गंधपुष्पोपहारैस्तु न तुष्टिर्जायते तथा । देवानामिह सर्वेषां पुराणश्रवणाद्यथा
फुलं आणि सुवासिक द्रव्य अर्पण केल्याने देवांना तितकी तृप्ती मिळत नाही, जितकी पुराण ऐकण्याने मिळते.
स्वर्णरत्नादिवस्तूनां वस्त्राणां चापि कृत्स्नशः । ग्रामाणां नगराणां च दानात्तुष्टिर्भवेन्नहि
सोनं, रत्ने, वस्त्रं, किंवा अख्खी गावं-शहरं दान दिल्यानंही देवांना तृप्ती होत नाही.
यथा स्याद्धर्मश्रवणात्प्रीतिः सर्वदिवौकसाम् । इतिहासपुराणानां श्रवणे मुनिसत्तम
जसा सर्व देवांना धर्म ऐकताना आनंद वाटतो, तसाच, हे श्रेष्ठ ऋषी, इतिहास आणि पुराण कथा ऐकण्यातही आनंद मिळतो.
तथा स्यान्मे महाप्रीतिः साध्ये सर्वार्थकामिके । कन्यादाने महाप्रीतिर्मम स्यान्मुनिसत्तम
तसंच, माझ्या सर्व इच्छा पूर्ण झाल्यावर मला मोठा आनंद मिळो; आणि कन्यादान करताना देखील, हे श्रेष्ठ ऋषी, मला मोठा आनंद मिळो.
न तथा रोचते सा च यथा पुस्तकवाचनात् । अथ किं बहुनोक्तेन नान्यत्प्रीतिकरं मम
पण, त्या आनंदासारखा मला पुस्तक वाचण्यातला आनंद वाटत नाही; मग जास्त बोलण्यात काय अर्थ? मला दुसऱ्या कुठल्याही गोष्टीत असा आनंद मिळत नाही.
पुण्याख्यानमृते विप्र गुह्यमेतत्प्रकीर्तितम् । यश्चायमपरो विप्र इहायातो नरोत्तमः
हे ब्राह्मण, पुण्यकथांच्या सांगण्याव्यतिरिक्त, हे गुपित सांगितलं गेलं; आणि हा दुसरा उत्तम पुरुष इथे आला आहे, हे श्रेष्ठ पुरुषा.
संगत्यानुगतश्चायं धर्मश्रवणमुत्तमम् । श्रुत्वा भक्तिरभूदस्य श्रद्धया परमात्मनः
हा पुरुष मंडळीमध्ये सामील झाला आणि श्रेष्ठ धर्मश्रवण केलं; ऐकल्यावर त्याच्या मनात परमात्म्यावर श्रद्धा आणि भक्ती निर्माण झाली.
कृत्वा प्रदक्षिणं तस्य वाचकस्य महात्मनः । एष विप्रो मुनिश्रेष्ठ ददौ स्वर्णस्य माषकम्
त्या महान आत्म्याच्या वाचकाची प्रदक्षिणा करून, या ब्राह्मणाने, हे श्रेष्ठ ऋषी, एक सोन्याचा माषक दिला.
नान्यद्दानं कदा चक्रे लोभाविष्टेन चेतसा । पात्रदानात्फलप्राप्तिस्त्वस्य जाता न संशयः
त्याने कधीच दुसरं दान केलं नाही, त्याच्या मनात लोभ भरलेला होता; पण योग्य पात्राला दिल्यामुळे त्याला नक्कीच फळ मिळालं.
इत्येतत्कथितं कर्म आभ्यां चैव महामुने
हे महान ऋषी, या दोघांनी केलेलं हे कर्म असं सांगितलं गेलं.
महादेव उवाच- एतत्पुण्यस्य माहात्म्यं ये शृण्वंति मनीषिणः । न तेषां दुर्गतिः कच्चिज्जन्मजन्मनि जायते
महादेव म्हणाले—या पुण्याच्या माहात्म्याचं ऐकणाऱ्या ज्ञानी लोकांना कधीच कोणत्याही जन्मात वाईट स्थिती येत नाही.
महादेव उवाच- अथान्यत्संप्रवक्ष्यामि शृणु देवर्षिसत्तम । गोपीचंदनमाहात्म्यं यथादृष्टं श्रुतं मया
महादेव म्हणाले—आता मी तुला दुसरं काही सांगतो; ऐक, हे श्रेष्ठ देवर्षी, गोपीचंदनाचं माहात्म्य मी जसं पाहिलं आणि ऐकलं तसं सांगतो.
ब्राह्मणो वाथ वैश्यो वा शूद्रो वाप्यथवा द्विजः । गोपीचंदनलिप्तांगो मुच्यते ब्रह्महत्यया
कोणताही ब्राह्मण, वैश्य, शूद्र किंवा द्विज, जो आपल्या अंगाला गोपीचंदन लावतो, तो ब्रह्महत्या या पापातून मुक्त होतो.
तिलकं कुरुते यस्तु गोपीचंदनसंभवम् । मद्यपानादिदोषैस्तु मुच्यते नात्र संशयः
जो आपल्या कपाळावर गोपीचंदनाचा तिलक लावतो, तो मद्यपानासारख्या दोषांपासून मुक्त होतो—यात काहीच शंका नाही.
गोपीचंदनलिप्तांगो वैष्णवो विष्णुतत्परः । सर्वदोषैः प्रमुच्येत यथा गंगांभसा पुनः
जो विष्णूभक्त, विष्णूत एकरूप होऊन, आपल्या अंगाला गोपीचंदन लावतो, तो गंगाजलाने जसा सर्व दोष दूर होतात तसा सर्व दोषांपासून मुक्त होतो.
ब्रह्महा मद्यपानी च स्वर्णस्तेयी तथैव च । गुरुतल्पगमो वाथ शूद्रो वाप्यथ वै द्विजः
ब्रह्महत्या करणारा, मद्यपान करणारा, सोनं चोरणारा, गुरुपत्नीशी संबंध ठेवणारा, किंवा शूद्र किंवा द्विज—
स सद्यो मुच्यते पापादाजन्मशतकारणात् । द्वादशतिलकं प्रोक्तं सर्वेषां वै विशेषतः
तो अशा पापातून लगेच मुक्त होतो, जरी ते शंभर जन्मांचं असलं तरी; सर्वांसाठी खासकरून बारा तिलक सांगितले आहेत.
वैष्णवानां ब्राह्मणानां कर्तव्यं भूतिमिच्छताम् । दंडाकारं ललाटे स्यात्पद्माकारं तु वक्षसि
वैष्णव ब्राह्मणांनी, ज्यांना ऐश्वर्य हवं आहे, त्यांनी कपाळावर दंडासारखा आणि छातीवर कमळासारखा तिलक करावा.
वेणुपत्रनिभं बाहुमूलेऽन्यद्दीपकाकृति । उच्चैश्चक्राणि चत्वारि बाहुमूले तु दक्षिणे
बांध्याच्या मुळाशी वेणूपान्यासारखा, आणि दुसरा दिव्यासारखा तिलक; उजव्या बांध्याच्या मुळाशी उंच चार चक्र करावीत.
नाममुद्राद्वयं नीचैः शंखमेकं तयोरपि । मध्ये ततः पार्श्वयोस्तु द्वे द्वे पद्मे च धारयेत्
खाली दोन नाममुद्रा, आणि त्यांच्यात एक शंख; मग दोन्ही बाजूंना प्रत्येकी दोन कमळ धारण करावीत.
वामेऽपि चतुरः शंखान्नाममुद्रे च पूर्ववत् । चक्रमेकंगदे द्वे द्वे तयोरिति विभेदतः
डाव्या बाजूलाही चार शंखांची आणि नावाची मुद्रा पूर्वीप्रमाणेच असते. एक चक्र, दोन गदा, दोन-दोन असे वेगवेगळ्या प्रकारे चिन्ह असतात.
ललाटे च गदामेकां नाममुद्रां तथा हृदि । त्रीणित्रीणि विचित्राणि मध्ये शाखावुभावुभौ
कपाळावर एक गदा, हृदयावर नावाची मुद्रा, मधोमध तीन-तीन वेगवेगळ्या प्रकारच्या खूणा, आणि दोन्ही बाजूंना शाखा असतात.
हृदि पार्श्वे स्तनादूर्ध्वं गदापद्मानि बाहुवत् । त्रीणि चत्वारि चक्राणि कर्णमूले द्वयोरधः
हृदयावर, बाजूला, स्तनांच्या वरती, हातांप्रमाणेच गदा आणि कमळ असतात. दोन्ही कानाच्या मुळाशी, खाली, तीन-चार चक्रांची खूण असते.
एकमेकं तदन्येषु तिलकेषु च धारयेत् । संप्रदायजमुद्रां तु धार्या शिष्टानुसारतः
इतर तिलकांवर प्रत्येकी एक अशी खूण धारण करावी. परंपरेची मुद्रा मात्र शिष्टांच्या पद्धतीनुसार घालावी.
यथारुच्यथवा धार्या न तत्र नियमा यतः । आचांडालाद्विशुद्ध्यंति तिलकस्यैव धारणात्
ज्याला जसे आवडेल तसे किंवा वेगळ्या प्रकारेही घालता येते; यात कोणताही बंधन नाही, कारण तिलक धारण केल्याने अगदी चांडाळही शुद्ध होतो.
चांडालादधिकं मन्ये वैष्णवानां हि निंदकम् । स च विष्णुसमो ज्ञेयो नात्र कार्या विचारणा
वैष्णवांची निंदा करणारा चांडाळापेक्षाही वाईट आहे, असे मी मानतो. तो विष्णुसमजावा; यात काहीच विचार करण्याची गरज नाही.
वैष्णवो ब्राह्मणो यस्तु विष्णुध्यानेषु तत्परः । नांतरस्तस्य वै ज्ञेयः स वै विष्णुर्भवेदिह
जो ब्राह्मण वैष्णव असून विष्णूच्या ध्यानात मग्न असतो, त्याचा अंतरंग स्वभाव तसाच ओळखावा; तो येथेच विष्णू होतो.
शंखचक्रधरो विप्रो वेदाध्ययनतत्परः । स वै नारायण इति वेदे चैव तु पठ्यते
शंख आणि चक्र धारण करणारा, वेदाध्ययनात मन लावणारा ब्राह्मण, तोच नारायण आहे असे वेदातही म्हटले आहे.
तप्तचक्रधरो विप्रः पंक्तिपावनपावनः । तस्य भक्तियुतो ब्रह्मन्महापापैः प्रमुच्यते
तप्त चक्र धारण करणारा, पंक्तीला पावन करणारा, भक्तिभाव असलेला ब्राह्मण, हे ब्रह्मन्, मोठ्या पापांपासून मुक्त होतो.
तुलसीपत्रमालां वा तुलसीकाष्ठसंभवाम् । धृत्वा वै ब्राह्मणो भूयान्मुक्तिभागी न संशयः
तुळशीच्या पानांची किंवा तुळशीच्या काडीची माळ घातलेला ब्राह्मण नक्कीच मुक्तीला पात्र होतो, यात शंका नाही.