानी पुरुषाने उत्तम आणि सज्जन ब्राह्मणांना बोलवावं.
द्वादशोत्तमपक्षे तु विप्रान्षण्मध्यमे तथा । अन्यथा कारयेत्त्रीन्वा एकं कर्मकरं द्विजम्
शुद्ध पक्षात बारा ब्राह्मण, मध्यमात सहा, किंवा अन्यथा तीन किंवा एक ब्राह्मण कर्मासाठी बोलवावा.