वेदा यज्ञास्तथा मंत्राः संति विप्रेषु नित्यशः । न भांत्युज्झित सत्येषु तस्मात्सत्यं समाचरेत्
वेद, यज्ञ आणि मंत्र हे ब्राह्मणांमध्ये नेहमी असतात; सत्यावर स्थिर असलेल्यांकडून ते कधीच दूर जात नाहीत. म्हणून सत्य आचरण करावे.
नारद उवाच-। तपसां मे फलं ब्रूहि पुनरेव विशेषतः । सर्वेषां चैव वर्णानां ब्राह्मणानां तपोबलम्
नारद म्हणाले—माझ्या तपाचे फळ पुन्हा सविस्तर सांग, आणि सर्व वर्णांमध्ये व ब्राह्मणांमध्ये तपशक्ती कशी आहे तेही सांग.
प्रवक्ष्यामि तपोध्यानं सर्वकामार्थसाधकम् । सुदुश्चरं द्विजातीनां तन्मे निगदतः शृणु
मी तुला तपाचे ध्यान सांगतो, जे सर्व इच्छा आणि उद्दिष्ट साध्य करते; द्विजांसाठी ते फार कठीण आहे. ते मी सांगतो, तू ऐक.
तपो हि परमं प्रोक्तं तपसा विंदते फलम् । तपोरतो हि यो नित्यं मोदते सह दैवतैः
तप हेच श्रेष्ठ मानले गेले आहे; तपानेच त्याचे फळ मिळते. जो नेहमी तपात रमतो, तो देवांबरोबर आनंद अनुभवतो.
तपसा प्राप्यते स्वर्गस्तपसा प्राप्यते यशः । तपसा मोक्षमाप्नोति तपसा विंदते महत्
तपाने स्वर्ग मिळतो, तपाने कीर्ती मिळते; तपानेच मोक्ष मिळतो, आणि तपाने मोठेपणही मिळते.
ज्ञानविज्ञानसंपत्तिः सौभाग्यं रूपमेव च । तपसा लभते सर्वं मनसा यद्यदिच्छति
ज्ञान, विवेक, सौभाग्य आणि रूप—मनाने जे काही इच्छिले, ते सर्व तपाने मिळते.
नातप्ततपसो यांति ब्रह्मलोकं कदाचन । यत्कार्यं किंचिदास्थाय पुरुषस्तप्यते तपः
ज्यांनी तप केले नाही, त्यांना कधीच ब्रह्मलोक मिळत नाही. माणूस जे काही कार्य करतो, ते करताना तो तप करतो.
तत्सर्वं समवाप्नोति परत्रेह च मानवः । सुरापः परदारी च ब्रह्महा गुरुतल्पगः । तपसा तरते सर्वं सर्वतश्च विमुच्यते
माणूस हे सर्व या जगात आणि पुढील जन्मातही मिळवतो. मद्यपान करणारा, परस्त्रीगामी, ब्रह्महत्यारा किंवा गुरुपत्नीला स्पर्श करणारा—तपाने तो सर्व दोष ओलांडतो आणि सर्वत्र मुक्त होतो.
अपि सर्वेश्वरः स्थाणुर्विष्णुश्चैव सनातनः । ब्रह्मा हुताशनः शक्रो ये चान्ये तपसान्विताः
सर्वश्रेष्ठ परमेश्वर, स्थिर असलेला शंकर, सनातन विष्णू, ब्रह्मा, अग्नी, इंद्र आणि इतर तपस्वी — हे सगळेही...
षडशीतिसहस्राणि मुनीनामूर्द्ध्वरेतसाम् । तपसा दिवि मोदंते समेता दैवतैः सह
छपन्न हजार उर्ध्वरेता ऋषी, ज्यांनी आपले जीवन संयमाने घालवले, ते सर्व देवतांसह आपल्या तपाच्या बळावर स्वर्गात आनंद घेतात.
तपसा प्राप्यते राज्यं शक्रः सर्वे पुरा सुराः । तपसा पालयन्सर्वानहन्यहनि वृत्तिदाः
तपामुळे राज्य मिळते; इंद्र आणि सगळ्या जुन्या देवतांनी तप करून सर्व प्राण्यांचे पालन केले आणि रोज त्यांना उपजीविका दिली.
सूर्याचंद्रमसौ देवौ सर्वलोकहिते रतौ । तपसैव प्रकाशंते नक्षत्राणि ग्रहास्तथा
सूर्य आणि चंद्र हे दोन्ही देवता सर्व लोकांच्या हितासाठी सदैव कार्यरत आहेत; त्यांचा तेजस आणि तारे-ग्रह यांचेही तेज तपामुळेच आहे.
सर्वं च तपसाभ्येति सर्वं च सुखमश्नुते । तपस्तपति योऽरण्ये वनमूलफलाशनः
तपामुळे सर्व काही मिळते आणि सर्व सुख मिळते; जो वनात राहून मुळं-फळं खात तप करतो, तो तेजस्वी होतो.
योऽधीते श्रुतिमेवादौ समं स्यात्तपसा मुने । श्रुतेरध्यापनात्पुण्यं यदाप्नोति द्विजोत्तमः
जो वेदाचा अभ्यास करतो, तोही तप करणाऱ्यासारखाच आहे; वेद शिकवून द्विजश्रेष्ठ जो पुण्य मिळवतो—
तदध्यायस्य जप्याच्च द्विगुणं फलमश्नुते । जगद्यथा निरालोकं जायते शशिभास्करौ
त्या वेदाध्ययन आणि जपामुळे ते पुण्य दुप्पट होते; जसा चंद्र-सूर्यांशिवाय जग अंधारात पडेल—
विना तथा पुराणं हि ध्येयमस्मान्महामुने । तप्यमानस्तपो ज्ञानं यो धारयति शास्त्रतः
तसंच, महर्षी, पुराणाचं ध्यान करावं; जो तप करत ज्ञान शास्त्राप्रमाणे आचरतो—
संबोधयति लोकं च तस्मात्पूज्यतमो गुरुः । सर्वेषां चैव पात्राणां श्रेष्ठपात्रं पुराणवित्
तो जगाला प्रकाश देतो, म्हणून तो सर्वात पूज्य गुरु आहे; सर्व पात्रांमध्ये पुराण जाणणारा श्रेष्ठ पात्र मानला जातो.
पतनात्त्रायते यस्मात्तस्मात्पात्रमुदाहृतम् । धनं धान्यं हिरण्यं वा वासांसि विविधानि च
जो पतनापासून वाचवतो, त्यालाच पात्र म्हणतात; धन, धान्य, सोने किंवा विविध वस्त्र—
ये यच्छंति सुपात्राय ते यांति च परां गतिम् । गाश्चैव महिषीर्वापि गजानश्वांश्च शोभनान्
हे सर्व जो योग्य पात्राला देतो, तो श्रेष्ठ स्थान प्राप्त करतो; गायी, म्हशी, हत्ती आणि सुंदर घोडे—
यः प्रयच्छति मुख्याय तत्पुण्यस्य फलं शृणु । अक्षयं सर्वलोकानां सोऽश्वमेधफलं लभेत् 6.27.
हे सगळं जो मुख्य पात्राला देतो, त्याला मिळणाऱ्या पुण्याचं फळ ऐक: तो सर्व लोकांत अक्षय अश्वमेधाचं फळ मिळवतो.
महीं ददाति यस्तस्मै कृष्टां फलवतीं शुभाम् । स तारयति वै वंशान्दशपूर्वान्दशापरान्
जो अशा पात्राला सुपीक, नांगरलेली आणि शुभ जमीन दान करतो, तो आपल्या दहा पिढ्या मागच्या आणि दहा पुढच्या वंशजांना तारतो.
विमानेन च दिव्येन विष्णुलोकं स गच्छति । न यज्ञैस्तुष्टिमायांति देवाः प्रोक्षणकैरपि
तो दिव्य विमानात बसून विष्णूच्या लोकात जातो; यज्ञ किंवा अभिषेकांनी देवता तृप्त होत नाहीत—
बलिभिः पुष्पपूजाभिर्यथा पुस्तकवाचनैः । विष्णोरायतने यस्तु कारयेद्धर्मपुस्तकम्
बळी किंवा फुलांची पूजा यापेक्षा शास्त्रपठणाने जास्त तृप्ती मिळते; जो विष्णूच्या मंदिरात धर्मग्रंथ स्थापतो—
देव्याः शंभोर्गणेशस्य अर्कस्य च तथा पुनः । राजसूयाश्वमेधाभ्यां फलं प्राप्नोति मानवः
किंवा देवी, शंकर, गणेश किंवा सूर्य यांच्या मंदिरातही, तो मनुष्य राजसूय आणि अश्वमेध यज्ञाचं फळ मिळवतो.
इतिहासपुराणाभ्यां पुण्यं पुस्तकवाचनम् । सर्वान्कामानवाप्नोति सूर्यलोकं भिनत्ति सः
इतिहास आणि पुराण वाचल्याने पुण्य मिळतं; तो सर्व इच्छा पूर्ण करतो आणि सूर्यलोकही ओलांडतो.
सूर्यलोकं च भित्त्वासौ ब्रह्मलोकं स गच्छति । स्थित्वा कल्पशतान्यत्र राजा भवति भूतले
सूर्यलोक ओलांडून तो ब्रह्मलोकात जातो; तिथे शेकडो कल्प राहून तो पृथ्वीवर राजा होतो.
अश्वमेधसहस्रस्य यत्फलं समुदाहृतम् । तत्फलं समवाप्नोति देवाग्रे यो जयं पठेत्
ज्याप्रमाणे हजार अश्वमेध यज्ञांचे फळ सांगितले आहे, तेव्हढेच फळ जो कोणी देवांपुढे जयाचा पाठ करतो, त्याला मिळते.
तस्मात्सर्वप्रयत्नेन कार्यं पुस्तकवाचनम् । इतिहासपुराणाभ्यां विष्णोरायतने शुभम् । नान्यत्प्रीतिकरं विष्णोस्तथान्येषां दिवौकसाम्
म्हणून सर्वांनी मन लावून, विष्णूच्या मंदिरात, इतिहास आणि पुराण यांसारख्या पवित्र ग्रंथांचे वाचन करावे. यामुळेच विष्णू आणि इतर देवांना सर्वाधिक आनंद मिळतो; दुसऱ्या कोणत्याही गोष्टीने तितकी प्रसन्नता मिळत नाही.
महादेव उवाच- अत्राप्युदाहरंतीममितिहासं पुरातनम् । पुराणं परमं पुण्यं सर्वपापहरं शुभम्
महादेव म्हणाले— येथेही एक प्राचीन, पुण्यकारी आणि सर्व पापे दूर करणारी कथा सांगितली जाते.
कुमारेण च लोकानां नमस्कृत्य पितामहम् । प्रोक्तं चेदं ममाख्यानं देवर्षे ब्रह्मसूनुना
कुमाराने सर्व लोकांच्या पितामहाला वंदन करून, हे माझे चरित्र, हे देवरषे, ब्रह्मदेवाच्या पुत्राने सांगितले.