वामेऽपि चतुरः शंखान्नाममुद्रे च पूर्ववत् । चक्रमेकंगदे द्वे द्वे तयोरिति विभेदतः
डाव्या बाजूलाही चार शंखांची आणि नावाची मुद्रा पूर्वीप्रमाणेच असते. एक चक्र, दोन गदा, दोन-दोन असे वेगवेगळ्या प्रकारे चिन्ह असतात.
ललाटे च गदामेकां नाममुद्रां तथा हृदि । त्रीणित्रीणि विचित्राणि मध्ये शाखावुभावुभौ
कपाळावर एक गदा, हृदयावर नावाची मुद्रा, मधोमध तीन-तीन वेगवेगळ्या प्रकारच्या खूणा, आणि दोन्ही बाजूंना शाखा असतात.
हृदि पार्श्वे स्तनादूर्ध्वं गदापद्मानि बाहुवत् । त्रीणि चत्वारि चक्राणि कर्णमूले द्वयोरधः
हृदयावर, बाजूला, स्तनांच्या वरती, हातांप्रमाणेच गदा आणि कमळ असतात. दोन्ही कानाच्या मुळाशी, खाली, तीन-चार चक्रांची खूण असते.
एकमेकं तदन्येषु तिलकेषु च धारयेत् । संप्रदायजमुद्रां तु धार्या शिष्टानुसारतः
इतर तिलकांवर प्रत्येकी एक अशी खूण धारण करावी. परंपरेची मुद्रा मात्र शिष्टांच्या पद्धतीनुसार घालावी.
यथारुच्यथवा धार्या न तत्र नियमा यतः । आचांडालाद्विशुद्ध्यंति तिलकस्यैव धारणात्
ज्याला जसे आवडेल तसे किंवा वेगळ्या प्रकारेही घालता येते; यात कोणताही बंधन नाही, कारण तिलक धारण केल्याने अगदी चांडाळही शुद्ध होतो.
चांडालादधिकं मन्ये वैष्णवानां हि निंदकम् । स च विष्णुसमो ज्ञेयो नात्र कार्या विचारणा
वैष्णवांची निंदा करणारा चांडाळापेक्षाही वाईट आहे, असे मी मानतो. तो विष्णुसमजावा; यात काहीच विचार करण्याची गरज नाही.
वैष्णवो ब्राह्मणो यस्तु विष्णुध्यानेषु तत्परः । नांतरस्तस्य वै ज्ञेयः स वै विष्णुर्भवेदिह
जो ब्राह्मण वैष्णव असून विष्णूच्या ध्यानात मग्न असतो, त्याचा अंतरंग स्वभाव तसाच ओळखावा; तो येथेच विष्णू होतो.
शंखचक्रधरो विप्रो वेदाध्ययनतत्परः । स वै नारायण इति वेदे चैव तु पठ्यते
शंख आणि चक्र धारण करणारा, वेदाध्ययनात मन लावणारा ब्राह्मण, तोच नारायण आहे असे वेदातही म्हटले आहे.
तप्तचक्रधरो विप्रः पंक्तिपावनपावनः । तस्य भक्तियुतो ब्रह्मन्महापापैः प्रमुच्यते
तप्त चक्र धारण करणारा, पंक्तीला पावन करणारा, भक्तिभाव असलेला ब्राह्मण, हे ब्रह्मन्, मोठ्या पापांपासून मुक्त होतो.
तुलसीपत्रमालां वा तुलसीकाष्ठसंभवाम् । धृत्वा वै ब्राह्मणो भूयान्मुक्तिभागी न संशयः
तुळशीच्या पानांची किंवा तुळशीच्या काडीची माळ घातलेला ब्राह्मण नक्कीच मुक्तीला पात्र होतो, यात शंका नाही.
विष्णुरूपो यतो विप्रो वैष्णवः स इह स्मृतः । पंचत्वे यस्य तिलकं गोपीचंदनसंभवम्
कारण ब्राह्मण हा विष्णूच्या रूपातच आहे, म्हणून तो येथे वैष्णव म्हणून ओळखला जातो; ज्याचे तिलक पाच प्रकारचे, गोपीचंदनापासून बनलेले असते.
विमानं स समारुह्य याति विष्णोः परं पदम् । कलौ नारद वक्ष्यामि तिलकं गोपिचंदनम्
तो विमानावर बसून विष्णूच्या परमपदाला जातो; कलियुगात, नारद, मी गोपीचंदन तिलकाबद्दल सांगतो.
ये कुर्वंति नरश्रेष्ठा न तेषां दुर्गतिः क्वचित् । शंखं चैव तथा चक्रं दक्षिणे चापि सव्यके
हे करणारे श्रेष्ठ पुरुष कधीही वाईट मार्गाला लागत नाहीत; शंख आणि चक्र उजव्या आणि डाव्या दोन्ही बाजूंना असतात.
हस्ते धृत्वा विशेषेण महापापैः प्रमुच्यते । मद्यपानरता ये च ये च स्त्रीबालघातकाः
हातात विशेषतः ते धरल्यावर मोठ्या पापांपासून मुक्ती मिळते; मद्यपान करणारे, स्त्री किंवा बालकांना मारणारेही.
अगम्यागमका ये वै दृश्यंते भुवि वाडव । भक्तानां दर्शनादेव मुक्तिस्तेषां न संशयः
जे या पृथ्वीवर वाईट कृत्य करणारे, अपवित्र संग करणारे दिसतात, त्यांना केवळ भक्तांचे दर्शन झाल्यावरही मुक्ती मिळते, यात शंका नाही.
संसारे तुच्छसारेस्मिन्कुतो वै वैष्णवा जनाः । अहं हि वैष्णवो जातो विष्णोर्भक्तिप्रसादतः
या क्षुल्लक सार असलेल्या संसारात वैष्णव लोक कुठून येतील? मी स्वतः विष्णूच्या भक्तीच्या कृपेने वैष्णव झालो आहे.
काश्यां निवसतां ह्यत्र रामरामेति संजपन् । तेन पुण्यादियोगेन शिवो वै नात्र संशयः
काशीत राहणारे 'राम राम' असे जप करत असतात; त्या पुण्ययोगामुळे, तो शिवच होतो, यात शंका नाही.
इति श्रीपाद्मे महापुराणे पंचपंचाशत्सहस्रसंहितायां उत्तरखण्डे उमापतिनारदसंवादे गोपीचंदनमाहात्म्यं नामैकोनत्रिंशोऽध्यायः
अशी ही श्रीपद्ममहापुराणातील पंचपंचाशत्सहस्त्रसंहितेच्या उत्तरखंडातील उमापति-नारद संवादातील गोपीचंदन माहात्म्य नावाचा एकोणचाळीसावा अध्याय संपला.
नारद उवाच- ब्रह्मन्संवत्सराख्यस्य दीपस्य विधिमुत्तमम् । सर्वव्रतप्रधानस्य माहात्म्यं प्रवदस्व मे
नारद म्हणाले — हे ब्रह्मन्, 'संवत्सर' नावाच्या दिव्याच्या सर्वश्रेष्ठ विधीचे, जो सर्व व्रतांमध्ये श्रेष्ठ आहे, त्याचे महात्म्य मला सांग.
येन व्रतानि सर्वाणि कृतान्येव न संशयः । सर्वकामसमृद्धिश्च सर्वपापक्षयो भवेत्
ज्यामुळे सर्व व्रते केलेच गेल्यासारखी होतात, यात शंका नाही; सर्व इच्छा पूर्ण होतात आणि सर्व पापांचा नाश होतो.
महादेव उवाच - वदामि तव देवर्षे रहस्यं पापनाशनम् । यच्छ्रुत्वा ब्रह्महा गोघ्नो मित्रघ्नो गुरुतल्पगः
महादेव म्हणाले — देवरषी, मी तुला एक गुप्त आणि पापांचा नाश करणारे व्रत सांगतो; जे ऐकल्यावर ब्रह्महत्यारा, गोहत्यारा, मित्रहत्यारा किंवा गुरुपत्नीला स्पर्श करणारा देखील—
विश्वासघाती क्रूरात्मा मुक्तिमाप्नोति शाश्वतीम् । शतं कुलानामुद्धृत्य विष्णोर्लोकं स गच्छति
विश्वासघात करणारा, क्रूर मनाचा मनुष्यही शाश्वत मुक्ती मिळवतो; आणि शंभर पिढ्यांना तारून, तो विष्णूच्या लोकात जातो.
तदहं कथयिष्यामि दीपव्रतमनुत्तमम् । संवत्सरप्रमाणस्य विधिं माहात्म्यमेव च
म्हणून मी हे सर्वोत्तम दीपव्रत, त्याचा एक वर्षाचा विधी आणि त्याचे महात्म्य सांगतो.
हेमंते प्रथमे मासि प्राप्य ह्येकादशीं शुभाम् । ब्राह्मे मुहूर्त्ते चोत्थाय कामक्रोधविवर्जितः
हिवाळ्यातील पहिल्या महिन्यात, शुभ एकादशी मिळाल्यावर, ब्रह्ममुहूर्ताला उठून, इच्छा व राग सोडून—
नदीसंगमतीर्थेषु तडागेषु सरित्सु च । स्नानं समाचरेत्तत्र गृहे वा नियतात्मवान्
नदीच्या संगमावर, तीर्थांवर, तलावात किंवा सरोवरात, किंवा घरीच, संयमित मनाने स्नान करावे.
स्नातोऽहं सर्वतीर्थे तत्स्नानं देहि मे सदा
मी सर्व तीर्थांत स्नान केले आहे; हे स्नान मला नेहमी मिळू दे.
स्नानमंत्रः । देवान्पितॄंश्च संतर्प्य कृतजप्यो जितेंद्रियः । ततः संपूजयेद्देवं लक्ष्मीनारायणं प्रभुम् । पंचामृतेन संस्नाप्य ततो गंधोदकेन च
देव आणि पितरांना तृप्त करून, जप करून, इंद्रिये जिंकून, मग लक्ष्मी-नारायण प्रभूचे पंचामृताने आणि नंतर सुगंधी पाण्याने स्नान घालावे.
स्नातोऽसि लक्ष्म्या सहितो देवदेव जगत्पते । मां समुद्धर देवेश घोरात्संसारबंधनात्
लक्ष्मीसमवेत, हे देवाधिदेव, जगाच्या स्वामी, तुझे स्नान झाले आहे; हे देवेश, मला या भयंकर संसारबंधनातून सोडव.
ततः संपूजयेद्देवं लक्ष्म्या सह जनार्दनम् । मंत्रैस्तु वैदिकैर्भक्त्या तथा पौराणिकैरपि
मग भक्तीने वैदिक मंत्रांनी आणि पुराणातील मंत्रांनी लक्ष्मीसमवेत जनार्दनाचे पूजन करावे.
अतो देवेति गंधादि पौरुषेणापि वा पुनः । नमो मत्स्याय देवाय कूर्मदेवाय वै नमः
मग, हे देव, सुगंधी पदार्थांनी आणि मनुष्याच्या प्रयत्नाने, पुन्हा — मत्स्यदेवाला नमस्कार, कूर्मदेवाला नमस्कार.