तपसा प्राप्यते राज्यं शक्रः सर्वे पुरा सुराः । तपसा पालयन्सर्वानहन्यहनि वृत्तिदाः
तपामुळे राज्य मिळते; इंद्र आणि सगळ्या जुन्या देवतांनी तप करून सर्व प्राण्यांचे पालन केले आणि रोज त्यांना उपजीविका दिली.
सूर्याचंद्रमसौ देवौ सर्वलोकहिते रतौ । तपसैव प्रकाशंते नक्षत्राणि ग्रहास्तथा
सूर्य आणि चंद्र हे दोन्ही देवता सर्व लोकांच्या हितासाठी सदैव कार्यरत आहेत; त्यांचा तेजस आणि तारे-ग्रह यांचेही तेज तपामुळेच आहे.
सर्वं च तपसाभ्येति सर्वं च सुखमश्नुते । तपस्तपति योऽरण्ये वनमूलफलाशनः
तपामुळे सर्व काही मिळते आणि सर्व सुख मिळते; जो वनात राहून मुळं-फळं खात तप करतो, तो तेजस्वी होतो.
योऽधीते श्रुतिमेवादौ समं स्यात्तपसा मुने । श्रुतेरध्यापनात्पुण्यं यदाप्नोति द्विजोत्तमः
जो वेदाचा अभ्यास करतो, तोही तप करणाऱ्यासारखाच आहे; वेद शिकवून द्विजश्रेष्ठ जो पुण्य मिळवतो—
तदध्यायस्य जप्याच्च द्विगुणं फलमश्नुते । जगद्यथा निरालोकं जायते शशिभास्करौ
त्या वेदाध्ययन आणि जपामुळे ते पुण्य दुप्पट होते; जसा चंद्र-सूर्यांशिवाय जग अंधारात पडेल—
विना तथा पुराणं हि ध्येयमस्मान्महामुने । तप्यमानस्तपो ज्ञानं यो धारयति शास्त्रतः
तसंच, महर्षी, पुराणाचं ध्यान करावं; जो तप करत ज्ञान शास्त्राप्रमाणे आचरतो—
संबोधयति लोकं च तस्मात्पूज्यतमो गुरुः । सर्वेषां चैव पात्राणां श्रेष्ठपात्रं पुराणवित्
तो जगाला प्रकाश देतो, म्हणून तो सर्वात पूज्य गुरु आहे; सर्व पात्रांमध्ये पुराण जाणणारा श्रेष्ठ पात्र मानला जातो.
पतनात्त्रायते यस्मात्तस्मात्पात्रमुदाहृतम् । धनं धान्यं हिरण्यं वा वासांसि विविधानि च
जो पतनापासून वाचवतो, त्यालाच पात्र म्हणतात; धन, धान्य, सोने किंवा विविध वस्त्र—
ये यच्छंति सुपात्राय ते यांति च परां गतिम् । गाश्चैव महिषीर्वापि गजानश्वांश्च शोभनान्
हे सर्व जो योग्य पात्राला देतो, तो श्रेष्ठ स्थान प्राप्त करतो; गायी, म्हशी, हत्ती आणि सुंदर घोडे—
यः प्रयच्छति मुख्याय तत्पुण्यस्य फलं शृणु । अक्षयं सर्वलोकानां सोऽश्वमेधफलं लभेत् 6.27.
हे सगळं जो मुख्य पात्राला देतो, त्याला मिळणाऱ्या पुण्याचं फळ ऐक: तो सर्व लोकांत अक्षय अश्वमेधाचं फळ मिळवतो.
महीं ददाति यस्तस्मै कृष्टां फलवतीं शुभाम् । स तारयति वै वंशान्दशपूर्वान्दशापरान्
जो अशा पात्राला सुपीक, नांगरलेली आणि शुभ जमीन दान करतो, तो आपल्या दहा पिढ्या मागच्या आणि दहा पुढच्या वंशजांना तारतो.
विमानेन च दिव्येन विष्णुलोकं स गच्छति । न यज्ञैस्तुष्टिमायांति देवाः प्रोक्षणकैरपि
तो दिव्य विमानात बसून विष्णूच्या लोकात जातो; यज्ञ किंवा अभिषेकांनी देवता तृप्त होत नाहीत—
बलिभिः पुष्पपूजाभिर्यथा पुस्तकवाचनैः । विष्णोरायतने यस्तु कारयेद्धर्मपुस्तकम्
बळी किंवा फुलांची पूजा यापेक्षा शास्त्रपठणाने जास्त तृप्ती मिळते; जो विष्णूच्या मंदिरात धर्मग्रंथ स्थापतो—
देव्याः शंभोर्गणेशस्य अर्कस्य च तथा पुनः । राजसूयाश्वमेधाभ्यां फलं प्राप्नोति मानवः
किंवा देवी, शंकर, गणेश किंवा सूर्य यांच्या मंदिरातही, तो मनुष्य राजसूय आणि अश्वमेध यज्ञाचं फळ मिळवतो.
इतिहासपुराणाभ्यां पुण्यं पुस्तकवाचनम् । सर्वान्कामानवाप्नोति सूर्यलोकं भिनत्ति सः
इतिहास आणि पुराण वाचल्याने पुण्य मिळतं; तो सर्व इच्छा पूर्ण करतो आणि सूर्यलोकही ओलांडतो.
सूर्यलोकं च भित्त्वासौ ब्रह्मलोकं स गच्छति । स्थित्वा कल्पशतान्यत्र राजा भवति भूतले
सूर्यलोक ओलांडून तो ब्रह्मलोकात जातो; तिथे शेकडो कल्प राहून तो पृथ्वीवर राजा होतो.
अश्वमेधसहस्रस्य यत्फलं समुदाहृतम् । तत्फलं समवाप्नोति देवाग्रे यो जयं पठेत्
ज्याप्रमाणे हजार अश्वमेध यज्ञांचे फळ सांगितले आहे, तेव्हढेच फळ जो कोणी देवांपुढे जयाचा पाठ करतो, त्याला मिळते.
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कार्यं पुस्तकवाचनम् । इतिहासपुराणाभ्यां विष्णोरायतने शुभम् । नान्यत्प्रीतिकरं विष्णोस्तथान्येषां दिवौकसाम्
म्हणून सर्वांनी मन लावून, विष्णूच्या मंदिरात, इतिहास आणि पुराण यांसारख्या पवित्र ग्रंथांचे वाचन करावे. यामुळेच विष्णू आणि इतर देवांना सर्वाधिक आनंद मिळतो; दुसऱ्या कोणत्याही गोष्टीने तितकी प्रसन्नता मिळत नाही.
महादेव उवाच- अत्राप्युदाहरंतीममितिहासं पुरातनम् । पुराणं परमं पुण्यं सर्वपापहरं शुभम्
महादेव म्हणाले— येथेही एक प्राचीन, पुण्यकारी आणि सर्व पापे दूर करणारी कथा सांगितली जाते.
कुमारेण च लोकानां नमस्कृत्य पितामहम् । प्रोक्तं चेदं ममाख्यानं देवर्षे ब्रह्मसूनुना
कुमाराने सर्व लोकांच्या पितामहाला वंदन करून, हे माझे चरित्र, हे देवरषे, ब्रह्मदेवाच्या पुत्राने सांगितले.
सनत्कुमार उवाच- गतोऽहं धर्मराजानं द्रष्टुं संपूजितो मुदा । श्रुतिभिः परया भक्त्या तेनोक्तोऽस्मि सुखासने
सनत्कुमार म्हणाले— मी आनंदाने सत्कार मिळवून धर्मराजांना भेटायला गेलो. त्यांनी मला परम भक्तीने, सुखासीन बसवून, वेदांनुसार विचारले.
मया तत्रोपविष्टेन दृष्टं किंचिन्महाद्भुतम् । कांचनेन विमानेन वैडूर्यकृतवेदिना
मी तिथे बसलो असता, एक अद्भुत दृश्य पाहिले— सोन्याचे विमान, वैडूर्याने बनवलेला वेदिका असलेले.
मणिमुक्तविचित्रेण किंकिणीजालशोभिना । आगतं पुरुषं तत्र आसनाद्देवसत्तम
मणी आणि मोत्यांनी सजवलेले, घंटांच्या जाळ्याने झळाळणारे, एक पुरुष तिथे आपल्या आसनावरून आला.
ससंभ्रमं समुत्थाय दृष्ट्वा धर्मः स्वयं विभुः । गृहीत्वा दक्षिणे पाणौ पूजितोऽर्घेण वै ततः
त्याला पाहून, धर्म स्वतःच उत्साहाने उठले, त्याचा उजवा हात धरून, त्याला अर्घ्य देऊन सन्मान केला.
शिरस्याघ्राय देवेशः पुरः स्थाप्य ततः परम् । पूजयित्वा तु तं धर्म इदं वाक्यमुवाच ह
देवांचा स्वामी त्याच्या डोक्याचा सुवास घेतला, त्याला समोर बसवले आणि पूजा करून धर्माने त्याला असे बोलले.
सुस्वागतं धर्मदर्शिन्प्रीतोऽस्मि दर्शनात्तव । समीपे मम तिष्ठस्व किंचिज्ज्ञानं वदस्व मे
धर्मदर्शी, तुला पाहून मला खूप आनंद झाला. माझ्या जवळ राहा आणि मला काही ज्ञान सांग.
पुनर्यास्यसि तत्स्थानं यत्र ब्रह्मा व्यवस्थितः । इत्युक्ते च ततश्चान्यो विमानवरमास्थितः
नंतर तू पुन्हा त्या ठिकाणी जाशील जिथे ब्रह्मा आहेत. असे म्हटल्यावर, दुसराही एक पुरुष सुंदर विमानात बसून आला.
आगतः पुरुषो देवो यत्र तिष्ठति धर्मराट् । स पूजितो विमानस्थः प्रश्रयावनतेन च
तो दिव्य पुरुष जिथे धर्मराज उभे होते तिथे आला; तोही विमानात बसलेला होता आणि नम्रतेने वाकून त्याचा सन्मान केला गेला.
सामपूर्वं तथोक्त्वा तु यथापूर्वं नरः स्वयम् । किमनेन कृतं कर्म यस्य तुष्टो भवान्भृशम्
मृदू शब्दांनी बोलून, त्या पुरुषाने पूर्वीप्रमाणेच विचारले— या व्यक्तीने असे कोणते कर्म केले की तुम्ही त्याच्यावर इतके प्रसन्न आहात?
अत्र मे कौतुकं जातं कृता हि स्वयमेव तु । यदस्य भवता पूजा सविस्मयमनंतरम्
हे पाहून मला कुतूहल वाटले, कारण ही पूजा तुम्ही स्वतः केलीत; त्याला एवढा सन्मान का दिला, हे जाणून घ्यायचे होते.