तपो यज्ञाश्च पुण्यं च तथा देवर्षिपूजनम् । आद्यो विधिश्च विद्या च सर्वं सत्ये प्रतिष्ठितम्
तप, यज्ञ, पुण्य आणि देवर्षींची पूजा, तसेच आद्य विधी आणि विद्या—हे सर्व सत्यावरच आधारलेले आहेत.
सत्यं यज्ञस्तथा दानं मंत्रा देवी सरस्वती । व्रतचर्या तथा सत्यमोङ्कारः सत्यमेव च
सत्य म्हणजे यज्ञ, दान, मंत्र, देवी सरस्वती, व्रताचरण आणि ओंकार; हे सर्व सत्यातच सामावलेले आहे.
सत्येन वायुरभ्येति सत्येन तपते रविः । सत्येन चाग्निर्दहति स्वर्गः सत्येन तिष्ठति
सत्यामुळे वारा वाहतो, सत्यामुळे सूर्य तेज देतो, सत्यामुळे अग्नी जळतो आणि स्वर्ग सत्यावरच टिकून आहे.
पूजनं सर्वदेवानां सर्वतीर्थावगाहनम् । सत्यं च वदते लोके सर्वमाप्नोत्यसंशयः
सर्व देवांची पूजा किंवा सर्व तीर्थांत स्नान—पण जो जगात सत्य बोलतो, तो निःसंशय सर्व काही मिळवतो.
अश्वमेधसहस्रं च सत्यं च तुलया धृतम् । सर्वेषां सर्वयज्ञानां सत्यमेव विशिष्यते
हजार अश्वमेध यज्ञ आणि सत्य दोन्ही तुला ठेवले, तरी सर्व यज्ञांमध्ये सत्यच श्रेष्ठ ठरते.
सत्येन देवाः प्रीयंते पितरो ऋषयस्तथा । सत्यमाहुः परं धर्मं सत्यमाहुः परं पदम्
सत्यामुळे देव, पितर आणि ऋषी प्रसन्न होतात; सत्य हाच श्रेष्ठ धर्म आणि सर्वोच्च स्थान आहे, असे ते म्हणतात.
सत्यमाहुः परं ब्रह्म तस्मात्सत्यं वदामि ते । मुनयः सत्यनिरताः तपस्तप्त्वा सुदुष्करम्
सत्य हेच परब्रह्म आहे, असे सांगितले जाते; म्हणून मी तुला सत्य सांगतो. जे ऋषी नेहमी सत्यात रमले, त्यांनी कठीण तप केले—
सत्यधर्मरताः सिद्धास्ततः स्वर्गमितो गताः । अप्सरोगणसंघुष्टैर्विमानैः परितो वृताः
सत्यधर्मात रमलेले सिद्ध पुरुष इथून स्वर्गात गेले, अप्सरांच्या गजरात आणि विमानांनी वेढलेले.
वक्तव्यं च सदा सत्यं न सत्याद्विद्यते परम् । अगाधे विपुले सिद्धे सत्तीर्थे च शुचौ हृदि
नेहमीच सत्य बोलावे; सत्यापेक्षा श्रेष्ठ काहीच नाही. अथांग, विशाल, सिद्ध आणि पवित्र अशा हृदयात, त्या तीर्थात—
स्नातव्यं मनसा युक्तैः स्नानं तत्परमं स्मृतम् । आत्मार्थे वा परार्थे वा पुत्रार्थे वापि मानवाः । अनृतं ये न भाषंते ते नराः स्वर्गगामिनः
एकाग्र मनाने स्नान करावे, असे स्नान श्रेष्ठ मानले जाते. स्वतःसाठी, दुसऱ्यासाठी किंवा पुत्रासाठी—जे खोटे बोलत नाहीत, ते लोक स्वर्गाला जातात.
वेदा यज्ञास्तथा मंत्राः संति विप्रेषु नित्यशः । न भांत्युज्झित सत्येषु तस्मात्सत्यं समाचरेत्
वेद, यज्ञ आणि मंत्र हे ब्राह्मणांमध्ये नेहमी असतात; सत्यावर स्थिर असलेल्यांकडून ते कधीच दूर जात नाहीत. म्हणून सत्य आचरण करावे.
नारद उवाच-। तपसां मे फलं ब्रूहि पुनरेव विशेषतः । सर्वेषां चैव वर्णानां ब्राह्मणानां तपोबलम्
नारद म्हणाले—माझ्या तपाचे फळ पुन्हा सविस्तर सांग, आणि सर्व वर्णांमध्ये व ब्राह्मणांमध्ये तपशक्ती कशी आहे तेही सांग.
प्रवक्ष्यामि तपोध्यानं सर्वकामार्थसाधकम् । सुदुश्चरं द्विजातीनां तन्मे निगदतः शृणु
मी तुला तपाचे ध्यान सांगतो, जे सर्व इच्छा आणि उद्दिष्ट साध्य करते; द्विजांसाठी ते फार कठीण आहे. ते मी सांगतो, तू ऐक.
तपो हि परमं प्रोक्तं तपसा विंदते फलम् । तपोरतो हि यो नित्यं मोदते सह दैवतैः
तप हेच श्रेष्ठ मानले गेले आहे; तपानेच त्याचे फळ मिळते. जो नेहमी तपात रमतो, तो देवांबरोबर आनंद अनुभवतो.
तपसा प्राप्यते स्वर्गस्तपसा प्राप्यते यशः । तपसा मोक्षमाप्नोति तपसा विंदते महत्
तपाने स्वर्ग मिळतो, तपाने कीर्ती मिळते; तपानेच मोक्ष मिळतो, आणि तपाने मोठेपणही मिळते.
ज्ञानविज्ञानसंपत्तिः सौभाग्यं रूपमेव च । तपसा लभते सर्वं मनसा यद्यदिच्छति
ज्ञान, विवेक, सौभाग्य आणि रूप—मनाने जे काही इच्छिले, ते सर्व तपाने मिळते.
नातप्ततपसो यांति ब्रह्मलोकं कदाचन । यत्कार्यं किंचिदास्थाय पुरुषस्तप्यते तपः
ज्यांनी तप केले नाही, त्यांना कधीच ब्रह्मलोक मिळत नाही. माणूस जे काही कार्य करतो, ते करताना तो तप करतो.
तत्सर्वं समवाप्नोति परत्रेह च मानवः । सुरापः परदारी च ब्रह्महा गुरुतल्पगः । तपसा तरते सर्वं सर्वतश्च विमुच्यते
माणूस हे सर्व या जगात आणि पुढील जन्मातही मिळवतो. मद्यपान करणारा, परस्त्रीगामी, ब्रह्महत्यारा किंवा गुरुपत्नीला स्पर्श करणारा—तपाने तो सर्व दोष ओलांडतो आणि सर्वत्र मुक्त होतो.
अपि सर्वेश्वरः स्थाणुर्विष्णुश्चैव सनातनः । ब्रह्मा हुताशनः शक्रो ये चान्ये तपसान्विताः
सर्वश्रेष्ठ परमेश्वर, स्थिर असलेला शंकर, सनातन विष्णू, ब्रह्मा, अग्नी, इंद्र आणि इतर तपस्वी — हे सगळेही...
षडशीतिसहस्राणि मुनीनामूर्द्ध्वरेतसाम् । तपसा दिवि मोदंते समेता दैवतैः सह
छपन्न हजार उर्ध्वरेता ऋषी, ज्यांनी आपले जीवन संयमाने घालवले, ते सर्व देवतांसह आपल्या तपाच्या बळावर स्वर्गात आनंद घेतात.
तपसा प्राप्यते राज्यं शक्रः सर्वे पुरा सुराः । तपसा पालयन्सर्वानहन्यहनि वृत्तिदाः
तपामुळे राज्य मिळते; इंद्र आणि सगळ्या जुन्या देवतांनी तप करून सर्व प्राण्यांचे पालन केले आणि रोज त्यांना उपजीविका दिली.
सूर्याचंद्रमसौ देवौ सर्वलोकहिते रतौ । तपसैव प्रकाशंते नक्षत्राणि ग्रहास्तथा
सूर्य आणि चंद्र हे दोन्ही देवता सर्व लोकांच्या हितासाठी सदैव कार्यरत आहेत; त्यांचा तेजस आणि तारे-ग्रह यांचेही तेज तपामुळेच आहे.
सर्वं च तपसाभ्येति सर्वं च सुखमश्नुते । तपस्तपति योऽरण्ये वनमूलफलाशनः
तपामुळे सर्व काही मिळते आणि सर्व सुख मिळते; जो वनात राहून मुळं-फळं खात तप करतो, तो तेजस्वी होतो.
योऽधीते श्रुतिमेवादौ समं स्यात्तपसा मुने । श्रुतेरध्यापनात्पुण्यं यदाप्नोति द्विजोत्तमः
जो वेदाचा अभ्यास करतो, तोही तप करणाऱ्यासारखाच आहे; वेद शिकवून द्विजश्रेष्ठ जो पुण्य मिळवतो—
तदध्यायस्य जप्याच्च द्विगुणं फलमश्नुते । जगद्यथा निरालोकं जायते शशिभास्करौ
त्या वेदाध्ययन आणि जपामुळे ते पुण्य दुप्पट होते; जसा चंद्र-सूर्यांशिवाय जग अंधारात पडेल—
विना तथा पुराणं हि ध्येयमस्मान्महामुने । तप्यमानस्तपो ज्ञानं यो धारयति शास्त्रतः
तसंच, महर्षी, पुराणाचं ध्यान करावं; जो तप करत ज्ञान शास्त्राप्रमाणे आचरतो—
संबोधयति लोकं च तस्मात्पूज्यतमो गुरुः । सर्वेषां चैव पात्राणां श्रेष्ठपात्रं पुराणवित्
तो जगाला प्रकाश देतो, म्हणून तो सर्वात पूज्य गुरु आहे; सर्व पात्रांमध्ये पुराण जाणणारा श्रेष्ठ पात्र मानला जातो.
पतनात्त्रायते यस्मात्तस्मात्पात्रमुदाहृतम् । धनं धान्यं हिरण्यं वा वासांसि विविधानि च
जो पतनापासून वाचवतो, त्यालाच पात्र म्हणतात; धन, धान्य, सोने किंवा विविध वस्त्र—
ये यच्छंति सुपात्राय ते यांति च परां गतिम् । गाश्चैव महिषीर्वापि गजानश्वांश्च शोभनान्
हे सर्व जो योग्य पात्राला देतो, तो श्रेष्ठ स्थान प्राप्त करतो; गायी, म्हशी, हत्ती आणि सुंदर घोडे—
यः प्रयच्छति मुख्याय तत्पुण्यस्य फलं शृणु । अक्षयं सर्वलोकानां सोऽश्वमेधफलं लभेत् 6.27.
हे सगळं जो मुख्य पात्राला देतो, त्याला मिळणाऱ्या पुण्याचं फळ ऐक: तो सर्व लोकांत अक्षय अश्वमेधाचं फळ मिळवतो.